Zapis dyskusji wokół książki „II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego” pod redakcją naukową Pawła Libery

Jan Jacek Bruski, Marek Kornat, Andrzej Nowak, Paweł Libera

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 9, lipiec 2016, ss. 117-139]

Dyskusja odbyła się 8 kwietnia 2014 roku, w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, z udziałem prof. Jana Jacka Bruskiego, prof. Marka Kornata (recenzent tomu), prof. Andrzeja Nowaka oraz autora pracy. Spotkanie rozpoczął obszerny referat prof. Bruskiego, poświęcony książce, po którym nastąpiła właściwa dyskusja.

PEŁEN TEKST DYSKUSJI W PDF

Zapis dyskusji „Russian Neo-imperialism. A Myth or a Threat?”

Adam Balcer, Roman Backer, Mikołaj Iwanow, Paweł Kowal, Andrew Nagorski

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 8, październik 2015, ss. 13-34]

Dyskusja odbyła się 12 lipca 2015 roku, na Uniwersytecie Warszawskim, jako część XII dorocznej konferencji Warsaw East European Conference 2015 „Russia and its Neighbors” zorganizowanej przez Studium Europy Wschodniej UW. Dyskusję moderował Adam Balcer.

PEŁEN TEKST DYSKUSJI W PDF

Polityka energetyczna oraz możliwości rozwoju współpracy wielostronnej w basenie Morza Czarnego

ION MUNTEAN (Moldova), SINAN OGAN (Turkey), TENGIZ PKHALADZE (Georgia), SERHIJ TOŁTOW (Ukraine), GRIGORIJ TROFIMCZUK (Russia)

[niniejszy tekst pierowtnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 2, lipiec 2012, ss. 15-29]

Ион Мунтян

Республика Молдова (РМ) является членом Организации Черноморского Экономического Сотрудничества (ОЧЭС) с момента своего основания, 25 июня 1992 года. Даже если не был разработан документ о намерениях РМ по вопросам энергетической политики в Черном Море, в настоящее время Молдова участвует в разработке и реализации совместных проектов в рамках ОЧЭС, два из которых находятся на стадии инициирования Межсоединение Электрических Сетей и проект под названием PETrA или Панъевропейская Транспортная Зона Черного Моря.

Молдова являясь зависимой от импорта природного газа из России, в пропорции около 60% из общего энергетического баланса страны, появляется настоятельная необходимость диверсификации источников поставок газа.

Сжиженный природный газ (СПГ) является решением для диверсификации поставок природного газа в Молдове, которое обсуждается уже несколько лет. В последние годы многие европейские страны переориентировали свои усилия на развитие рынка сжиженного природного газа (рис.) с использованием в качестве основных средств для транспортировки газа морские пути, а не наземные сети. Этот вид транспортировки значительно дешевле и более доступный, что доказано и тенденциями к увеличению объемов потребления сжиженного природного газа европейскими странами (рис.), но он включает в себя другие важные расходы, такие как строительство станций по сжижению и разжижению газа. Экономическое и географическое положение Республики Молдова затрудняет самостоятельное инициирование такого проекта поставок газа. Эта возможность может быть успешно использована Молдовой в партнерстве с одной из соседних стран, Украиной или Румынией, которые также выразили заинтересованность в развитии проектов по диверсификации импорта газа посредством СПГ терминалов. В случае Румынии, таким инициативам может способствовать проект по реверсивному соединению газопроводной системы Молдовы и Румынии, которая планируется стать функциональной в 2014 году. Этот проект позволит Молдове присоединиться к проекту по импорту природного газа из Азербайджана через Грузию и Черное Море в РумыниюAGRI (AzerbaijanGeorgiaRomania Interconnector), или любому другому проекту по разжижению газа в портах Черного Моря.

Учитывая вышеизложенное, Молдова должна спешить с составлением плана действий для участия в проектах по импорту СПГ который обеспечивал бы гибкость в выборе поставщиков газа. Более того, темпы развития международных рынков сжиженного газа, в среднем периоде времени показывает тенденции роста спроса и снижения цен на газ.

Интерес и важность ОЧЭС постоянно растет, являясь крупнейшей зонойрегионального сотрудничества в мире. Регион Черного Моря, в целом, были будет предметом интереса долгосрочных приоритетов внешней политики Молдовы, в качестве платформы для диалога и сотрудничества.

Основными направлениями заинтересованности Молдовы в рамках ОЧЭС, являются:

Участие в многосторонних проектах сотрудничества;

Экспорт товаров на рынки странчленов;

Импорт сырья и энергии, которыми Молдова не владеет или имеет в недостаточном количестве;

привлечение иностранных капиталовложений в экономику Молдовы.

Исходя из этих приоритетов, для эффективного сотрудничества должны быть активизировать усилия странчленов, которые имеют одинаковые приоритеты или встречают общие проблемы, такие как энергетика. Так как решение энергетических проблем предполагает большие расходы, необходимо создавать длительные и устойчивые партнерские отношения с взаимовыгодными вкладами и пользами.

Ион Мунтян –является экспертом по энергетической безопасности. С 2010 года по настоящее время эксперт по энергоэффективности в Сети Ассоциаций Местных Властей ЮгоВосточной Европы (NALAS).

Sinan Ogan

It can be said, that at the moment, the global and regional role of the Organization of the Black Sea Economic Cooperation (BSEC) seems quite limited. To begin with, the selection process for membership seems erroneous, as many countries that are members in this organization do not even have a Black Sea coastline (this would seem logical). A smaller and more motivated organization would be more effective in this region.

Also, there are several problems within its member states and some serious conflicts between them, like the Nagorno-Karabakh issue between Azerbaijan and Armenia. In addition to that, for regional powers like Turkey, Romania, Ukraine, it is difficult to make policies independent of the global powers such as United States, Russia and European Union in this region. This situation also decreases the effectiveness and activity of BSEC.

Without transforming BSEC into a more organized and more motivated organization, it is impossible to increase the efficiency of it.

BSEC attaches importance to opposing such threats to regional security as organized crime, narcotics trafficking, smuggling, terrorism and ecological issues, which are also important to Turkey. Due to its geographical position, Turkey is like a bridge for human and drug smuggling. But we see the same passivity at work in this area of the world. It would be especially beneficial for Turkey to cooperate with its Black Sea neighbors for combating terrorism.

Turkey agreed to sign an agreement on South Stream with Russia. This agreement increased Europes dependency on Russian gas. Additionally, the Russians wanted to bypass Ukraine with this pipeline project. I believe that Turkeys approval of South Stream may have the effect of decreasing the influence of Turkey in Central Asia.

At this point, it must be mentioned that in the Putin era, Russia started to use gas as a foreign policy instrument. Moreover, with this development, Russia has become a gas supplier without any alternate provider in the region.

The Ministry of Energy and Natural Resources of Turkey declared that the positive contributions to Nabucco would continue, but this project does not yet seem ready to provide the necessary results in the near future.

When we examine the relationship with Russia and Turkey, recently with the revolts in Syria and the Arab Spring, it can be easily seen that Turkey and Russia have placed themselves in opposing blocs ideologically. However, Turkey has also signed a very important international agreement with Russia. Thus, in the context of energy, there doesnt seem to be any problem between them.

Sinan Ogan, PhD expert on international relations and political science, founder and President of the Turkish Center for International Relations and Strategic Analysis

Reconciliatory Steps for Cooperation

Tengiz Pkhaladze

The 21st century has made certain allowances in world geopolitics, especially in the Black Sea region. Enlargement of the EU and NATO eastwards has created new realities and perspectives for further development of the region. As early as at the Istanbul OSCE Summit in 1999, an absolutely new geopolitical picture of the Black Sea region was outlined. According to the Outcome Documents (Charter for European Security and Agreement on the Adapted Conventional Armed Forces in Europe Treaty) the Russian Federation undertook obligations to withdraw its armed forces from the territories of Georgia and Moldova. This decision began the demilitarization of the region and contributed to the settlement of existing conflicts that in turn were meant to promote regional cooperation. The existing projects for partnership and cooperation BSEC, TRACECA were supplemented with new ones, which further developed into Black Sea Synergy, Eastern Partnership and other initiatives. At the same time, the countries of the region began easier cooperation with the EU and NATO, giving voice to their wish of integration in the Euro-Atlantic structures. All this has factually created prerequisites for regional stability and cooperation development.

After the 1999 OSCE Summit, Boris Yeltsin retired and Vladimir Putin became Russian President. He claimed that the disintegration of the USSR was the greatest geopolitical catastrophe of the 20th century and set the goal of step-by-step restoration of the glory and strength of the Soviet empire. Beginning from that period the geopolitical sextants, which bring a part of the Black Sea region within Russias priority interest area, have become more numerous and clearer. Russian foreign policy has been totally reoriented towards these geopolitical sextants and has applied all available resources to the restoration and reinforcement of its influence on neighboring countries. Today, 12 years later, with Putin having returned to power, Russia still does not recognize the freedom of choice of so-called near-foreign countries. Mr. Putin not only regrets the collapse of the USSR, but wants to come to grips with the revival of the empire, creating another EU the Eurasian Union.

Therefore, the Black Sea region, instead of becoming an area of cooperation, has been turned into the scene of geopolitical confrontation. Russias military aggression towards Georgia in August 2008 is a point in case. The latest statement from the Russian MFA, that Washington has not learned the proper lessons from the events in the Caucasus in August 2008,1 demonstrates the true nature and goals of Moscows neighboring policy.

The Military Doctrine of the Russian Federation and its National Security Strategy unequivocally points to those regions from which Moscow anticipates possible threats and where it deems it admissible to use military force. In addition, if we take into consideration the current situation in the Russian Federation armed forces, we will obviously see that they are mainly concentrated, not beyond the Urals but, in the westward and southwestward regions of Russia. After the military aggression and occupation of Georgian territory in 2008, Russia stepped up its own military presence in the Black Sea region even more: 1) it signed a treaty with Ukraine, prolonging the stationing of the Russian Black Sea naval force in Crimea until 2042 2) similar agreement on prolonging the stationing of Russian troops in Gumri (Armenia) until 2044 is in the process of being confirmed 3) in the occupied territories of Georgia (Abkhazia and Southern Ossetia) an accelerated reconstruction of existing military bases and the construction of new ones is taking place 4) also along this perimeter, Smerch and S-300 type missiles have been deployed.

Large-scaled Russian military exercises, taking place under the title ‚Caucasus-2012’ scheduled for September, threaten not only Georgia, but the whole region. Moscow stresses that these military exercises are meant to prepare Russia for a possible attack on Iran by Israel and the US. This is a very obscure warning, as in the case of such an attack, Russian could not possibly be on the ground in Iran ready to oppose such an invasion! Russia will hardly seek armed confrontation with the West. Its arsenal is required for pacifying disobedient neighbors and does not exclude so-called surgical strikes and initiating military clashes similar to those in August 2008, on the territories of neighboring countries, but surely not in Iran.

All of the above leads us to the conclusion that breakthroughs in crisis spots around the Black Sea region (the occupied territories of Georgia, Nagorno-Karabakh, Transnistria) are seen by Russia as an opportunity to put pressure on regional countries.

Conflict resolution is significant for regional stability, security and cooperation. Therefore it is very important to support initiatives and steps towards peace building and the engagement of occupied territory populations. On 11 July 2011, the Parliament of Georgia approved a legislative package relating to Status Neutral Documents, which implies the issue of Neutral Identity Cards and Neutral Travel Documents on a voluntary basis to persons living legitimately in Abkhazia and Tskhinvali region, having no Georgian citizenship. Persons living legitimately are people who lived in Abkhazia and Tskhinvali region until 31 December 1992, along with their descendants (not including Soviet/Russian military personnel and others who live in these areas in violation of Georgian law).

Neutral documents would give the population of the occupied territories the opportunity to travel abroad and enjoy social services in Georgia and would not mean obtaining Georgian citizenship. Such a package of changes, with respect to the occupied regions, is part of the state strategy and action plan of Georgia. Moreover, we can say that it is the central pillar of it, since the main idea of the strategy – ≪Engagement through Cooperation≫, and the success of policy implementation oriented on de-isolation of the occupied territory communities, according to the official Tbilisi line, considerably depends on the effective date of such neutral documents.

At present, the population of the occupied territories holds Russian passports. There are also so-called ≪Abkhazian≫ and ≪Ossetian≫ passports, but no one recognizes them, with the exception of a few countries (Russia, Vanuatu, Venezuela, Nauru, Nicaragua), which recognized the independence of Abkhazia and South Ossetia.

The issue of Russian international passports in the occupied territories began in the 1990s. Since 2001, the process has taken on a massive nature and is being carried out in violation of any applicable law, including Russian law. The serial numbers of passports are recorded and thus, granting foreign visas almost never takes place, or takes place only in rare cases.

The majority of the population of the occupied territories is also wary of accepting Georgian passports. This is a matter of political prestige for them. In addition, the Georgian passport holders often become targets of intimidation and violence by the de facto governments of the occupied territories.

So, in fact, the population of the occupied territories is denied freedom of movement, except in the Russian Federation and Commonwealth of Independent States (CIS) area. Therefore, the neutral status documents are one real way to engage the problem of deisolation. There are two types of neutral documents: the Status Neutral Identification Card (SNID), printed in Abkhazian/Georgian and Ossetian/Georgian; and the Neutral Travel Document, printed in English.

Neutral document holders enjoy the same rights and opportunities as the citizens of Georgia do. Documents allow them to receive general, vocational and higher education, to receive various types of grants, engage in industrial and commercial activities, participate in public health insurance programs implying a wide range of curative and preventive measures and enjoying all the privileges that regular citizens of Georgia do.

In addition, Neutral Travel Document holders are allowed to travel abroad legally. The Georgian Ministry of Justice has already agreed the issue of Neutral Travel Documents with the International Civil Aviation Organization (ICAO). A sample of Neutral Travel Documents has been already sent to the diplomatic corps accredited in Georgia and to a number of states.

The most important thing is that the documents with neutral status (Status Neutral Identification Card and Status Neutral Travel Document) are as neutral as possible, with respect to citizenship. They do not specify the symbols of the State or the Government of Georgia and citizenship is not indicated as well.

In addition, more important is the fact that Georgia bears full responsibility for the presence of Status Neutral Travel Document holders abroad and also takes full responsibility for their re-admission.

The issue of Status Neutral Travel Documents is in full compliance with international law, which often refers to such documents as papiers laissez-passer. Neutral documents are fully people-oriented and provide an opportunity to exercise the right to free movement and acceptance of social benefits. Such documents are of a humanitarian nature and are designed to facilitate the lives of persons living in the regions of Abkhazia and South Ossetia.

There is a precedent for non-citizen passports in the international reality and within the European Union, itself. For example, Latvian and Estonian law provides for the existence of citizens and non-citizens passports, so this would not be something totally new for western countries. In addition, Georgia issues high-quality travel documents that fully comply with European standards. Thus, even in practical terms, it is better for an EU state to issue a visa for this kind of document where the re-admission agreement guarantees the obligation of fulfillment by the state of Georgia.

Neutral documents have been issued since October 2011. The procedure is as free from bureaucratic difficulties as possible. Applicants can fi ll in applications and follow up all the procedures online. An individual also chooses the most convenient way of receiving a neutral document. He/she can pick up the document personally at the CRA Service Office (for example, in Gori or in Zugdidi), through a trustee or through an international organization operating in Georgia, to which he/she expresses confidence and consent with regard to the delivery of a Neutral Identity Card.

Currently, the Neutral Travel Document is recognized by Japan, Lithuania, Latvia and the Czech Republic. Negotiations are also currently underway with other states. On June 5, 2012 Hillary Clinton, Secretary of State of the United States, declared that: Soon, U.S. Embassies and consulates around the world will accept the status neutral travel document for any resident from these regions who chooses to use them for travel or study in the United States,≫ Clinton said. ≪This would be a strong step toward reconciliation that supports a peaceful and just resolution of the conflict.≫

Divide each difficulty into as many parts as is feasible and necessary to resolve it. Wide introduction of such documents is one of the most important tools for de-isolation of the populations living in the occupied territories and the invalidation of mistrust/stereotypes prevailing among them. Finally, it could lead us to the settlement of these problems and this is the only way to reduce confrontation and development cooperation. Our problems are man-made, therefore they may be solved by man. And man can be as big as he wants. No problem of human destiny is beyond human beings. (John F. Kennedy, Address to the American University, Washington D.C., June 10, 1963)

Tengiz Pkhaladze – Chairman of the International Centre for Geopolitical Studies, expert on geopolitics and international studies, specializes in Black Sea cooperation and Georgian-Russian relations.

Сергей Толстов

На фоне доминирования российских поставок в энергетическом балансе Украины в последнее время роль Черноморского региона существенно возросла. Именно здесь возможна реальная альтернатива российскому газу, особенно с учетом рекордного подорожания его поставок для Украины в конце 2011 –начале 2012 гг.

В сложившейся ситуации любые решения не обеспечивают быстрого эффекта. Самым реальным путем диверсификации энергоснабжения Украины является увеличение собственной добычи газа на морском шельфе. В этом направлении уже сделаны первые шаги. В Украину доставлена первая буровая установка, которая вскоре начнет добычу на новых шельфовых месторождениях. Предполагается доставка второй установки. Добычу будет вести государственная компания (ГАОЧерноморнефтегаз≫).

Кроме этого, украинским правительством были проведены предметные переговоры с Азербайджаном, Грузией и Турцией относительно поставок газа. Рассматривалось несколько вариантов возможных поставок.

Первый вариант, о котором шла речь –поставки азербайджанского сжиженного газа на проектируемый терминал в районе Одессы.

Условия реализации проекта предполагают реконструкцию газопровода из Азербайджана в один из грузинских портов, строительство LNGтерминала в Грузии и принимающего терминала в Одесской области, фрахт судов, способных обеспечить доставку.

Трудности и препятствия заключаются в конкуренции различных энерготранзитных проектов в регионе, к которым относятся Трансанатолийский трубопровод (TANAP), проект Nabucco и его последняя версия Nabucco West, проект ЮгоВосточного европейского газопровода (SEEP), а также грузинскорумынская инициатива AGRI. Кроме конкуренции за физические объемы азербайджанского газа, наблюдаются серьезные противоречия между крупными европейскими энергетическими компаниями, которые имеют разные предпочтения и планы в отношении адресатов поставок достаточно ограниченных объемов азербайджанскогогаза.

Второй вариант возможных поставок каспийского газа касается виртуальной возможности подключения Украины к одному из проектируемых региональных трубопроводных маршрутов Nabucco или SEEP. Однако для того, чтобы такие поставки стали реальностью, нужно как минимум заручиться поддержкой основных акционеров этих проектов, договориться об объемах будущих поставок и обеспечить инфраструктуру для прокачки газа по газопроводам Болгарии, Румынии и Молдовы2. Втиснуться в эту схему сложно, даже с учетом интенсивных связей с Азербайджаном и лояльного отношения со стороны Турции.

Третий вариант связан с поставками сжиженного газа из Катара или Алжира. В этом случае также необходимо строительство LNGтерминала и согласие Турции пропустить танкеры через Босфор.

Разумеется, снизить зависимость Украины от российского газа и обеспечить диверсификацию энергоснабжения альтернативные поставки смогут лишь в том случае, если иx объем составит не менее 10 млрд. кубометров. Многое будет зависеть от исхода соперничества между основными конкурентными проектами, включая TANAP, Nabucco, SEEP и российскийЮжный поток≫. С точки зрения Киева более выгодными кажутся TANAP, если он сохранится как самостоятельный проект и не станет вспомогательным компонентом Nabucco, или AGRI, если украинской стороне удастся получить в нем квоту.

Наиболее вероятным исходом затяжной конкуренции вЮжном энергетическом коридореможет стать одновременное сооружение российского (если уГазпромахватит газа) и турецкоазербайджанского газопроводов. Причем последний может попасть в зависимость от крупных энергетических компаний, связанных с группойШахДенизили, что менее вероятно, с консорциумом Nabucco.

В этом случае Киев, вероятно, сможет рассчитывать лишь на невостребованные излишки газа, как, впрочем, и в том случае, если удастся организовать поставки газа со стороны других, главным образом немецких компаний, через резервные газопроводы, связывающие Закарпатскую область и Словакию. Поставки сжиженного газа требуют существенных вложений в инфраструктуру и зависят от политической стабильности, но выглядят более надежными, чем получение излишков по балканским трубопроводам.

Что касается уже существующего нефтепровода ОдессаБроды, главным препятствием для расширения его мощности и достройки в сторону Балтики остается дефицит необходимых для его заполнения объемов нефти, которые контролируют каспийские и западные нефтяными компании.

В начале 1990-х гг. региональная ситуация существенно отличалась от нынешней. Причерноморские государства были остро заинтересованы в создании институциональных форм многостороннего сотрудничества и поиске способов урегулирования многочисленных локальных кризисов и конфликтов.

С начала 2000-х гг. страны Черного моря оказались в зоне действия различных интеграционных факторов. Особенно сильное влияние на региональные процессы оказало расширение НАТО и ЕС, которое, похоже, достигло своих ситуативных возможностей и пределов. Развитие российского интеграционного проекта стало в определенной мере альтернативой расширению западных союзов. Продолжает усиливаться влияние Турции, которая все больше демонстрирует амбиции регионального центра силы.

Потенциально роль ОЧЕС заключалась в создании многостороннего форума, призванного обеспечить более интенсивное экономическое взаимодействие и активизировать политические контакты между странами субрегиона. В целом ОЧЕС эту роль выполнила, хотя ее возможности были реализованы далеко не в полной мере. Относительно менее успешным было влияние ОЧЕС на локализацию конфликтов и определение региональных мер и инициатив, призванных обеспечить доверие в политической и военной сферах.

На определенном этапе ОЧЕС могла взять на себя ряд функций, относящихся к компетенции ОБСЕ, выключая гармонизацию интересов государств субрегиона, согласование принципов многостороннего диалога, содействие региональным энергетическим проектам и сдерживание соперничества с учетом взаимного признания интересов государствучастников. Из всего этого комплекса возможностей наиболее успешной оказалась турецкая инициатива о создании на постоянной основе военноморской группы оперативного взаимодействияБлэксифор≫ (Blackseafor).

Ситуация в Причерноморье не характеризуется устойчивым перевесом влияния какойлибо организации или международного актера, включая НАТО, ЕС, Турцию и Россию. Поэтому роль ОЧЕС как многостороннего форума, не имеющего самостоятельной интеграционной перспективы, как правило, сводится к формализации баланса между различными, часто конкурирующими планами и стратегиями. В этом смысле характерным примером может служить соперничество проектов Nabucco, ≪Южного потокаи нескольких других инициатив. Следует отметить, что возможности большинства причерноморских государств (членов ЕС Румынии и Болгарии, стран Южного Кавказа, Турции, Украины) находить автономные взаимовыгодные решения сдерживаются нехваткой капиталов и ресурсов, а также зависимостью от предпочтений крупных корпораций и внерегиональных центров принятия финансовых и политических решений.

Сергей Толстов –Кaндидaт иcтopичecкиx нayк, Директор нeзавиcимoй экcпepтнoaнaлитичecкoй opгaнизaции Института политического анализа и международных исследований в Киеве.

Григорий Трофимчук

Россия стремится к тому, чтобы процессы по транспортировке энергоносителей по Чёрному морю получили более организованные, надёжные и перспективные формы. В этом объективно заинтересованы и все другие страны, лежащие в береговой полосе. Однако существенная разница в стратегических целях и задачах этих стран ведёт не к развитию, а к дестабилизации региона. Благодаря сотрудничеству отдельных черноморских столиц с внерегиональными силами (с Западом, а не с Европой), в черноморскомднебудут пробиты щели, которые нарушат все балансы и противовесы. Кстати, то же самое ожидается и на Каспии, если на юге каспийской акватории возникнетновый Иран≫. Ни страны Кавказа, ни сам ЕС пока не могут удержать завтрашнее доминирование Запада на двух кавказских морях.

Интересно, что на проблеме Чёрного моря начинают напрямую пересекаться даже не интересы России и Евросоюза, а интересыстаройи новойЕвропы, ЕС и США.

Россия не раз заявляла о том, что её газопроводЮжный поток≫, являющийся основой региональной энергетической расплётки, лежит в русле диверсификации доставки сырья зарубежным потребителям. Москва не скрывает, что это проект по окончательному отсечению Украины от всех транзитных функций. В случае прокладки этой по сути экстерриториальной трубы неизбежно возникнут проблемы и с Турцией, которая, в ответ, активизируетНабукко≫.

Удивительно, но Москва идёт в этом вопросе по чисто рыночным рельсам, своими собственными руками ломая российскоукраинское будущее, кто бы не обвинял её в обратном. Черноморская энергетическая политика России разведёт двух славянских сестёр ещё дальше друг от друга. Таким образом, планируемыйЮжный потоквыгоден Европе со всех сторон.

Если говорить об энергетической политике в черноморском регионе в целом, она прочно увязана с политикой в сфере Каспия. Внутри черноморскокаспийской дуги идут активные процессы по откачке местного сырья за рубеж, что превратит в итоге эту цветущую перемычку между двумя морями в сухую и никому не нужную пустыню, в новыйАрал– безлюдную площадку между Западом и Востоком, между США и Китаем. Насколько такая перспектива выгодна черноморским странам, решать им самим. Пока они ещё могут влиять на процессы.

Черноморское экономическое сотрудничество –детский акварельный рисунок, который на практике нереален. После развала СССР на Чёрном море сменились и смешались все силовые полюса. Если раньше здесь, как и на Каспии, по большому счёту было всего два хозяина, то сейчас их слишком много. При этом ведущим черноморским фигурантом по факту (по длине прибрежной линии и т.д.) становится Турция. Единственным фактором, способным нивелировать растущее турецкое влияние, станут США. Когда США усилят свой военноморской тоннаж в черноморской акватории, то Турции, по старой привычке считающей море своимвнутренним озером≫, это явно не понравится, однако в тот момент она уже не сможет противостоять этому тренду, потеряв не толькоозеро≫, но и свои драгоценные стратегические проливы. Поэтому свою основную активность ей останется перенести в Крым, что в свою очередь сблизит Украину с Россией на новом историческом витке.

Сохраняющаяся на данном этапе стабильность Крыма может быть нарушена, в случае дальнейшего усиления давления на русских, проживающих на полуострове. Если это произойдёт, то влиять на ситуацию здесь будет не Киев, а Анкара, с которой Киеву будет явно сложнее, чем сегодня с Москвой. Крым является сердцем Чёрного моря, однако это сердце работает с аритмией, никто не может запустить крымские экономические проекты, которые оживили бы не только саму автономную республику, но и черноморский бассейн в целом. Даже в вопросах туризма и массового отдыха здесь нет никаких перспектив.

Нельзя забывать и о том, что в регионе возникла новаяморская держава≫, Абxазия. Как бы кто не относился к статусу данной республики, она лежит на черноморском берегу, что в будущем раскладе может иметь уже не тактическое, а стратегическое значение. Не исключено, что Турция, со временем, может и здесь усилить своё влияние, ослабленное в других углах бассейна.

В черноморской зоне есть и другие факторы, которые пока не проявляются, но в будущем могут получить определённое значение. К примеру, Молдавия фактически находится в региональных рамках, но не имеет широкого и свободного доступа к морской акватории, и даже ГУАМ не смог помочь ей в этом вопросе.

Экономическая кооперация на Чёрном море намертво связана с военнополитической. Поэтому здесь не может быть партнёрства всех со всеми. Уже в ближайшее время могут сложиться противостоящие друг другу блоки со своими глобальными интересами. Если Грузия и США будут и дальше демонстрировать свои особые отношения, Россия может на порядок усилить кооперацию с Румынией, Болгарией и Грецией, окончательно потерявших веру в Евросоюз. При этом если Москва не будеткормитьльготным сырьём Киев, то Украина будет всё больше сближаться с соседней Молдавией, на которую сегодня почемуто почти не смотрит.

Григорий Трофимчук – первый вицепрезидент Центра моделирования стратегического развития, участник Экспертноаналитической лигиРесурсные стратегииМГУ им. М.В. Ломоносова

1 Comments of Official Representative of the Ministry of Foreign Affairs of Russia A. K. Lukashevich on statements of U.S. Secretary of State H. Clinton, 1120-06-06-2012, 06 Jun 2012 ; http://www.mid.ru/brp_4.nsf/0/A06625AA5D7351CF44257A16004C723E.

2 На поставки газа с каспийских месторождений претендуют европейские проекты Nabucco, ITGI, TAP, AGRI и SEEP. Суммарный спрос оценивается в 50-60 млрд кубометров (к 2020 г.), что превышает реальные возможности добычи газа в Азербайджане.

Polska Pomoc Rozwojowa – próba oceny dotychczasowego działania i rekomendacje

PAWEŁ KAZANECKI, TEIMURAZ KHOMERIKI, JERZY ROHOZIŃSKI

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 1, październik 2011, ss. 61-71]

Polska Pomoc Rozwojowa – ocena efektywności/rekomendacje

Paweł Kazanecki

Stoję na stanowisku, że na dzień dzisiejszy Polska Pomoc ma dosyć niską efektywność. W mojej opinii jest to wina głownie procedur i braku strategii. Po pierwsze, wszystkie projekty, które są realizowane w ramach Polskiej Pomocy, są projektami krótkoterminowymi, czyli są to projekty, które maksymalnie mogą trwać 8., czasem 10. miesięcy. Jednocześnie organizacja, która zaczyna jakąś działalność, nie ma żadnej gwarancji co do tego, że pomoc ta będzie miała jakąkolwiek kontynuację, ponieważ w następnym roku priorytety konkursu mogą być zupełnie inne.

Drugi słaby punkt to procedury finansowe, które w żaden sposób nie odpowiadają realiom funkcjonowania organizacji pozarządowych zagranicą. Pracujemy w tak trudnych państwach, jak Białoruś, czy kraje kaukaskie, nie mówiąc już o Tunezji, gdzie dzisiaj polskie organizacje mają zamiar rozpoczynać projekty, czy o Afryce i Sudanie, gdzie też projekty są prowadzone, chociażby przez Polską Akcję Humanitarną. Zdobycie tam rachunków odpowiadających standardom wymaganym przez polską księgowość, właściwie graniczy z niemożliwością. Problem polega na tym, że każda polska organizacja, jak i sam MSZ, ponosi za te pieniądze odpowiedzialność i może być skontrolowana przez Naczelną Izbę Kontroli, co oznacza, że tak naprawdę my, jako organizacje polskie, dopuszczamy się po prostu przestępstwa. To znaczy decydujemy się na dysponowanie pieniędzmi, które oczywiście w naszym mniemaniu są dobrze wydawane na konkretne cele, ale nie mogą być sprawozdane według księgowości polskiej, a tym bardziej według zasad rozliczania pieniędzy publicznych według dzisiejszych przepisów. To chyba jest największa słabość, która ogranicza jakiekolwiek działania, a tym bardziej próby wpływania chociażby na Partnerstwo Wschodnie. Pomoc amerykańska jest pomocą dużo bardziej skuteczną niż pomoc europejska, ponieważ Amerykanie dawno wypracowali swoje wewnętrzne procedury, umożliwiające im działania w „krajach trudnych”. W Polsce takich procedur nie ma i na dzień dzisiejszy nie zanosi się, aby były wprowadzone w perspektywie najbliższych kilku lat.

Trzecia sprawa to brak jakiejkolwiek koncepcji Pomocy Rozwojowej. Ta koncepcja zmienia się z roku na rok w zależności od tego, jaka ekipa kieruje Ministerstwem Spraw Zagranicznych lub w zależności od tego jaka jest wizja pomocy aktualnego dyrektora odpowiedniego departamentu. Niema natomiast długoterminowej strategii. Warto zauważyć, że prace nad powstaniem takiej strategii zaczęły się dopiero w tym roku i mam duże wątpliwości czy mogą się one zakończyć w sposób efektywny. Prawdopodobnie taka strategia zostanie wypracowana, ale bez udziału organizacji pozarządowych, uczelni czy samorządów, które są zainteresowane grantami z MSZ. Obawa moja wynika z faktu, że nie ma czasu na te konsultacje. A więc wadą takiej strategii, podobnie jak i wadą ostatnich lat funkcjonowania Polskiej Pomocy, może stać się nie uwzględnienie podmiotów, które są w stanie profesjonalnie wykonać tematy, którymi jest zainteresowane ministerstwo. Czynnik braku strategii łączy się z czynnikiem pierwszym – krotkoterminowością. Rozpoczynając pracę w ramach nowego tematu, w nowym kraju, organizacje muszą mieć czas na naukę, wyczucie, prawdziwe zrozumienie tematu i lokalnych uwarunkowań. Często czas, przeznaczony na realizację projektu, zabiera pozyskanie zaufania lokalnej społeczności, a tym samym rzeczywistych i efektywnych partnerów. Bez gwarancji kontynuacji, bardzo duża część pracy, czasu i kontaktów międzyludzkich zostanie zaprzepaszczona.

Czwarty czynnik, który warto wymienić, to brak koordynacji ze wspólnotą międzynarodową. Oczywiście w rożnych okresach było rożnie, ale generalnie rzecz ujmując, najlepszym wypadku koordynacja ta w odbywa się na poziomie rządowym. Bardzo mało jest wspólnej pracy z organizacjami pozarządowymi zajmujących się tą samą tematyką w innych krajach zachodnich. W związku z tym nie następuje żadna próba uzgodnienia projektów polskich z projektami innych zagranicznych organizacji działających na tym samym polu lub w tym samym kraju.

Kolejny problem to brak monitoringu. Zazwyczaj prowadzony przez MSZ monitoring ma charakter krótkoterminowy, jednorazowy i wyrywkowy. Na podstawie takiego monitoringu bardzo trudno jest przeprowadzić ewaluację efektywności projektów. Z takiego monitoringu wynika jedynie czy projekt się odbywa, czy nie; czy uczestnicy są zadowoleni, czy nie i czy sprawozdanie zostało napisane właściwie. Natomiast jeżeli by się poważnie zastanawiać czy ta pomoc cokolwiek komukolwiek daje, to trzeba było by mądrze opracować mierniki efektywności tych projektów i badać te mierniki w skali długoterminowej, chociażby 2-3 letniej.

Jeszcze jeden temat, który uważam za bardzo ważny – na dzień dzisiejszy polskie organizacje pozarządowe nie są zdolne do otrzymywania dużych grantów z Unii Europejskiej. Tak się dzieje z kilku powodów: po pierwsze mają za małe doświadczenie w zarządzaniu dużymi pieniędzmi. W rzeczywistości tylko pojedyncze organizacje mają takie doświadczenia. Co więcej, przy ubieganiu się o duże pieniądze, nie są one w stanie zabezpieczyć wkładu własnego, a w projektach europejskich wkład własny to minimum 20% sumy projektu, a maksymalnie nawet 50%. Oznacza to, że na przykład organizacja, która ubiega się o 10 mln. euro, powinna położyć na stół drugie 10 mln. euro, których nie ma. Efektywność mechanizmu Polskiej Pomocy byłaby dużo większa, gdyby przywidywał on możliwość gwarancji rządu polskiego, że te 50%, czy wkład własny, zostaną wyłożone przez polski MSZ. W naszym regionie takimi mechanizmami dysponują organizacje czeskie oraz bardzo wiele innych krajów Europy Zachodniej.

Kolejna kwestia dotycząca pieniędzy – obecnie przeciętna polska organizacja pozarządowa nie ma zdolności administracyjnej w zarządzaniu dużymi pieniędzmi. Wynika to z faktu, że administracja organizacji pozarządowych utrzymywana jest od grantu do grantu. Oznacza to, że bardzo mało polskich organizacji ma tak zwane pieniądze instytucjonalne, pozwalające na stabilne utrzymanie infrastruktury. Nie wspomnę już o idealnym modelu, zakładającym posiadanie środków na doszkalanie swoich pracowników lub tworzenie etatów. Jeżeli większość pracowników NGO wynagradzana jest jedynie z pieniędzy projektowych, to są oni albo fanatykami swojej pracy (pracują z założeniem, że przez kilka miesięcy w roku mogą nie dostawać pensji) albo nie są profesjonalistami i zazwyczaj nie są w stanie znaleźć innej pracy. Przedstawiciele MSZ na spotkaniach publicznych mówią, że polskie NGO nie są profesjonalne. Lecz jak mogą być profesjonalne, skoro nikt nic nie zrobił w kierunku, aby takie się stały. Tu to koło się zamyka. Warto zastanowić się nad stworzeniem albo mechanizmu większego tzw. „overhead” w projektach, czyli przeznaczeniem stałego procentu na administrację, który gwarantuje organizacji możliwość elastycznego wydawania Na własne potrzeby albo nad stworzeniem osobnej linii budżetowej, która utrzymywałaby przynajmniej kilkanaście organizacji tradycyjnie od paru lat realizujących projekty które MSZ uważa za korzystne. Takie rozwiązania dałyby organizacjom większą stabilizację finansową, na przykład na 3 lata, po których następowałby audyt. W Stanach Zjednoczonych taka procedura jest wręcz naturalna. „Overhead” jest dla takich organizacji bardzo wysoki, w niektórych przypadkach dochodzi nawet do 50% wartości grantu. USA podpisują z takimi organizacjami kontrakty od razu na 2-3 lub 4-5 lat i taka organizacja ma rzeczywiście dużą stabilność oraz realne możliwości budowania swojej instytucji i zarządzania dużymi pieniędzmi. Co ważne, takie organizacje przechodzą licencjonowanie, czyli dostają licencje na to, że mają prawo ubiegać o zarządzanie grantami amerykańskimi. Stworzenie grupy organizacji, które dostawałyby stałe wsparcie od rządu polskiego oraz 3. lub 5. letnią licencję, było by rzeczywiście dobrą linią postępowania, która przetarłaby drogę polskim NGO do konkurowania z innymi organizacjami pozarządowymi z krajów europejskich. Na dzień dzisiejszy takiej możliwości właściwie nie ma. Można konkurować w małych grantach do 200-300 tys. euro, natomiast w zarządzaniu poważnymi projektami konkurencja jest niemożliwa. Na przykład w tej chwili istnieje szansa ubiegania się o duży grant na projekt europejski na Białoruś, który niestety nam przepadł, chociaż Polska usiłuje pokazać, że ma największą wiedzę na temat Białorusi. Ten projekt europejski jest niedostępny dla organizacji polskich, ponieważ wymaga umiejętności zarządzania pieniędzmi od 20 mln. euro, i został on przyznany organizacji norweskiej, która nie musi mieć dużego doświadczenia w pracy na Białorusi.

Tego typu przykłady można mnożyć, ale generalnie rzecz biorąc to są główne przyczyny słabości Polskiej Pomocy. Wszystkie one mają charakter techniczny, a nie merytoryczny. Ja w ogóle nie wchodzę w kwestię, czy to ma być finansowanie Białorusi, czy Afryki, czy Ameryki Łacińskiej – to są rzeczy drugorzędne. Najważniejsze jest to, że Polska nie jest w stanie w sposób poważny funkcjonować na rynku Pomocy Zagranicznej, bo nie ma do tego mechanizmów. Warto też dodać, że w normalnych krajach europejskich taka pomoc jest rozdysponowywana przez apolityczną jednostkę rządową. Jest to jednostka, której zarząd powoływany jest na długoletnią kadencję i nie zależy od wyniku wyborów co 4 lata. Natomiast w Polsce, niestety, pomoc jest zależna chociażby od tego, że zmienia się minister spraw zagranicznych, a w raz z nim wielu wyższych rangą urzędników ministerstwa. Myślę, że w ramach inwestowania w organizacje pozarządowe, bardzo ważna jest możliwość poprawienia naszego „know how”. Poza projektami implementacyjnymi, muszą być także małe projekty pilotażowe, które dadzą możliwość poznania danego kraju, albo zbadania danej tematyki, co pozwoli określić przyszły projekt. To znacznie poprawiłoby ich jakość. Bardzo ważna jest również kwestia konferencji i seminariów, które pozwoliłyby na wymianę myśli między poszczególnymi polskimi organizacjami oraz z organizacjami z innych krajów – zarówno grantodawców, jak i grantobiorców. Takich możliwości, w ramach grantów finansowanych przez polski MSZ, w praktyce nie ma. Trudno funkcjonować poza jakąś przestrzenią informacyjną. Oczywiście możemy liczyć na to, że to inne kraje będą nas ciągle zapraszać i opłacać nasze wyjazdy, ale nie potrwa długo.

Paweł Kazanecki – Prezes Stowarzyszenia Wschodnioeuropejskie Centrum Demokratyczne

Polish Aid in Support to Regional Development and Decentralization Reforms in Georgia

Teimuraz Khomeriki

It was in January 2007, when the delegation of Georgian high rank officials and politicians visited Poland in the framework of RITA program organized by College of Eastern Europe, with support of Polish American Freedom Foundation (PAFF). The visit was organized with tremendous efforts of Mr. Jacek Michalowski, back then acting in capacity of program coordinator of the PAFF. The delegation was led by Mr. Vano Khukhunaishvili – Chair of the Polish-Georgian Parliamentary Friendship Group, who at the same time was chairperson of Parliamentary Committee on Regional Policy, Local Self Government and the Mountainous Regions.

Back then Polish-Georgian relationship had already gained positive dynamic. Fostering the relation at the supreme political level started right after the “Rose Revolution” in 2003, when acting president of Georgia Mikheil Saakashvili came to power. However, this relationship was hardly translated into concrete projects and/or common initiatives which would support development of people to people contact and sharing the transformation experience which Poland had undergone since the break-up of the Soviet camp.

Delegation pursued particular interests, to identify and share the key aspects of success of the Polish decentralization and local government reform, which was perceived to be successful, creating a solid foundation for Poland’s evolution into a European democracy. The program of the visit included meetings with then Vice-Marshal of Sejm Mr. Bronislaw Komorowski, with the members of Polish-Georgian Parliamentary Friendship Group, Marshal of the Senate Mr. Bogdan Borusewicz, Director General of the Chancellery of the Prime Minister Mr. Jakub Skiba, Deputy Ministers of Foreign Affairs, etc.

During these meetings, Georgian delegation stressed the importance of developing ties between Polish and Georgian institutions to share Polish know-how in transformation. Both sides pledged their support to possible initiatives in this regard. To great extend this visit contributed to incorporating the decentralization and regional development topics in the Polish priorities towards Georgia.

Towards the end of the year, the Chancellery of Prime Minister has started the first projects supporting the experience-sharing in decentralization reform. Structure of the project allowed involvement of different public institutions from Georgia (Ministry of Economy, Ministry of Finance, Chancellery of Government, Parliament, etc.) in experience sharing schemes through study visits and trainings.

Over consecutive four years the initiative entailed number of projects supported by Polish Aid, which have assembled under the topical umbrella called “Regional Development”. The topic itself encompasses variety of public policy issues considered in regional dimension (Governance, Human Capital, and Public Finance, etc.). This conditioned the wide spectrum of activities by both public and non-governmental organizations.

Polish organizations have been well positioned to support this dimension, given the experience of Polish decentralization reform, and experience related to managing the EU structural and cohesion funds. On the other hand, for Polish Aid it was difficult to place itself amongst the capacious donors including UNDP GTZ, USAID, SDC, SIDA etc. Georgia has been an aid recipient since the early years of its independence in the 90s, thus these donors had a long history of presence. Number of projects supporting the local democracy formation already had been in place.

However, several circumstances favored success of the Polish Aid activities in Georgia in the domain of regional development. Specific period of time can be cited as one of the factors. Decentralization reform, which started in Georgia in 2005 aimed at increasing the efficiency of local governments and their active involvement in resource allocation. By then the new Organic Law of Georgia on Local Self-Government, provided the foundation for the new system. The law has been in compliance with European Charter of Local Self-Government, although there was much to introduce in terms of practical solutions in order to deliver decentralized governance and economy. Besides, there was a need to promote the new approach to the system, to make a “mind revolution” amongst the policy makers, local politicians and public servants. Experience of Polish decentralization reform, with its decisive role and practical outcome for Polish transition, was well-understood by Georgian policy makers, and therefore Polish Aid activities in this dimension were very much encouraged.

Accelerating people to people and institutional contacts also conditioned the capitalization of the Polish Aid efforts. In this regard important role was played by political personalities involved in bridging Polish and Georgian societies (special tribute has to be paid to Mr. Khukhunaishvili chairperson of Polish-Georgian Parliamentary Friendship Group, who tragically passed away shortly before the appalling death of President Kaczyński, leaving behind enormous contribution to Polish-Georgian relationships and the warmest recalls amongst the Polish friends and politicians) and the enthusiasm of representatives of Polish local and regional authorities. Fairly developed Polish non-profit sector, also greatly underpinned the supply side of the process, providing relevant expertise to the beneficiaries. It should be noticed that Poland has exercised the Aid through immediate involvement of Polish public and non-profit institutions (unlike other donors, mostly acting through international NGOs specialized in absorption of Development Funds). The approach has enabled development of professional ties and immediate experience-sharing with Georgian local governments and other beneficiaries.

Meantime, the absorption capacity of the projects supporting the decentralization reform had been evolving in Georgia, which also created favorable conditions for Polish Aid funded projects. The core role in this regard was played by the State Commission on Effective Governance System and Territorial Arrangement Reform, with its secretariat called “The Center for Effective Governance System and Territorial Arrangement Reform”. It provided hosting for several projects, implemented by Polish public and non-profit institutions.

Amongst others, notably significant outreach was developed by the projects (2007-2010) implemented by the Department of Civil Service of the Chancellery of Prime Minister of the Republic of Poland, which supported the human resource capacity building for implementing of the decentralization and later, the regional development reform in Georgia.

From 2008, decentralization reform has evolved into efforts aimed at regional development. It was in late 2008, when the country started preparing the policy framework for this purposes. Special Task Force was established with primary task to prepare a comprehensive strategy for regional development. The process was triggered by joint initiative of the government of Georgia and European Commission Delegation to Georgia, which pledged financial allocation in support to the regional development. It was emphasized that strategic framework would play a key role in relation with the EU and absorption of the aid funding available from international donors and financial institutions. The process of preparation of the strategy involved a multitude of stakeholder. By the end of 2009, TF aired the first drafts of the “2010-2017 State Strategy for Regional Development of Georgia” (SSRD), which after several months of consideration ultimately was adopted by Government of Georgia in June 2010.

It should be noticed that apart from the European Commission and GTZ, key support to the initiative was provided by Polish Aid. Intervention was multidimensional. The Task Force operation was supported through joint pool of resources from Polish Aid, EC, and GTZ. In parallel, the Ministry of Regional Development of Poland (MRR) launched the project in support to capacity building of the newly established Ministry of Regional Development and Infrastructure of Georgia. MRR hosted a number of study visits of Georgian experts including those involved in preparation of the Strategy for Regional Development. Ultimately, the Task Force prepared a comprehensive strategic document, which embraces a wide spectrum of domains pertaining to regional development. The document is a clear manifestation of a spillover of the Polish expertise on the issue, which on its side is based on the best practices of European regional policy. The approaches addressed in the strategy and proposed solutions can be attributed to the new paradigm of regional development, which has been widely discussed amongst decision-makers and academicians in Poland and enshrined in the Polish Strategy of Regional Development.

These activities had been complemented with the projects in support to regional development, which were implemented by Polish NGOs. Amongst others, projects encompassed support to development planning at local level, sharing the experience of public administration and local public finance management. In 2009, a Regional Development Professional Network was created, uniting about 200 professionals from local and regional level involved in implementation of regional development. The project aimed at training and coaching of network participants to get them equipped with information, knowledge and skills needed for effective support to the regional development in Georgia. Participants were thought to create absorption capacity for anticipated projects in support to regional development and contribute to networking and information sharing across the country. Polish Aid supported the network for two consecutive years.

It is noteworthy that Polish Aid efforts have been complemented with activities funded from the resources of Polish private funds and/or public authorities. For example, Polish American Freedom Foundation supported number of study visits with participation of Georgian local government officials. Regional authorities also established partnership ties with Georgian counterparts, thus providing opportunities for experience sharing.

In General, Polish Aid has a successful experience in regards to the project supporting regional development in Georgia and the cooperation is highly appreciated by Georgian counterparts. On the other hand, Georgian beneficiaries would like to get more involved in planning and administration of the project. Currently project “ownership” for beneficiaries is stimulated through encouraging availability of cooperation agreements between Georgian and Polish institutions in charge of project administration. Part of the activities can also be outsourced to Georgian partner organization for implementation. This even further increases project ownership, and provides flexibility in implementation of the project, manifested in performance better adapted to the local needs.

The persistent problem related with cooperation is the absence of a long-term program basis, which hampers continuity of development interventions and conditions in the short term period for project implementation (usually it is limited to 6 months, because of the regulations related to budget process in Poland).

Currently the work is ongoing to develop a multi-year framework for Polish Aid development cooperation, which will ensure dynamic of complementary interventions to fulfill long-term program objectives.

Teimuraz Khomeriki – expert on economic and regional development, public administration and public sector reforms. He was a coordinator of many NGO projects supporting regional development in Georgia

Polska Pomoc Rozwojowa stan obecny i perspektywy – wywiad

Jerzy Rohoziński

Jak wygląda w największym skrócie nasz system współpracy rozwojowej?

Polska jest młodym donorem, dokładnie od 2004 roku, kiedy wstąpiliśmy do Unii Europejskiej. Pomoc rozwojowa jest więc dla nas tak naprawdę nowym tematem. Wciąż się uczymy. Na początku, oczywiście, nasz system w porównaniu ze stanem obecnym wyglądał inaczej: środki i możliwości były znacznie mniejsze.

W tej chwili mamy do czynienia ze zdecydowanie większymi środkami. Oczywiście, że pod tym względem nie będziemy się prędko mogli porównać z Niemcami czy na przykład z krajami skandynawskimi, ale np. w krajach Partnerstwa Wschodniego naszą przewagą jest to, że po pierwsze chyba lepiej rozumiemy Wschód, a po drugie sami mamy doświadczenie w transformacji ustrojowej, które możemy przekazywać. Wydaje się, że właśnie dlatego jesteśmy cenieni i po prostu możemy, przynajmniej potencjalnie, mądrze wydawać pieniądze, i, miejmy nadzieję, z jakimś widocznym efektem, czego bardzo byśmy sobie życzyli.

Nasz system też się profesjonalizuje. Obecnie mamy w MSZ już dwa departamenty: Departament Współpracy Rozwojowej i Departament Wdrażania Projektów Rozwojowych. Razem to jest około 50-60 osób. To wszystko się składa na pion rozwojowy, który podlega Podsekretarzowi Stanu, aktualnie Panu Krzysztofowi Stanowskiemu. Jeśli chodzi o zasoby kadrowe, to już jest znacznie lepiej niż było wcześniej. Podjęliśmy też kroki, żeby system uczynić jeszcze bardziej efektywnym.

Czyli?

Po pierwsze, w tym roku skończymy prace nad programem wieloletnim – dokładnie pięcioletnim, który będzie obejmował wszystkie kraje Partnerstwa Wschodniego, ale nie tylko. W ramach tego programu wieloletniego będą bardziej precyzyjnie opracowywane priorytety na każdy rok. Następna rzecz, do której właściwie dopiero się zabieramy, to jest system ewaluacji. On właściwie do tej pory nie istniał i to nam zarzucało zarówno środowisko pozarządowe, jak i OECD. Ale to było wynikiem takich a nie innych zasobów kadrowych. W tej chwili one już są większe i możemy nad tym popracować. To wszystko też jest robione z myślą o tym, żeby podwyższyć poziom projektów, które otrzymujemy.

A jest niski?

Często niestety tak. Na przykład w przypadku krajów, wydawałoby się nam tak bliskim, jak Ukraina czy Mołdowa, dostajemy projekty naprawdę marnej jakości: w przypadku Ukrainy nie cała pula została w tym roku wykorzystana. Szkoda tych nie wykorzystanych środków. Mamy nadzieję, że jak będą precyzyjnie dopracowane priorytety, to będą się zgłaszać ci, którzy mają coś konkretnego do zrobienia, a nie po prostu projekt dla samego robienia projektu.

A zatem projektodawcy mają wiele pracy przed sobą?

Nie tylko oni, my też. Myślę, że po obu stronach – naszej i projektodawców – jest jeszcze wiele rzeczy do zrobienia. Mam nadzieje, że to będzie zmierzać w tym kierunku i Polska stanie się bardziej efektywnym donorem.

W jakim kierunku powinny się zmieniać organizacje pozarządowe?

Jeśli chodzi o organizacje pozarządowe, to moje osobiste sugestie byłyby takie: po pierwsze powinny starać się łączyć w konsorcja, bo takie konsorcja nawet nieformalne, skupione wokół jakiegoś projektu, mają większą siłę i mogą być bardziej efektywne. W takim przypadku można racjonalnie wydawać środki. My w każdym razie dążymy do tego, aby było mniej, my to określamy, „drobnicy projektowej”, czyli mniej projektów za to o większych budżetach, które mają większy efekt.

W tej chwili organizacje pozarządowe są wciąż głównym wykonawcą projektów w naszym systemie. Ale za jakiś czas może będą to np. instytucje naukowe i badawcze, gdzie jest realny „know how”, który można przekazać. Trzeba pamiętać, że projekt jako pojęcie wywodzi się ze świata biznesu i zakłada coś innowacyjnego. A organizacje pozarządowe głownie pośredniczą w przekazywaniu tego „know how”, ale same go nie wytwarzają. Muszą pamiętać, że ten „know how” wytwarza świat nauki i biznesu. Są takie organizacje, które starają się współpracować z ośrodkami naukowymi i badawczymi, i to dobrze im wychodzi. Taka tendencja będzie pewnie coraz popularniejsza.

Czy środowisko organizacji pozarządowych będzie mieć jakiś wpływ na program wieloletni?

Tak. Program wieloletni był konsultowany społecznie. Organizacje pozarządowe uczestniczyły w grupach roboczych. Chodzi tu głownie o grupę „Zagranica”, zrzeszającą organizacje działające poza granicami naszego kraju. Co roku nasz program był konsultowany z tą grupą. Natomiast od tego roku, kiedy zaczęły się pracy nad programem wieloletnim, taka współpraca przyjęła szerszą formułę: był cykl regularnych spotkań dotyczących rożnych tematów z organizacjami pozarządowymi, które wniosły swój wkład w program wieloletni i to będzie widoczne. Chociażby w sformułowaniu ogólnej misji i wizji naszej Pomocy Rozwojowej.

Czy program wieloletni oznacza, że już nie będzie projektów rocznych?

Niestety nie, w tej materii ogranicza nas Ustawa o finansach publicznych. Niezależnie od programu wieloletniego projekty niestety trzeba będzie rozliczać do końca roku. To nie znaczy, że trzeba zamknąć projekt całkowicie. Wtedy będzie można sobie tak rozplanować działania, tak w czasie je rozłożyć, żeby do końca danego roku coś zrobić, a potem złożyć następny projekt, który będzie kontynuacją. Ale często jest tak, że jak ktoś pracował już rok w danym kraju to wydaje mu się, że cokolwiek nie złoży to i tak dostanie dotację. Ale tak nie będzie, musi być widoczna jakaś twórcza kontynuacja, logika działań. Natomiast tak czy inaczej ten „koniec roku” będzie zawsze dla księgowych, niestety, trudny.

A dla koordynatora projektu? Przecież musi czekać z niecierpliwością na rozstrzygnięcie kolejnego konkursu, nie dostając wtedy wynagrodzenia?

Faktycznie jeżeli organizacje żyją tylko z projektów i to głownie finansowanych przez MSZ, to nie mogą płacić stałego wynagrodzenia pracownikom, bo po 31 grudnia danego roku będzie kilka miesięcy przerwy, czyli będzie trzeba czekać do następnego projektu. To jest szerszy problem słabego zaplecza wielu naszych organizacji pozarządowych, które „żyją” tak od projektu do projektu i nie są w stanie sobie jakiegoś trwalszego finansowania zapewnić. My niestety nic na to nie poradzimy, to, co możemy zrobić, to może w przyszłości jakoś pomagać im w składaniu projektów do Komisji Europejskiej i to wszystko. Ale organizacje same muszą szukać sobie innych środków, także gdzie indziej.

Organizacje pozarządowe zarzucają też słabą koordynację polskiej pomocy z innymi donorami…

To się zmienia. Koordynacja jest i nabiera coraz realniejszych kształtów. W Brukseli odbywają się np. regularne nieformalne spotkania donorów na rzecz Białorusi, w których uczestniczymy. Rozważaliśmy już poza tym robienie projektów wspólnie z Niemcami i Austrią w Gruzji i Mołdowie. Komisja Europejska podjęła też ostatnio inicjatywę wspólnego programowania na rzecz Mołdowy i my się w to włączyliśmy. Ta inicjatywa dotyczy nowych krajów członkowskich, więc możemy dzięki temu lepiej się dowiedzieć co robią w Mołdowie powiedzmy Czechy, Słowenia czy kraje nadbałtyckie.

Jak Prezydencja Polski w UE wpłynie na polski system współpracy rozwojowej?

Temat współpracy rozwojowej będzie gościł na forach unijnych i my jako kraj sprawujący Prezydencję będziemy moderować te fora i poddawać rożne tematy pod dyskusję, czy też zwracać uwagę na pewne kwestie. Mamy nadzieje, że w trakcie dyskusji na tych forach pojawią się rożne ciekawe wnioski, które nas zainspirują do dalszego ulepszania naszego systemu. A może i my zainspirujemy czymś innych…

Dr Jerzy Rohoziński – historyk, antropolog kultury, religioznawca, obserwator przemian zachodzących w świecie islamu. Ekspert do spraw współpracy rozwojowej z Mołdawią, krajami Kaukazu i Azji Środkowej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych RP.

Polska polityka wschodnia, prezydencja Polski w UE – ocena i rekomendacje

 HENRYK SZLAJFER (Polska), MODEST KOLEROW (Rosja), STEPAN GRIGORJAN (Armenia), RASIM MUSABEJOW (Azerbejdżan), PAWEŁ USOW (Białoruś), NIKA CZITADZE (Gruzja), NIKOŁAJ ENCZU (Mołdawia), SERHIJ HERASYMCZUK (Ukraina)

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 1, październik 2011, ss. 17-38]

Henryk Szlajfer

Polityka wschodnia to w istocie dwa względnie odrębne komponenty: polityka wobec Rosji oraz polityka w ramach Partnerstwa Wschodniego. Mając na uwadze ostatnie wydarzenia, trzecim składnikiem polityki wschodniej stały się również stosunki polsko-litewskie. Dotyczą wprawdzie relacji z państwem podobnie jak Polska należącym zarówno do NATO, jak i Unii Europejskiej, ale ich dynamika ma niewiele wspólnego z tym faktem oraz zadaniami, jakie stawiają sobie obie organizacje. Rozpocznijmy od intencji.

Przejmując w 2007 r. władzę, nowy rząd PO-PSL zakładał, że możliwe jest w relacjach ze wschodnimi sąsiadami osiągniecie nie tyle przełomu, co zasadniczego uspokojenia i unormowania stosunków (zwłaszcza z Rosją) oraz przejście do bardziej pragmatycznych i zdecydowanie mniej „godnościowych” (cokolwiek to znaczyło) relacji z innymi partnerami. Nowy rząd nie był jednak jedynym ośrodkiem władzy prowadzącym politykę zagraniczną.

Do tragedii 10 kwietnia 2010 r. w Smoleńsku, alternatywnym centrum polityki wschodniej w szerokim rozumieniu był Prezydent Lech Kaczyński, jego bezpośrednie otoczenie oraz polityczne zaplecze (PiS). Antagonistyczna i zbudowana na konflikcie dwutorowość była oczywista. W wymiarze publicystycznym i programowym starcie obu ośrodków pojawiło się jako konfrontacja „koncepcji jagiellońskiej” (forsowana przez reprezentantów PiS, w szczególności przez bliskiego prezydentowi Pawła Kowala) z „koncepcją piastowską” (zaproponowana przez ministra spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego). Po 10 kwietnia, z uwagi na śmierć Prezydenta Kaczyńskiego, organizacyjna i programowa jednolitość polityki wschodniej została formalnie przywrócona.

Wspominam o tym, albowiem jeśli o wartości polityki sądzić po jej publicznym wyrazie i percepcji, polityka wschodnia w istocie znalazła się w głębokim kryzysie. Konfrontacja obu wspomnianych koncepcji była treściowo niezwykle uboga, bez klarownych sugestii dotyczących kierunku, sekwencji i intensywności niezbędnych działań. Z pewnością jednak nastąpiła jej intensywna wizualizacja: jej wyrazem były uroczystości na Westerplatte we wrześniu 2009 r. Uchwycony przez kamery moment przejścia Prezydenta Kaczyńskiego obok ostentacyjnie obojętnego premiera Putina i kolejny obraz przechadzki po sopockim molo premierów Tuska i Putina sygnalizowały zainteresowanej sprawami zagranicznymi publiczności, że obracamy się oto w kręgu symbolicznych gestów, swoistych wizualnych totemów, umożliwiających demarkację terytoriów „okupowanych” przez skonfliktowane obozy (i ich programy). Z kolei w trakcie kilku tygodni, jakie minęły od smoleńskiej katastrofy, rosyjski komponent polityki wschodniej zdominował publiczny dyskurs. Słowa „przełom” i „nowe otwarcie” stały się swoistą mantrą. Na dalszy plan zepchnięte zostały inne elementy polityki wschodniej i nasilające się nieuchronnie negatywne zjawiska: sytuacja na Białorusi i łatwe do przewidzenia zwycięstwo wyborcze Wiktora Janukowycza w Ukrainie. Jedynie mała Mołdowa nadal była nadzieją. Przejdźmy jednak do polityki.

Najpoważniejszym projektem politycznym nowego rządu PO-PSL była bez wątpienia koncepcja Partnerstwa Wschodniego (zaakceptowana przez UE w maju 2009 r.), konceptualnie wykraczająca poza projekt Europejskiej Polityki Sąsiedztwa Plus niemieckiej prezydencji z 2007 r. W założeniach był to projekt interesujący z dwóch zasadniczych powodów: po pierwsze, stwarzał nowe ramy instytucjonalne dla polskiej polityki, umożliwiające podjęcie programów o rożnym ciężarze gatunkowym i w rożnych dziedzinach i, po drugie – i być może najważniejsze – zakładał tak pożądaną europeizację polskiej polityki wschodniej, ujęcie jej celów w szerszym, unijnym kontekście.

Trudną do uniknięcia ceną jaką zapłacono za europeizację Partnerstwa Wschodniego było osłabienie znacznej części jego politycznego wymiaru. Wprawdzie przyjęte tzw. cztery platformy współpracy wielostronnej przewidywały podjęcie problematyki demokracji, dobrego zarządzania i stabilności, to w praktyce wyraziło się to w położeniu nacisku na problematykę wymiaru sprawiedliwości, walki z korupcją, reformy administracyjnej oraz kontaktów międzyludzkich. Dziedziny ważne, bez wątpienia, ale daleko niewyczerpujące problematyki demokracji, systemów politycznych czy praw człowieka. Inne zatem płaszczyzny i problemy zdominowały praktyczną działalność Partnerstwa, co znalazło odzwierciedlenie w tzw. inicjatywach flagowych. Te zaś oznaczały koncentrację uwagi (i środków) na problematyce zarządzania granicami, wsparcia dla małych i średnich przedsiębiorstw, środowiska i katastrof naturalnych, kultury i konserwacji energii. Każdy z tych programów jest ważny i interesujący sam w sobie. Szczególnie istotne jest również związanie projektu Partnerstwa z ewentualnymi umowami stowarzyszeniowymi i handlowymi oraz pewną liberalizacją reżymów wizowych („kontakty międzyludzkie”). W sumie: utrzymanie i rozwinięcie Partnerstwa jest w polskim interesie, mimo zasygnalizowanych ograniczeń projektu. Trudno jest natomiast ocenić (nie dysponuję odpowiednimi informacjami) polski udział w Partnerstwie. Dotyczy to w szczególności programów wielostronnych, z definicji unijnych: Ile przedsiębiorstw i polskich instytucji korzysta z programu? Ilu polskich ekspertów?

Próby polskiego rządu, a w szczególności ministra spraw zagranicznych, wyjścia poza ograniczone ramy zarysowane przez Partnerstwo Wschodnie, nie są, jak do tej pory, skuteczne. Mam tu przede wszystkim na myśli politykę wobec Białorusi oraz projekt specjalnego funduszu wspierającego inicjatywy demokratyczne na Wschodzie. Druga inicjatywa może okazać się, miejmy nadzieję, skuteczna. Nacisk położony na kontakty z organizacjami reprezentującymi „Społeczeństwo obywatelskie” jest trafny. Natomiast polityka wobec Białorusi, racjonalizowana dzisiaj w kategoriach zmiennych proporcji „kija i marchewki”, została po prostu zaprojektowana i wykonana po amatorsku. Inaczej, zdecydowanie pozytywnie, trzeba ocenić politykę wobec Mołdowy. Z kolei sprawa Ukrainy jest obecnie w polskiej polityce wielkim znakiem zapytania. Ani rząd ustami premiera, ani minister spraw zagranicznych nie zarysowali podstawowych kierunków działania w nowej, potencjalnie kryzysowej, sytuacji. Nie jest też jasne, jakich postaw i działań Warszawa oczekuje od unijnych partnerów, zwłaszcza w sprawie umowy stowarzyszeniowej. Słowem, brakuje odpowiedzi na pytanie w jaki sposób zamierzamy połączyć, w ramach polityki europejskiej, dążenie do wzmacniania ukraińskiej niepodległości i państwa z linkages („transakcjami”) obejmującymi problematykę demokracji, swobód obywatelskich i stowarzyszenia.

Polityka wobec Rosji, po przerwaniu niebezpiecznej eskalacji poprzedzającej 2009 r., znajduje się ponownie w impasie. W to, że przerwanie takiej eskalacji było dla nas korzystne, trudno wątpić. Że wkładano w ten proces więcej niż wskazywały na to realistyczne oceny, świadczy natomiast tylko o konceptualnej słabości polskiej polityki. Zasadnicze sprawy dotykające kluczowych polskich interesów są nadal kwestiami spornymi, bez widoków na szybkie rozwiązanie. Kwestia tarczy antyrakietowej, dzisiaj wprawdzie odsunięta w przyszłość, została powiązana przez Kreml ze swoistym nawykiem protestu w każdej sprawie dotyczącej choćby symbolicznego wzmocnienia polskiego bezpieczeństwa. Reakcja na umowę polsko-amerykańską w sprawie skromnej obecności F-16 i Herkulesów była (i jest) symptomatyczna. O gazociągu Nord Stream napisano już tomy, aczkolwiek w tej sprawie trudno było oczekiwać sukcesu. Zakończenie sprawy katyńskiej jest nadal niejasną perspektywą. Zaś podejście Kremla do kwestii smoleńskiej tragedii, po kilkutygodniowym okresie demonstrowania dobrej współpracy, stało się „tradycyjne”. Styl politycznego działania zaprezentowany przez władze rosyjskie w związku z raportem MAK był, parafrazując Kisiela, rezultatem, nie przyczyną.

Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że w każdej z tych kwestii jakikolwiek rząd byłby w trudnej sytuacji. Problemem jednak jest nie tyle brak namacalnych, pozytywnych rozwiązań, ile brak jasności dotyczącej obecnego kształtu i perspektyw polskiej polityki wobec Rosji. Klasycznym sygnałem-konfuzją były zawirowania dotyczące energetyki: gazu i energii atomowej. W pierwszej obserwowaliśmy żenujący spor

między wicepremierem-ministrem gospodarki a ministrem spraw zagranicznych, w drugiej – niejasne sygnały dotyczące reakcji na rosyjski projekt budowy elektrowni atomowej w obwodzie kaliningradzkim (i związane z nim rosyjskie sugestie). Dobrym sygnałem jest natomiast stosunkowo szybki wzrost polskiego eksportu do Rosji, poprawa stosunków w sferze kultury i kontaktów międzyludzkich. Nie zapominam też o inicjatywach wizowych dotyczących Kaliningradu. Po faktycznym wypełnieniu zadań przez grupę do spraw trudnych są to jedyne klarowne sygnały. W takiej niedookreślonej sytuacji pojawiają się, poza rządem, również „cienie przeszłości” jak chociażby projekt trójkąta Warszawa-Moskwa-Berlin. I sprawa być może najważniejsza, tylko po części pozostająca poza obszarem oddziaływania Warszawy: unijna polityka wobec Rosji, potencjalnie najbardziej skuteczny instrument działania z punktu widzenia Polski, jest nadal w sferze utopii. Nie oznacza to jednak, że również w konkretnych sprawach należy z góry rezygnować z europeizacji polskich interesów na rosyjskim Wschodzie.

I w końcu żenująca sprawa stosunków z Litwą. O tym, że wielu litewskich polityków i znaczna część opiniotwórczych elit nie należą do kategorii bezinteresownych aniołów, wiemy od dawna. Wiemy również, że wielu przywódców polskiej mniejszości także do aniołów się nie zalicza. Litania mniej lub bardziej uzasadnionych pretensji wobec Wilna (nie tylko dotyczących Polaków) jest długa. To wszystko jednak nie tłumaczy braku rozwagi i zachwiania proporcji w podejmowanych działaniach. Nagle postanowiliśmy odegrać nad Bałtykiem rolę do tej pory „zarezerwowaną” w Europie Środkowej dla Węgrów w ich relacjach z Rumunią i Słowacją. Ten spektakl jest już nużący i słabo reżyserowany. Pasuje do niego najkrótsza recenzja teatralna jaka pojawiła się w okresie międzywojnia pod piórem Antoniego Słonimskiego: „Wyszedłem pierwszy”. Warto zatem cofnąć się o krok, uporządkować listę priorytetów, rozważyć starannie argumenty zainteresowanych stron i powrócić do stołu z niezbędną determinacją i taktem.

prof. Henryk Szlajfer – ekonomista, politolog, dyplomata. Profesor Centrum Studiów Latynoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego. Były ambasador-szef Stałego Przedstawicielstwa RP przy OBWE, MAEA i innych organizacjach międzynarodowych w Wiedniu. Redaktor naczelny kwartalnika „Sprawy Międzynarodowe”.

Модест Колеров

Я оцениваю современную Восточную политику Польши (восходящую в главном одинаково и к наследию Пилсудского, и к наследию Дмовского, и к наследию Гедройца) как:

1) весьма эффективную традиционную империалистическую политику в отношении Украины и Молдавии,

2) неудачную империалистическую политику в отношении Белоруссии,

3) запоздалую национальную, постколониальную политику в отношении Литвы,

4) реликтовую политику в отношении Латвии,

5) заново только сейчас формулируемую политику в отношении Кавказа,

6) успешную национальную политику в отношении России.

Ответственные национальные политические круги в России могут только:

1) завидовать такой политике Польши на Украине и в Бессарабии (Молдавии без Приднестровья),

2) констатировать её провал в Белоруссии,

3) сочувствовать борьбе поляков в Литве,

4) сожалеть об отсутствии политики Польши в отношении её Инфлянтов в Латвии,

5) прогнозировать неудачу этой политики на Кавказе,

6) стремиться восстановить необходимый баланс в отношениях Польши и России, который в настоящее время нарушен в пользу Польши. Речь не идёт о Катыни: для меня несомненно, что признание Россией ответственности Сталина за Катынь, несмотря на все неприемлемые попытки расширить масштаб этого преступления и толковать его как „геноцид”, – правильное решение, в целом отвечающее исторической правде. Нарушение баланса я вижу в попытках ≪инструментализировать≫ Катынь как средство давления на Россию, а, например, русско-польские ≪центры диалога≫ использовать как центры польской пропаганды.

С научной, а не риторической точки зрения, мы не можем говорить о том, какими должны быть отношения Польши с её восточными соседями. Потому, что эти отношения определяются двумя мощными историческими трендами: евроатлантической политикой Европейского союза и НАТО – и исторической идентичностью Польши, её представлением о своих пределах и о своей миссии на Востоке. Из этого и должна исходить любая ответственная власть в России. Пока мне не видно, что современная высшая власть в России вполне адекватно понимает эти исторические границы и условия Восточной политики Польши.

Главная рекомендация, с которой мне уже приходилось выступать в Польше перед польской аудиторией, заключается в одном простом пожелании Польше: быть честной со своей историей и своей имперской миссией, ис- пользовать их не как оружие против России, полагая, что на Востоке после Кресов располагается только дикая Сарматия и Сибирь, а как фундамент для взаимного понимания с Россией и взаимной ответственности с Россией за огромное постимперское пространство между Балтикой и Черным морем. Не делать себе лишнего врага там, где полной победы всё-равно не будет.

Польша, как и любой председатель в ротации председателей в ЕС, имеет минимальные возможности для воздействия на реальную политику ЕС и Еврокомиссии. Единственное, что она может сделать на посту председателя ЕС для восточной политики ЕС – провести аудит инициированной Польшей и Швецией программы ≪Восточное партнёрство≫. Несмотря на масштабные проекты и цели, эта программа остаётся чистой риторикой и никак не помогает ЕС поставить под свой политический и экономический контроль политическую и экономическую инфраструктуру Азербайджана, Армении, Грузии, Молдавии, Украины, тем более – Белоруссии. Стыдно даже слышать, какие ри- торические комплименты раздаёт Польша Молдавии как ≪лидеру Восточного партнёрства≫: за этим комплиментами нет ни ценностей, ни прагматики. Чем дальше, тем больше практика ≪Восточного партнёрства≫ ЕС дискредитируется тем, что сводится к бюрократическим фальсификатам.

Задачи были амбициозны – практика оказалась ничтожной. Вас не должно обманывать, что кто-то в России нервничал по поводу этой программы и даже якобы хотел к ней присоединиться – это было дипломатическим пустословием. На самом деле программа ставит перед собой задачу десуверенизации Восточной Европы и Закавказья, но выполнить эту задачу не может. Чтобы не нести ответственности за крах этой программы, Польше надо просто вернуть её на землю.

Модест Колеров – главный редактор информационного агентства REGNUM.

Степан Григорян

Тема отношений с Россией, для любой страны, это непростая вещь, поэтому здесь я ограничусь лишь тем замечанием, что заигрывать с ней очень опасно для любого ее соседа. Сегодня политика этой страны непредсказуема и достаточно агрессивна, поэтому нормализация отношений с Россией непростая задача.

Что же касается политики Польши в отношении стран Восточной Европы (Украина, Молдова, Белорусь) и Южного Кавказа (Армения, Азербайджан и Грузия), то здесь Польша работает очень активно – имея посольства во всех этих странах. Польша, вместе с Швецией,в 2008 году инициировала программу “Восточного партнерства”. Это, новая программа сотрудничества ЕС с этой шестеркой стран, где в настояшее время идет серьезный переговорный процесс по ассоциированному членству. В Польше, при правительстве, очень успешно и активно работает “Центр Восточных исследований”. Польские аналитические центры и общественные организации имеют партнеров в странах-участницах “Восточного партнерства” и реализуют совместные проекты в разных областях, включая, вопросы защиты прав человека, проведения справедливых и демократических выборов, реализации реформ в политических и экономических системах этих стран. Польша, это та страна ЕС, которая выступает за продолжение расширения ЕС на Восток, что можно только приветствовать, т.к. перспектива членства (пусть даже отдаленная перспектива) в ЕС безусловно будет позитивно и стимулирующе воспринята политическими элитами стран-участниц “Восточного партнерства”.

Во время председательства Польши в ЕС с 1 июля 2011 года необходимо учесть создавшуюся вокруг ЕС ситуацию.

Во-первых, бурный процесс революций и протестных движений в Северной Африке и странах Арабского мира показал, что закрывать глаза на нарушения прав человека, ограничения СМИ и фальсификацию выборов в этих странах, ради мнимой стабильности, которую обеспечивали режимы правящие в этих странах многие годы (авторитарные, как в Тунисе и Египте и тоталитарный, как, например, в Ливии), не имеет смысла. Все равно такие режимы в конце концов разваливаются (приводя к дестабилизации ситуации в больших регионах соседних с ЕС), а все последствия такой “терпимой” и “толерантной” позиции к этим режимам, все равно расхлебывает та же Европа. Это видно сегодня на примере нахлынувшего в европейские страны потока мигрантов из стран Северной Африки и Арабского мира. Отсюда очевидно напрашивается вывод: Европа не должна терпимо относиться к любым проявлениям нарушений прав человека, ограничений средств массовой информации и фальсификаций выборов, которые многие годы мы наблюдаем в странах-соседях ЕС (страны Северной Африки, Арабского мира, Белоруси и Южного Кавказа). Здесь роль Польши в обсуждении этих проблем, в период ее председательства в ЕС, могла бы быть исключительно важна и полезна. Т.е., например, странам Южного Кавказа надо продолжать помогать, но лишь при условии если правительства этих стран будут выполнять основополагающие требования в области прав человека и демократического развития.

Во-вторых, в рамках программы “Восточного партнерства” Польша должна продолжать акцентировать внимание на сотрудничестве ЕС с институтами гражданского общества стран-участниц этой программы (Украина, Молдова, Белорусь, Армения, Азербайджан и Грузия). Это поможет становлению гражданских институтов в этих странах и их более эффективной борьбе за права и свободы граждан. Время показало, что бессмысленно финансировать лишь правительственные программы в странах-участницах программы “Восточного партнерства”, т.к. высокий уровень коррупции в них приводит к распылению помощи оказываемой ЕС.

Степан Григорян – руководитель Аналитического центра глобализации и регионального сотрудничества (АЦГРС), политолог

Расим Мусабеков

Польша, географически относясь к Центральной Европе, значительную часть своей истории была тесно включена в систему отношений со странами Восточной Европы. Так было, когда существовала обширная Речь Посполития простиравшаяся от Балтийского до Черного морей. Затем почти два века насильственного включения Польши в состав Российской империи и в образованный под эгидой СССР так называемый ≪социалистический лагерь≫. Однако за исключением недолгого периода между двумя мировыми войнами, ≪восточная политика≫ Польши не была самостоятельной. Лишь после демонтажа коммунистической системы и распада Варшавского Пакта у Польши появилась возможность для осмысленного ведения такой политики, исходя из собственных национальных интересов.

Вступление в Евросоюз и НАТО придала внешнеполитическим позициям Польши необходимую опору. В определенных ее политических и аналитических кругах даже обозначился соблазн и иллюзия возможности использовать экономическую мощь и военно-политический потенциал этих организаций для возобновления соперничества с Россией за влияние на Востоке. Это особенно заметно проявлялось в период администрации Качинского. Однако заставить Брюссель ≪плясать под польскую дудку≫ не удалось, главным образом в силу особой позиции Франции и Германии. Приход правительства Туска внесло в восточную политику Польши коррективы, с переносом акцента с соперничества, на партнерство с Москвой. Таким образом, хотя в отличие от других стран бывшего ≪социалистического лагеря≫, которые также стали членами Евросоюза и НАТО и интересы которых на Востоке имеют локальный (как у Румынии) или же исключительно экономический характер, Польша артикулирует геополитический контент. Но последовательности и четко сформулированных целей ≪восточной политике≫ Польши определенно не хватает. Во всяком случае, так это видится из Азербайджана.

Очевидно, что польские интересы на Востоке в первую очередь локализуются на Белоруссии, Украине и отчасти Молдове. Однако определенная активность наблюдается на Кавказском и Центрально-азиатском направлениях. По восходящей линии развиваются азербайджано-польские отношения. Свидетельством тому частые визиты глав государств и правительств, министров, рост товарооборота.

Замечу, что эти отношения развиваются не с чистого листа. Между Азербайджаном и Польшей примерно со второй половины XIX века имелись гуманитарно-культурные и научные связи. В Баку проживала многочисленная польская колония. Среди ее представителей выросла плеяда талантливых архитекторов, инженеров, медиков, педагогов, ученых, военных и т.д. которые верой и правдой служили Азербайджану. Многие замечательные исторические здания нашей столицы возведены по проектам и под руководством польских архитекторов. После большевистской оккупации в Варшаве в 1931-1938 годах жил со своей женой полькой один из создателей Азербайджанской Демократической Республики Мамед Эмин Расулзаде и издавал тут журнал ≪Гуртулуш≫. Хороший исторический фон и прагматические экономические интересы создают хорошие предпосылки для углубления азербайджано-польских отношений.

Что касается предстоящего с середины 2011 года польского председательства в Евросоюзе, то можно ожидать активизации программы ≪Восточного партнерства≫, которая в связи с недавним экономическим кризисом, оказалась в неопределенном состоянии. Польша может усилить поддержку Евросоюзом таких энергетических проектов, как газопровод НАБУККО, а также продления нефтепровода Одесса-Броды до Гданьска. Это может дать выход Каспийской нефти на важный рынок Центральной и Северной Европы.

Расим Мусабеков – Депутат парламента Азербайджанской Республики, политолог

Paweł Usow

Polska z pewnością podejmowała i podejmuje najbardziej aktywne ze wszystkich państw UE działania wobec Białorusi. Niewątpliwie jest to jeden z priorytetów polityki zagranicznej Warszawy. Ograniczeniem dla ambitnych, demokratyzacyjnych pomysłów są skromne zasoby finansowe oraz konieczność uzgadniania decyzji z pozostałymi państwami UE, dla większości których poprawa sytuacji na Białorusi nie stanowi żywotnego interesu. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, iż Rosja nadal traktuje ten kraj jako swoją wyłączną strefę wpływów. W swojej strategii wobec Białorusi Polska stara się prowadzić dwutorową politykę: inną wobec reżimu w Mińsku i inną wobec społeczeństwa. Celem takiego rozróżnienia jest niedopuszczenie, by konflikty i spory z oficjalnym Mińskiem stanęły na przeszkodzie dobrych relacji z białoruskim społeczeństwem. W praktyce jednak, dwutorowość polskiej polityki ma na razie charakter deklaratywny, ponieważ jak dotąd nie udało się znaleźć sposobu, by izolacja polityczna reżimu w mniejszym lub większym stopniu nie powodowała izolacji całego kraju.

Podstawowymi celami Polski jest demokratyzacja Białorusi, wzmocnienie jej suwerenności i otwarcie jej na Zachód i UE. Demokratyzacja, w tym kontekście, oznacza wywieranie nacisku na reżim polityczny i wspieranie działalności opozycyjnej. Wzmocnienie suwerenności oznacza podejmowanie inicjatyw, obliczonych na niedopuszczenie do całkowitego wciągnięcia Mińska w strefę wpływów Rosji, a wręcz integrowanie Mińska w przestrzeń europejską. W tym miejscu mamy do czynienia z pewnym paradoksem, gdyż jednoczesna izolacja reżimu i próba integracji Białorusi z UE to cele wzajemnie się wykluczające. Sprzeczności w strategii Polski i UE są skutecznie wykorzystywane przez białoruskie władze, które starają się narzucić swoim partnerom na Zachodzie własną grę i, co trzeba uczciwie przyznać, dość często robią to bardzo skutecznie. Realizacja każdego z powyżej wymienionych celów polskiej polityki możliwa jest tylko w sytuacji, gdy są one traktowane jako spójna strategia, a nie jak taktyka pojedynczych kroków. Polsce, jak dotąd, nie udało się osiągnąć swoich celów. Przyczyna leży nie tylko po stronie polskiej, ale przede wszystkim po białoruskiej. Łukaszenko nigdy nie dotrzymywał swoich obietnic i absolutnie ignoruje reguły gry politycznej, jeżeli te stoją w sprzeczności z jego interesami. Całkiem ignoruje również opinię międzynarodową, a rozumie tylko i wyłącznie język siły, którego ani Polska, ani Unia nie są w stanie użyć ze względu na stosunki z Rosją.

Wybory prezydenckie 19. grudnia 2010 roku w Mińsku zakończyły się ponownymi represjami wobec opozycji, poskutkowały zamrożeniem stosunków z Zachodem i tym samym otworzyły nowy, trudny okres w stosunkach polsko-białoruskich. Obecnie strategia Polski polega na stałym i bezwzględnym nacisku na reżim polityczny, co ma doprowadzić do uwolnienia wszystkich więźniów politycznych na Białorusi. Od tego Polska oraz UE uzależniają możliwość powrotu do dialogu. Nie oznacza to jednak, iż dialog ten będzie się odbywał na tym samym poziomie, co w latach 2008 – 2010. Reżim białoruski nie zdecyduje się na żadne zmiany w polityce wewnętrznej, ponieważ zagrażają one jego stabilności. Dodatkowo, reakcje Mińska na nową strategię Polski i UE są bardzo negatywne i agresywne. Polska oskarżana jest o wtrącanie się w sprawy wewnętrzne suwerennego państwa oraz finansowanie, a nawet organizację, zamieszek w grudniu 2010. Oficjalna propaganda stara się stworzyć negatywny wizerunek Polski, sugerując, iż ma ona ambicje imperialne i chce zagarnąć tereny Zachodniej Białorusi. Łukaszenko uderza również w naturalne interesy Polski na Białorusi – rozbił Związek Polaków, uznał nowo wprowadzoną Kartę Polaka za sprzeczną z konstytucją, aresztował dziennikarza Gazety Wyborczej Andrzeja Poczobuta i zwleka z ratyfikowaniem umowy o małym ruchu przygranicznym.

Polska zawsze wspierała sektor pozarządowy na Białorusi. Gdy nasilały się represje ze strony władz, rosło wsparcie dla organizacji i struktur opozycyjnych. To wsparcie dość często nie przynosiło oczekiwanych rezultatów nie tylko z powodu kontroli reżimu, ale również z powodu ogólnej słabości opozycji oraz, niestety, korupcji istniejącej wewnątrz organizacji opozycyjnych. Mimo to Polska strona potrafiła zrealizować wiele projektów, wśród których najważniejsze to: koordynowany przez Studium Europy Wschodniej UW Program Stypendialny Rządu RP im. K. Kalinowskiego przeznaczony dla studentów usuniętych z wyższych uczelni ze względu na działalność polityczną (swoją lub swojej rodziny); stworzenie niezależnej białoruskiej telewizji satelitarnej „Biełsat”, która nadaje z Warszawy na Białoruś oraz wspieranie takich stacji radiowych, jak Radio „Racja” czy Redakcja Białoruska Polskiego Radia dla Zagranicy. Warszawa nie powinna zapominać też o całości społeczeństwa białoruskiego. Kwestia wizowa jest najbardziej aktualna w sytuacji ochłodzenia stosunków polsko-białoruskich. Mimo, iż Polska wprowadziła dla Białorusinów wizy narodowe, wciąż nie rozwiązuje to problem. Choć rząd polski nie ma wpływu na koszty wiz schengeńskich, mógłby postarać się o złagodzenie procedur wizowych, które w większości są uciążliwe i nie rzadko absurdalne. Sankcje polityczne i jednoczesne wsparcie dla opozycji są ważnymi elementami strategii Polski, lecz społeczeństwo białoruskie musi odczuwać, iż nie jest izolowane od reszty Europy.

Reasumując, polityka sankcji wobec reżimu przyniosła pewne, aczkolwiek ograniczone, sukcesy jak, na przykład, uwolnienie większości więźniów politycznych. Niestety byli kandydaci na prezydenta Mikoła Statkiewicz i Andrej Sannikow oraz obrońca praw człowieka i szef Centrum Obrony Praw Człowieka „Wiosna” Aleś Bialacki wciąż nie są na wolności. „Sprawa Bialackiego” wywołała ogromny skandal w Polsce, ponieważ przy nieostrożnym pośrednictwie Warszawy, białoruskie organy bezpieczeństwa otrzymały z Ministerstwa Sprawiedliwości RP informacje o jego rachunkach bankowych. Areszt Bialackiego stał się potwierdzeniem tego, że reżim nie zamierza zmieniać polityki wewnętrznej, zorientowanej na zduszenie każdego oporu, szczególnie w okresie pogarszającej się sytuacji społeczno-gospodarczej na Białorusi. Tym niemniej, Łukaszenko oczekuje, że Unia wyjdzie mu naprzeciw i ostatecznie nie zablokuje kredytu z MFW. Wszystko wskazuje na to, że Łukaszenka jest gotowy wrócić do takiego formatu stosunków między Europą i Białorusią, jaki istniał przed 19 grudnia 2010 roku. Można założyć, że Unia, w jakimś sensie, również jest na to gotowa, choć grozi to powtórką scenariusza z 2010 roku. Jeśli Unia rzeczywiście się na to zdecyduje, to taka strategia doprowadzi do konserwacji istniejącego na Białorusi systemu politycznego, a także nie uchroni Mińska od pogłębiania procesów integracyjnych z Rosją.

Podstawą europejskiej polityki w stosunku do Białorusi powinna stać się wielostronna izolacja oficjalnego Mińska, połączona z aktywnym kulturalnym i społecznym zbliżaniem białoruskiego społeczeństwa z Europą. Unia Europejska nie ma jasnej strategii stosunków z Białorusią oraz brak jej całościowej wizji relacji między Mińskiem i Brukselą w przyszłości. Wydaje się, że zarówno polityka Polski, jak i UE, w stosunku do Białorusi, nie ma charakteru wyprzedzającego, a jedynie reaktywny. Jeśli więźniowie polityczni zostaną wypuszczeni – kwestia dialogu i kredytów wróci na agendę, jeśli nie – to polityka ze strony UE pozostanie zamrożona. W takiej sytuacji możemy pokusić się o stwierdzenie, że istnieje określona strategia postępowania z władzami w Mińsku, ale całkowicie brakuje strategii wobec białoruskiego społeczeństwa.

Dr Paweł Usow – białoruski politolog i publicysta, ekspert Białoruskiego Centrum

Nika Chitadze

During the last four years, Poland has played a very important role in relation to Eastern policy issues. For example, with regard to the relations between Poland and Georgia, it should particularly be pointed out, that Poland was one of the initiating founders of the group: “Friends of Georgia”, where six countries from Eastern and Central Europe plus Sweden have united. Furthermore, Poland very actively supported Georgia’s Euro-Atlantic policy. In this regard it should be mentioned, that Poland was one of the active supporters of granting Georgia and Ukraine Membership Action Plans during the Bucharest Summit of NATO, which was held in April 2008.

Among the main agreements, which have been signed between Georgia and Poland during the last four years, the following should be mentioned:

1. “Memorandum on Cooperation 2007-2008 in the Field of European and Euro-Atlantic Integration between the Governments of Georgia and the Republic of Poland” (put into force: 27 February 2007)

2. „Agreement between the Governments of Georgia and the Republic of Poland on Cooperation in the Fight Against Organized Crime and Other Types of Crime” (put into force: 3 May 2008)

3. „Agreement on Economic Cooperation between the Governments of Georgia and the Republic of Poland” (put into force: 1 July 2008) It is important to mention that Poland was one of the initiators of the EU Eastern Partnership Program. It was presented by the Polish Minister of Foreign Affairs, with the help of Sweden, at the EU’s General Affairs and External Relations Council in Brussels, on 26 May 2008. The Eastern Partnership was inaugurated in Prague, on 7 May 2009. Through the initiative of Poland and several other EU member states, the first meeting of foreign ministers in the framework of the Eastern Partnership was held on 8 December 2009, in Brussels.

The main goal of the Eastern Partnership is to improve the political and economic trade-relations of the six post-Soviet states (Ukraine, Belarus, Moldova, Azerbaijan, Armenia and Georgia) with the European Union. The main guiding principles include the promotion of human rights and rule of law in former Soviet states, developing the principles of a market economy and encouraging sustainable development and good governance, The main policy of Poland in the framework of Eastern policy should be connected with the above-mentioned issues. It should also be added, that Poland has real potential to support country-members of the EU Eastern Partnership in the way of developing democratic institutions, good governance, etc.

Poland’s chairmanship of the European Union will play a very positive role in the development of cooperation in the framework of the Eastern Partnership Program. It will be important for Poland to be active in various fields. Most important is the financial support of the EU for the country-members of the EU Eastern Partnership Program. As it is known, the EC has declared the release of €600 million to the six post-soviet partner countries for the period of 2010-13, as part of the European Neighborhood and Partnership Instrument. This constitutes about a quarter of the total funding available to the Eastern Partnership countries in this period. According to the EU program, those funds will be used for three main purposes: the Comprehensive Institution Building program – mainly supporting reforms (approximately €175 million); the Pilot Regional Development program – aimed at addressing regional economic and social disparities (approximately €75 million); and implementation of the Eastern Partnership, focusing on democracy, good governance, stability, economic integration and convergence with EU policies, energy security, and contact between people with the aim of bringing partners closer to the EU – for which purpose the EU will issue about €350 million.

Under Polish chairmanship of the EU, it will be possible to rationally allocate the above-mentioned funds to obtain the maximum possible results.

One of the main priorities of the EU under the chairmanship of Poland could also be activation of the EU energy policy – for example to promote discussion on implementing several energy projects with the participation of the EU and EU Eastern Partnership Program member-states. One example is the Odessa–Brody pipeline. It is a crude oil pipeline between the Ukrainian cities of Odessa, located on the Black Sea, and Brody, near the border between Ukraine and Poland.

Another potentially valuable and important project is the NABUCCO project. Its implementation would make it possible to transport around 26- 31 Billion Cubic Meter of natural gas from Central Asia to Europe, via the territories of Azerbaijan and Georgia. Another project, which might viably be considered, is the White Stream Project. Within its framework it would be possible to export gas, from Azerbaijan and Central Asia to Ukraine and then to EU markets, by the construction of a gas pipeline on the bottom of the Black Sea.

Furthermore, Poland is also able to play a pro-active role related to the EU Monitoring Mission in Georgia, near the occupied territories. Particularly helpful would be giving EU monitors additional functions. For example if they were able to act as police and peacekeepers, this would positively reflect on the process of providing stability in Georgia, bearing in mind the further perspective of de-occupation.

Nika Chitadze, PhD – politologist, expert, graduate of the Tbilisi State University. Professor and Dean of the Educational Studies at the American University for Humanities Tbilisi Campus. He is a member of George C. Marshall Alumni Union, Georgia and International and Security Research Center in Tbilisi.

Николай Енчу

Даже если учесть тот факт что, с момента принятия Маастрихтского договора Европейский Союз проводит единую внешнюю политику, а также единую политику безопасности, среди 12-ти новых государств-членов принятых в состав ЕС в результате последнего его расширения 2004-2007 гг., Польша безусловно выделяется тем что придает особое внимание и значение Восточной составляющей внешней политики самого крупного геополитического, геоэкономического, а также геокультурного и цивилизационного образования на всем евразийском пространстве. Достаточно отметить, что проект ≪Восточное партнерство≫, впервые обнародованный 26 мая 2008 года министром иностранных дел Польши на Совете ЕС по общим вопросам и внешним связям, является совместной польско-шведской инициативой, преследующей цель сближения Евросоюза с шестью странами Восточной Европы и Южного Кавказа: Украиной, Молдовой, Азербайджаном, Арменией, Грузией и Белоруссией. Будучи дополнением к Северному и Средиземноморскому измерениям внешней политики Евросоюза, проект Восточного партнерства задуман в качестве платформы для дискуссий по визовым соглашениям, соглашениям о свободной торговле, a также по стратегическому партнерству ЕС с названными шестью восточными соседями.

Тем не менее, даже если Восточное Партнерство выступает в качестве ≪заменителя≫ дискуссий о новом расширении Евросоюза на Восток, данный проект неоднозначно оценивается как внутри ЕС, так и за его пределами. В России, например, большинство экспертов критически восприняли эту

внешнеполитическую инициативу ЕС, высказывая опасения, что страны региона будут поставлены перед искусственным выбором между сотрудничеством с Москвой или Брюсселем, а также относительно вероятного оттеснения Российской Федерации в ≪северо-восточный угол Евразии≫. Внутри Европейского Союза, министр иностранных дел Чехии, Карел Шварценберг, заявил на днях австрийской газете ≪Die Presse≫ что, после принятия Хорватии в состав ЕС, процесс его расширения должен в первую очередь коснуться стран Западных Балкан, ≪которые не успокоятся до тех пор, пока

их границы не станут символическими≫. Исходя также из необходимости предотвращения серьезных социальных потрясений и массовой безработицы на уровне 60 % у границ Евросоюза, чешский министр иностранных дел считает что Сербию или даже Албанию следует принять в первую очередь в состав ЕС, в то время как Украина или Республика Молдова, например, ≪должны будут проводить реформы еще долгие годы, пока эти процессы будут завершены≫.

Исходя из вышесказанного, восточная политика Польши безусловно более соответствует духу и букве Римских договоров 1957 г., настаивая на том, чтобы безвизовый режим был предоставлен всем странам Восточного партнерства, в том числе Украине и Республике Молдова, по выполнению обозначенных Евросоюзом критериев, а не ≪в долгосрочной перспективе≫. Как заявил недавно министр иностранных дел Польши, Радослав Сикорский, ≪европейские стремления стран Восточного партнерства – амбициозны, и мы (Евросоюз.-Прим. авт.) должны на них ответить≫, с тем чтобы ≪предоставить этим странам то, что Польше было нужно, когда мы были на их стадии – сильные убеждения продолжать проведение внутренних реформ≫. В результате этого, ≪более сильные экономические связи приведут партнеров ближе к полному участию во внутреннем рынке ЕС≫, – подчеркнул Р.Сикорский.

С 1 июля и по 31 декабря 2011 года, Польша председательствует не только в Совете Европейского Союза, но и в Европейском Парламенте, имея, таким образом, максимальную возможность убедить остальных партнеров по Евросоюзу в необходимости проведения реалистичной и, в то же время, наиболее эффективной восточной политики ЕС. В этой связи, особые надежды возлагаются на ряд мероприятий, запланированных в рамках польского председательства в ЕС, как-то проведение бизнес-форума Восточного партнерства в Сопоте, конференция министров транспорта Восточного партнерства (24-25 октября 2011 г., Краков) и особенно предстоящий в сентябре в Варшаве саммит Восточного партнерства, от которого ожидается четкого ответа о том, что безвизовый режим ≪достижим для всех партнеров, которые выполняют обозначенные ЕС критерии≫, что ≪нет необходимости в долгосрочной перспективе (для предоставления безвизового режима.- Прим. авт.), если страна достигла критериев раньше≫ (Радослав Сикорский).

Даже если за время своего председательства, кроме других приоритетов, Польше предстоит вести непростые переговоры по поводу принятия бюджета ЕС на фоне кризиса в нескольких странах Евросоюза, предоставление на сентябрьском саммите Восточного партнерства Украине, а также Республике Молдова определенного рода перспективы членства в ЕС должно быть безусловным приоритетом общей внешней политики Евросоюза, с тем чтобы не допустить полного возвращения этих двух стран в сферу влияния Российской Федерации. Учитывая намерение нынешнего премьер-министра и, возможно, будущего президента Российской Федерации, В.Путина, создать нечто вроде Евросоюза на всем пост-советском пространстве, а именно ≪Евразийское экономическое сообщество≫ до 2013 года, функционирующее на тех же принципах что и ЕС, перспектива вхождения Украины и Республики Молдова в предполагаемое сообщество является отнюдь не иллюзорной, имея в виду предоставление им довольно реальной альтернативы, не требующей особых критериев для выполнения или ≪долгосрочной перспективы≫.

Таким образом, учитывая то что сегодня политические настроения в Евросоюзе относительно расширения значительно хуже, чем были несколько лет назад, фактором, который сможет склонить ЕС в какой-то форме признать такую необходимость является успешное председательство Польши в Европейском Союзе в сфере восточной политики, подразумевающее с необходимостью продолжение и даже завершение переговоров об Ассоциации с Украиной и Молдовой уже до конца 2011 года.

Николай Енчу – доктор хабилитат исторических наук, заведующий сектором новейшей истории Центра исторических исследований Института истории, государства и права Академии Наук Молдовы.

Serhij Herasymczuk

Pragmatyzm – właśnie ten termin obecnie charakteryzuje relacje między Polską i Ukrainą. Coraz głębiej do lamusa odchodzą twierdzenia, że dla europejskiej integracji Ukrainy kluczowa jest współpraca Warszawy i Kijowa oraz że Polska jest głównym adwokatem sprawy ukraińskiej w UE. Zamiast nich mamy pragmatyzm, choć zarówno politycy, jak i eksperci, nie zawsze są jednomyślni w tłumaczeniu co kryje się za tym modnym dziś określeniem.

W Polsce, gdy mówi się o pragmatyzmie, utrzymuje się, że czas idealistów minął: Polska nie może inwestować politycznie i gospodarczo oraz zapamiętale kontynuować starań o perspektywę członkostwa w UE dla wschodnich sąsiadów przede wszystkim dlatego, że nie znajdują one należytego rezonansu w Kijowie, ale i dlatego, że działają one na nerwy Rosji. Z tego powodu, aby „rozładowaniu” w stosunkach polsko – rosyjskich stało się zadość oraz za milczącą zgodą Ukraińców, Polska odmawia bycia „świętszą niż sam papież” i rezygnuje z funkcji lokomotywy dla sąsiedniej Ukrainy. W ten sposób, w interpretacji części polskich elit, pragmatyzm jest antonimem idealizmu i synonimem makiawelizmu w stosunkach międzynarodowych.

Z takim podejściem godzi się Kijów. Ukraińska elita władzy uważa za korzystny fakt, że Polska znajduje wspólny język z Kremlem i nie przeszkadza ukraińskim politykom w budowaniu swojego „pragmatycznego dialogu” z Moskwą. A dialog ten polega na wspieraniu koncepcji „русского мира” oraz sprzyjaniu rosyjskim inicjatywom w zamian za wątpliwe korzyści gospodarcze i populistyczne obietnice „jasnej przyszłości w przyjacielskich objęciach bratniego narodu”.

Na koniec pragmatyzmowi kibicują też i w tak zwanej „Starej Europie”. Tam również budowany jest własny model „pragmatycznych stosunków” z Kremlem, oparty na twierdzeniach: „We should engage Russia” lub „Russia and Europe are equally important and mutually dependant”. Budowie tego modelu przeszkadzali Ukraińcy i Polacy, którzy starali się „starym Europejczykom” otworzyć oczy na niebezpieczeństwo tak pojmowanego pragmatyzmu. Więc Europa pieczołowicie przygotowywała grunt dla zmian tego kursu, a gdy tylko tak się stało – przyklasnęła.

W zachwycie nad korzyściami płynącymi z pragmatyzmu, zarówno w Polsce, Ukrainie, jak i w starej Europie, unika się krytycznego spojrzenia na niego. Warszawscy i kijowscy pragmatycy nie dostrzegają, że pod hasłami pragmatyzmu odbywa się rezygnacja z prawa do własnego punktu widzenia nie tylko w polityce międzynarodowej, ale nawet i w stosunkach dwustronnych, które stają się podporządkowane interesom Kremla. Bruksela tak rozumiany pragmatyzm posuwa do skrajności, skrywając pod szatą „podejścia pragmatycznego” własną bezsilność, aby jakkolwiek bodaj wpływać na inicjatywy płynące z Moskwy.

Można założyć, że pragmatycy rozumieją słabe punkty swojego stanowiska. Jednak nie uważają oni, że należy starać się te realia zmienić (w szczególności, gdy potrzebne jest zaangażowanie dodatkowych środków, wydatków oraz w sytuacji, gdy nadmierne rozzłoszczenie Rosji oznacza zagrożenie dla bezpieczeństwa energetycznego całej Unii). Przy użyciu znacznie mniejszych środków i z większą skutecznością pragmatycy zwalczają tych, którzy ujawniają prawdziwy sens tak pojętego pragmatyzmu. Stąd i oskarżenia pojedynczych idealistów o „rusofobię”, „nadmierne uwielbienie teorii spiskowych”, „nieadekwatność w ocenie sytuacji” oraz „ogólną neurastenię”.

Taki kontekst, rzecz jasna, odbija się na charakterze stosunków między Polską i Ukrainą. Z jednej strony, pragmatyzm dowodzi swojej funkcjonalności: obecność wspólnego, ideowego lidera „w trzecim kraju” zdecydowanie polepsza wypracowanie wspólnych założeń w stosunkach międzynarodowych, obecność wspólnego źródła ropy i gazu – sprzyja kształtowaniu podobnej polityki w sferze energetycznej itd. Tyle, że jakoś tak boleśnie się robi od utraty ideologicznego fundamentu na rzecz merkantylnej bezideowości i skrywanej bezsilności.

Oczywiście można się przyzwyczaić i do takich warunków – zamiast ideowych wartości Europy szukać dróg do gospodarczego sukcesu, zamiast kierowania się pryncypiami w stosunkach z Moskwą – liczyć na jej przychylność i przymykać oczy na jej kolejne wpadki, a zamiast idei szerszej Europy – ograniczać się do liberalizacji reżimu wizowego. O ile idealizm nie wyklucza pragmatycznych sukcesów, tak „pokrętny pragmatyzm” w pełni niweluje ideowość, choć to właśnie ta ideowość Unii Europejskiej czyniła integrację atrakcyjnym projektem i dawała Brukseli moralne prawo do bycia arbitrem na arenie międzynarodowej.

Obecność zarówno zwolenników pragmatyzmu, jak i apologetów idealizmu doprowadza do sytuacji, w której wyobrażenia o prezydencji Polski w UE stają się rożne. Idealiści oraz ci, którzy do nich lgną siłą inercji, oczekują że Polska, niejednokrotnie udowadniająca swoje przywiązanie do unijnych wartości i przychylność wobec wschodnich sąsiadów, w pełnym wymiarze wykorzysta sytuację wynikającą z jej statusu. Chodzi przede wszystkim

o to, że prezydencja Polski w Unii wzmocni stanowisko tych, którzy opowiadają się za rozszerzeniem Unii na tereny byłego ZSRR, a przynajmniej na te kraje, które nieraz deklarowały integrację europejską jako priorytet swojej polityki. Idealiści pokładają również duże nadzieje w szczycie Partnerstwa Wschodniego, który odbędzie się w Warszawie i stanie się katalizatorem do napełnienia tego programu rzeczywiście funkcjonalnymi inicjatywami. Na razie Partnerstwo Wschodnie nie rozwinęło skrzydeł, ale potencjalnie ma wciąż szansę by przekształcić się w program znacznie bardziej efektywny i konstruktywny niż amorficzna Europejska Polityka Sąsiedztwa. Sceptycy w ogóle uważają, że polska prezydencja w UE to jedna z ostatnich szans by reanimować Wschodnie Partnerstwo. Trudno bowiem pokładać nadzieje w tym względzie w następujących, po polskiej, kadencjach Danii i Cypru.

Optymiści liczą również, że w czasie kierowania pracami Rady Europejskiej przez Polskę, Unia dokona próby konsolidacji, a środkowoeuropejskie i bałtyckie kraje członkowskie nie będą już traktowane przez „starych europejczyków” jako kraje drugiej kategorii, tylko jako inicjatorzy zmian i reform, koniecznych do tego, by „projekt europejski” z honorem wyszedł z kryzysu odczuwalnego nie tylko w sensie gospodarczym, ale również w sferze wartości.

Jest jeszcze jeden problem, który w ciągu ostatnich lat wyraźnie stanął na porządku dziennym. To kwestia liberalizacji reżimu wizowego między Unią i sąsiadami, a co najmniej Mołdową i Ukrainą. Na postęp w tej kwestii w trakcie polskiej prezydencji liczą zarówno idealiści, jak i pragmatycy. I jedni i drudzy oczekują, że liberalizacja obowiązku wizowego i stopniowa likwidacja wiz stałaby się rzeczywistą inwestycją w przyszłość stosunków UE z sąsiadami.

Jednakże, biorąc pod uwagę niesprzyjający krajom Europy Wschodniej kontekst międzynarodowo–polityczny – większe wsparcie Unii dla krajów Afryki Północnej; kampania prezydencka we Francji i naturalny zapał obecnego prezydenta Sarkozy’ego, aby udowodnić sukces swego „dziecięcia” – Unii na rzecz Regionu Morza Śródziemnego (nie wykluczone, że kosztem Wschodniego Partnerstwa); pogłębienie się rosyjskich wpływów w UE i całkiem udany lobbing rosyjskich interesów na unijnej agendzie; niebezpieczeństwa płynące z rewizji reguł strefy Schengen itd. – na pewno nie warto stawiać polskiej prezydencji zbyt wysokiej poprzeczki. Czego, natomiast, rozsądniej oczekiwać: przynajmniej utrzymania Europy Wschodniej w polu uwagi Brukseli i zrównoważenia nadmiernego zachwytu „starych europejczyków” kwestiami afrykańskimi, powstrzymania tych krajów od kategorycznej rezygnacji z perspektywy rozszerzenia Wspólnoty, a w przyszłości członkostwa w niej krajów Partnerstwa Wschodniego, próby nawiązania dialogu z Białorusią w celu uniknięcia ostatecznej transformacji Mińska w rosyjskiego satelitę, wsparcia dla demokratycznych zmian w Mołdowie oraz wrażliwości na próby blokowania procesów demokratycznych w każdym z państw Partnerstwa Wschodniego.

Jeśli oficjalnej Warszawie uda się wykonać te zadania, polscy politycy pokażą, że niezależnie od światowych trendów, „resetów” i „rozładowań” w relacjach między państwami, tendencji do ekonomizacji stosunków międzynarodowych i dominacji realpolitik, Polsce udaje się utrzymać balans miedzy abstrakcyjnym idealizmem i bezideowym pragmatyzmem oraz zachować własny fundament moralny. I to właśnie stanie się polskim wkładem nie tylko w europejskie perspektywy Ukrainy, ale i w przyszłość Europy jako całości.

Serhij Herasymczuk – Dyrektor Programu Międzynarodowego Grupy Studiów Strategicznych i nad Bezpieczeństwem w Kijowie.

Zapis dyskusji – „Stan, kierunki i potrzeby polskiej polityki wschodniej”

[niniejszy tekst pierowtnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 0, grudzień 2010, ss. 45-76]

Dyskusja odbyła się 14 września 2010 roku, w Sali Balowej Pałacu Potockich Uniwersytetu Warszawskiego, jako część konferencji „Jerzy Giedroyc: Polityka-Kultura-Wschód. 10 lat po odejściu Redaktora” zorganizowanej przez Studium Europy Wschodniej UW. Dyskusję moderował dyr. J. Malicki, a udział wzięli: B. Berdychowska, A. Halicki, A. Kamiński, P. Kowal, H. Litwin, B. Sienkiewicz i H. Szlajfer.

Jan Malicki: Zaczniemy wypowiedzią wstępną pana Henryka Litwina, Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Cieszę się, że Pan nas zaszczycił swoją obecnością, zwłaszcza, że co by nie mówić, te zagadnienia dotyczą MSZ. Bardzo proszę.

Henryk Litwin: Bardzo dziękuję. Szanowni Państwo, urzędowo przygotowałem się do dzisiejszego wystąpienia, wstrzymam się jednak od przeczytania materiału opracowanego dla mnie przez odpowiedni Departament Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Nie dlatego, bym miał do niego krytyczne uwagi, jest bardzo ciekawy, jednakże występując w roli osoby reprezentującej Ministerstwo, chciałbym powiedzieć Państwu kilka słów o obecnej polityce prowadzonej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, z mojego własnego punktu widzenia.

Kiedy w 1990 roku pierwszy raz związałem się z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, koncepcja dwutorowości w polityce wschodniej Rzeczypospolitej była jeszcze w kolebce i z tej kolebki dopiero wchodziła w realny świat. Rok później, gdy podjąłem pracę na Ukrainie, już realizowaliśmy politykę dwutorowości. Polegała ona na aktywnym wsparciu dążeń i ambicji niepodległościowych naszych wschodnich sąsiadów, byłych republik Związku Radzieckiego. Jednocześnie, staraliśmy się utrzymać dobrosąsiedzkie stosunki z Rosją i rozwijać wszelką możliwą wymianę, rzecz jasna głownie handlową, z tym dużym i ważnym krajem. Chcę Państwu powiedzieć, że w moim przekonaniu, Ministerstwo Spraw Zagranicznych realizowało przez ostanie 20 lat w zasadzie tę samą politykę, z lekkimi zmianami wynikającymi z rozwoju sytuacji.

Nasze wsparcie dla niepodległości zostało zastąpione wsparciem dla ambicji integracyjnych tych państw. Nadal też staraliśmy się o utrzymanie dobrosąsiedzkich stosunków z Rosją.

Jako osoba współpracująca właściwie ze wszystkimi ministrami spraw zagranicznych RP, pamiętająca pracę w MSZ za czasów wszystkich rządów, chcę powiedzieć,że w istocie od tej linii nie było nigdy zasadniczego wyłomu. Tę linię realizowaliśmy raz lepiej, raz gorzej, raz bardziej efektywnie, raz mniej, często przeznaczaliśmy na nią więcej sił i środków, niekiedy mniej. Działo się tak z bardzo rożnych powodów, lecz nigdy nie z powodu merytorycznej decyzji, która by wskazywała, że powinniśmy realizować powyższą politykę inaczej.

Być może nie będzie to do końca dyplomatyczna wypowiedź, ale tak naprawdę Szanowni Państwo, to nie ma żadnej idei politycznej na Wschodzie. Prawdę mówiąc to nie jest kwestia pewnych głębokich studiów i intelektualnych rozważań, które każą właśnie tak kształtować politykę wschodnią, jest to bowiem tylko kwestia absolutnej konieczności. Nie mamy innego wyjścia, a każdy dzień praktycznej pracy nad polityką wschodnią pokazuje to dobitnie.

To jest jedyna droga. Wspieranie ambicji naszych wschodnich sąsiadów: Ukrainy, Białorusi i Mołdowy nie w takim wymiarze, w jakich one faktycznie istnieją w danym momencie, ale w takim, w jakim są one w szczytowych formach deklarowane. To jest ten poziom, który nas najbardziej interesuje i musimy się pogodzić z tym, że nie zawsze odpowiada on rzeczywistym działaniom naszych partnerów. Jednocześnie nieuchronne, konieczne i potrzebne jest budowanie przyzwoitych, dorzecznych, rozsądnych i dobrosąsiedzkich stosunków z Rosją. To, co osiągamy w tym względzie, jest możliwe nie tylko dzięki efektywnym działaniom, ale w oczywisty sposób jest funkcją tego, na ile w danym momencie Rosja jest zainteresowana, by ktoś z zewnątrz mógł uznawać nasze wzajemne stosunki za dobre. Właściwie takie ramy polityki są niezmienne od 20 lat, aczkolwiek w tym ramach pozostaje gigantyczny margines na politykę dobrą, skuteczną i efektywną oraz politykę mniej dobrą, mniej skuteczną i mniej efektywną. Pod tym względem jesteśmy nieustannie wystawieni na społeczną ocenę i częstą krytykę.

Dzisiejszą dyskusję traktuję jako możliwość usłyszenia bardzo kompetentnych, fachowych głosów krytyki, stąd też mam prośbę do moderatora o skrócenie czasu mojego wystąpienia i przyznanie prawa do dodatkowej repliki w drugiej części dyskusji, podczas której chciałbym się odnieść do konkretnych krytyk, czy też wypowiedzi. By nie zostać posądzonym o „zwinięcie żagli”, chciałbym powiedzieć o konkretnych działaniach podejmowanych obecnie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wobec wschodnich sąsiadów Polski, a także krotko scharakteryzować idee i zamiary, które aktualnie istnieją w odniesieniu do nich:

Rosja – najkrótszy opis obecnej sytuacji jest następujący. Mamy do czynienia z dość skomplikowaną sytuacją wynikającą oczywiście z tragicznej katastrofy smoleńskiej i następstw, również prawno – międzynarodowych, tejże tragedii. Jednocześnie, niezależnie od powyższego, staramy się prowadzić normalną politykę w zakresie stosunków dwustronnych. W tej drugiej sferze faktem dosyć silnie określającym nasze możliwości i działania jest szereg politycznych deklaracji, które niezależnie od tego, czy poszczególni analitycy uważają je za szczere, dla nas są pewnego rodzaju dyplomatyczną rzeczywistością, dostrzeganą również przez naszych partnerów z Unii Europejskiej. Nasi partnerzy unijni jednomyślnie oceniają wspomniane deklaracje rosyjskie, jako zdecydowane otwarcie Rosji na polepszenie stosunków z Polską. Ten punkt widzenia po prostu trzeba uwzględniać. Nasza odpowiedź na pozytywne deklaracje rosyjskie jest odpowiedzią pozytywną. Jesteśmy zainteresowani rozwijaniem dobrosąsiedzkich stosunkowa z Rosją i, jednocześnie, wspieramy rozwój stosunków unijno – rosyjskich. Oczywiście z zachowaniem możliwości oceny naszych interesów narodowych i unijnych. W tym drugim przypadku kluczową kwestią jest tzw. współpraca dla modernizacji. Jesteśmy zainteresowani rozwijaniem takich form współpracy, które będą realizowane na podstawie wynegocjowanej i podpisanej w przyszłości, mamy nadzieję, unijno-rosyjskiej umowy o partnerstwie – tzw. drugiego PCA. To ona powinna być bazą stosunków. Musi bowiem istnieć pewna struktura wzajemnych odniesień, przyjęta na drodze prawno – traktatowej, dopiero wtedy możemy mówić o wymiarze takiej współpracy, który nazywamy „Partnerstwem dla Modernizacji”. Nie jesteśmy natomiast zwolennikami Partnerstwa dla Modernizacji, jako dość nieokreślonej sieci wymiany, której głównym celem jest postęp technologiczny.

Ukraina nadal pozostaje naszym strategicznym partnerem. To jest bardzo formalna deklaracja, którą możecie Państwo znaleźć w rożnych wypowiedziach, stanowi ona także treść codziennej pracy. Równocześnie należy stwierdzić, że od wyborów prezydenckich rzeczywiście obserwowaliśmy kilka miesięcy faktycznego osłabienia rytmu wymiany dwustronnej, dialogu na rożnych polach, spowodowanego najpierw wyborami, a następnie wyjątkową sytuacją w Polsce. Był to jednak okres bardzo intensywnej pracy dyplomacji. Tyle tylko, że słabo widocznej na powierzchni wydarzeń publicznych, bowiem opartej na działaniach, którymi rzadko interesują się media – takich jak wewnątrz unijna dyplomacja, listy, spotkania grupy przyjaciół Ukrainy, dwu – trójstronne inicjatywy, ale również konsultacje ministrów, wiceministrów i rożnego rodzaju innych ciał na niższych szczeblach. Efektem tej pracy powinny być spektakularne wydarzenia w ciągu dosłownie najbliższych miesięcy. Na tyle spektakularne, na ile spektakularna bywa polityka dwustronna, mam zatem na myśli takie wydarzenia jak wizyty na wysokim szczeblu.

Białoruś przysparza „bólu głowy” Unii Europejskiej. My mamy w tym bólu swoje dodatkowe, gorące miejsca, stąd też prowadzenie polityki wobec Białorusi jest przedsięwzięciem podwójnie utrudnionym. Obserwujemy raczej pogorszenie się sytuacji w zakresie przestrzegania praw człowieka. Odnotowujemy, znane w Polsce, problemy ze Związkiem Polaków na Białorusi. Godzimy się z Unią, co do zasadniczego wniosku, że długotrwała izolacja Białorusi nie przyniosła pozytywnych skutków, a zatem jakieś formy dialogu powinny być podtrzymywane. I w tym kierunku idziemy, aczkolwiek dla nas podtrzymywanie jakichś form dialogu jest przedsięwzięciem niezwykle ekwilibrystycznym, skomplikowanym i przynoszącym, nie ma co ukrywać, tak ograniczone rezultaty, jak niestety ograniczone rezultaty przynosi na razie, ze względu na bardzo szczególne uwarunkowania, polityka całej Unii.

Te trzy kraje są dla nas priorytetowe. Obecnie staramy się przywiązywać bardzo dużą wagę, a także poświęcać wiele pracy Mołdowie. To właśnie w tym państwie władzę sprawuje pierwszy, tak pro integracyjny w strefie postsowieckiej, rząd. Warto dostrzec ten fakt i warto wesprzeć działania wobec Mołdowy.

Pryncypia wobec Gruzji nie uległy zmianie. Jest ona nadal naszym bardzo ważnym partnerem, którego wspieramy w ramach Partnerstwa Wschodniego i poza Partnerstwem Wschodnim. Drugim niezwykle istotnym partnerem jest Azerbejdżan. Znaczenie tych państw dla Polski potwierdza chociażby wiosenna wizyta premiera na Kaukazie. Jestem przekonany, że stosunkowo szybko Kaukaz odwiedzi także nasz Prezydent. Nasza aktywność wobec Kaukazu nie powinna zostać zmniejszona, choć łatwo dostrzec pewne oznaki wahnięcia, wynikające z dość szczególnej sytuacji wewnętrznej w Polsce w ciągu pierwszych miesięcy tego roku.

Również Azja Środkowa pozostaje naszym ważnym partnerem, przy czym trzeba przyznać, że z wielu rożnych względów nie osiągnęliśmy w stosunkach z najważniejszym dla Polski krajem w tym regionie – Kazachstanem – takich sukcesów, o jakie zabiegaliśmy. Niezbyt wysoka efektywność wynika, w znacznej mierze, z uwarunkowań społecznopolitycznych, w jakich Polska funkcjonuje, ale to jest bez wątpienia wyzwanie, które powinniśmy nadal przed sobą stawiać, by osiągać lepsze efekty.

Na koniec dwa zdania o Partnerstwie Wschodnim. To niezwykle ważny projekt, który, jak staram się powtarzać, nie ma zastępować polskiej polityki wschodniej, lecz ma stanowić dodatkowe instrumentarium, które Unia i Polska mogą używać do wsparcia unijnej i polskiej polityki wschodniej. Tak widzimy Partnerstwo Wschodnie i będziemy się starali, aby to instrumentarium było jak najbardziej efektywne. Wiem, że istnieje pewien rodzaj zawodu w stosunku do efektów Partnerstwa Wschodniego, ale zaryzykowałbym tezę, że wynika on ze zbyt daleko idących oczekiwań. Większość programów, które będą finansowane ze specjalnych funduszy Partnerstwa Wschodniego, tak naprawdę dopiero powstaje, a procedury ich wdrażania są ustalane dopiero w tej chwili. Stąd też uważam, że dopiero w 2012 roku będziemy w stanie ocenić efektywność Partnerstwa Wschodniego w jego części praktycznej, a nie politycznej.

Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Było to nawet więcej niż zapowiedziano…

Henryk Litwin: Przepraszam

Jan Malicki: … i mówię to z zadowoleniem, aczkolwiek równocześnie przyjąłbym zasadę, że zgodnie z pierwotną umową jeszcze nie atakujemy ministra. Każdy zajmuje się swoją sprawą, która spowodowała, że napisał tekst. A potem i tak zapewne dojdzie do dyskusji. Zatem zaczynamy. Wystąpienia są w kolejności napisanych artykułów. Dlatego pierwszy zabierze głos Bartłomiej Sienkiewicz – osoba powszechnie znana w naszym środowisku, publicysta od wielu lat. Czas start, 10 minut.

Bartłomiej Sienkiewicz: Dziękuję bardzo. I stan i kierunki i potrzeby polskiej polityki zagranicznej przez ostanie 10 lat były odbiciem myśli Jerzego Giedroycia. W związku z tym pozwolą państwo, że odniosę się nie tylko do własnego tekstu, ale też spróbuję wykroczyć poza.

Ostatnie 10 lat polską politykę zagraniczną, mimo tematu tej konferencji i powodów, które nas tu zgromadziły, zdominowała Unia Europejska. To ona stała się zasadniczym punktem odniesienia polskich ambicji rozwojowych, skoku cywilizacyjnego i pewnego miejsca w świecie, które chcieliśmy opisać. Dla Giedroycia i Mieroszewskiego procesy zjednoczeniowe w Europie były albo marginalne, albo zauważalne jedynie „przy okazji”. Nie przykładali do nich specjalnej wagi jak do wielkiego projektu integracyjnego w Europie, co zresztą widać było pod koniec, gdy projekt integracyjny nabierał już tempa i wydawało się, że będzie jednym z zasadniczych tematów. Nie można znaleźć jakichś szczególnych rysów analizy tego zjawiska w Kulturze paryskiej. Natomiast przez ostatnie 10 lat w Polsce, w pewnym sensie, próbowano transponować myśl Giedroycia i Mieroszewskiego na tę zasadniczą formułę polskiej polityki zagranicznej i miejsca Polski w świecie, jaką była Unia Europejska i uczestnictwo w niej. W ten sposób doszło do wykształcenia sytuacji, która najtrafniej ujął prof. Andrzej Nowak, a mianowicie wyznaczenia celu, który choć nigdy nie był wypowiedziany na głos przez polską politykę zagraniczną, ale dla wszystkich ludzi, którzy się przyglądali temu, bądź jakoś współuczestniczyli, był jasny – mieć „Zachód na Wschodzie”. To znaczy doprowadzić do sytuacji, w której proces zjednoczeniowy Europy trwale obejmie także naszych bezpośrednich sąsiadów, a tym samym ugruntuje ten ciąg wydarzeń, który się odbył w wyniku rozpadu ZSRR, trwale odrzucając Rosję poza granice Polski. Takie podejście niosło za sobą określone konsekwencje.

Przez ostatnie 10 lat, a nawet i dłużej, Rosja nie była przedmiotem jakiejś szczególnej uwagi czy refleksji w rozważaniach na temat polskiej polityki wschodniej. Dominowały dwa ujęcia: Rosji – jako czynnika biernego, szczególnie za czasów Borysa Jelcyna, co nie przeszkadzało wtedy straszyć rosyjskim imperializmem, mimo że go nie było, oraz Rosji – jako trwałego zagrożenia, co było charakterystyczne dla ostatniej dekady, szczególnie po 2004 roku. Dotychczasowe cele polskiej polityki wschodniej w takim ujęciu, moim zdaniem, się wyczerpują. Wpływa na to parę czynników. Takim punktem zwrotnym było fiasko rozszerzenia NATO na Wschód. To był projekt, który polska dyplomacja bardzo silnie popierała, za którym opowiadał się prezydent i który miał być dowodem, że polska polityka wschodnia jest zdolna przesunąć te granice Zachodu na wschód od Bugu. Ale z tym się wiąże także parę innych rzeczy: zwycięstwo przeciwników polskich partnerów politycznych, co szczególnie widać na Ukrainie oraz, w mniejszym stopniu i oczywiście w zupełnie inny sposób, na Litwie oraz, niezależnie od tego czy chcemy czy nie, ich trwanie na Białorusi, czego przykładem jest Łukaszenko. Do tego doszedł też czynnik o wiele bardziej zasadniczy. Polskiej wizji rozszerzenia zjednoczonej Europy, bądź instytucjonalnego Zachodu na Wschód, absolutnie – z biegiem czasu widać to coraz wyraźniej – nie podziela Zachód. Dla Zachodu Rosja nie jest przeciwnikiem i nie jest zagrożeniem. Wskutek tego większość państw zachodnich nie uważa takiego rozszerzenia za niezbędny warunek powstrzymywania, bądź istotny element polityki wobec Rosji. To oczywiście spowodowało, że Polska, w dążeniach do rozszerzenia Unii Europejskiej i NATO na Wschód, została w Europie osamotniona. Pewnym elementem tej sytuacji było fiasko konceptu, że wobec desinteressement Zachodu, a diagnozowanego problemu z Rosją, można spróbować stworzyć w Europie coś na kształt porozumienia środkowoeuropejskiego, łączącego zarówno nowe kraje Unii Europejskiej, jak i partnerów z Europy Wschodniej i w oparciu o nie – zarówno realizować polityki wobec Zachodu, jak i dać odpór Rosji. To była polityka Prezydenta Lecha Kaczyńskiego i ona się nie powiodła. Nie powiodła się, ponieważ ci partnerzy się wykruszyli. I teraz dochodzimy do kolejnego elementu, a mianowicie wydaje się, że w takim stanie, w jakim w tej chwili mamy politykę europejską i w dającym się przewidzieć czasie, nie istnieje możliwość instytucjonalnego rozszerzenia Unii Europejskiej i NATO na Wschód. Nie ma do tego ani partnerów, ani woli politycznej. I polskie kołatanie w tej sprawie nic nie zmieniło i nie zmieni. Niezależnie od polityki europejskiej, dochodzi do sytuacji, w której wiodące państwa UE zawiązują z Rosją coraz silniejsze związki gospodarcze, a czasami także instytucjonalne. Brak PCA jest do tego bardzo wygodnym pretekstem. Co więcej, nikomu się nie spieszy z jego podpisaniem. Ani Zachodowi, ani Rosji nie zależy na tym, żeby to porozumienie powstało.

Natomiast Partnerstwo dla Modernizacji toczy się. Przypomnę chociażby tegoroczne porozumienie międzyrządowe między Niemcami a Rosją w sprawie modernizacji rosyjskiej elektroenergetyki. To jest realizacja na bieżąco Partnerstwa dla Modernizacji, co pokazuje, że PCA w ogóle nie jest potrzebne. Ale to jest wierzchołek góry lodowej. Jeśli mamy do czynienia z sytuacją, gdzie Siemens wychodzi z akcjonariatu Arevy – największego w Europie producenta energii atomowej – tylko po to, żeby mieć wolną rękę w konkurowaniu o kontrakty z Rosją, no to jesteśmy w sytuacji trochę innej, niż parę lat temu. Mamy zatem do czynienia z sytuacją, którą można by, z pewną emfazą, nazwać pauzą strategiczną. Ona się składa na taki moment, w którym ani Rosja nie jest w stanie zdominować państw leżących między UE i jej granicami, ani Zachód nie jest zainteresowany rozszerzeniem swojego instytucjonalnego członkostwa o te kraje. Do tego dochodzi jeszcze jeden czynnik. A mianowicie brak zainteresowania Stanów Zjednoczonych polityką europejską i tym co się dzieje między UE i Rosją. Abdykacja USA z Europy nie jest, w moim przekonaniu, kwestią jednego prezydenta i jednej administracji. Mam wrażenie, że problemy, jakie przeżywa to imperium, są na tyle głębokie i na tyle istotne, że z trudem sobie można wyobrazić zmianę tej polityki. Niezależnie od tego, czy Obama zostanie wybrany na drugą kadencję czy nie.

I w ten sposób dochodzimy do ostatniego elementu, a mianowicie: jeśli popatrzymy na otoczenie polityczne Polski, a także uwzględnimy kwestie wschodnie, to dzisiejszy świat bardzo się rożni od tego, który opisywali Giedroyć i Mieroszewski. Większość recept, czy też interpretacji tych recept, wypracowanych przecież pól wieku temu, może być obecnie zastosowana jedynie w bardzo ograniczonym zakresie. A zostało w polskiej polityce zagranicznej parę rzeczy, których pilnować należy, niezależnie od tej uwagi powyżej. Przede wszystkim: traktowania tych krajów jako pożądanego i trwałego elementu polityki europejskiej, zakazu rozmowy z Rosją ponad ich głowami, ale także, to co się wydaje najistotniejsze, gotowości do przeciwdziałania, kiedy kraje te będą przedmiotem agresji lub destabilizacji. Ale żeby utrzymać tę zdolność Polska musi być w dialogu z Rosją na swoich warunkach. Nie na warunkach, które są określane w pewnym sensie przez nasze szczególne strachy i obawy, albo przez obrażanie się i na Zachód i na Rosję. Bez uczestnictwa w tym bardzo trudnym dialogu między UE a Rosją nie będziemy zdolni utrzymać nawet dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego, o którym mówiłem do tej pory.

Jan Malicki: Puściłem te 30 sekund, bo końcówka wydała mi się bardzo ciekawa. Nie chciałem, żeby uczestnicy się bali, że przerywam w najlepszym momencie. Teraz pan poseł Kowal – również czasem publicysta. Kiedyś poseł na sejm, wiceminister spraw zagranicznych, obecnie poseł do Parlamentu Europejskiego. Bardzo proszę 10 minut.

Paweł Kowal: Dziękuję bardzo za zaproszenie. Dobrze, że formuła tego spotkania pozwala zarówno odnosić się do dyskusji, która odbyła się ostatnio na łamach Rzeczpospolitej, jak i rozmawiać o spuściźnie Jerzego Giedroycia w dziesięciolecie jego śmierci. Czytałem teksty, które ukazywały się w Rzeczpospolitej, a potem przeczytałem książkę Rafała Habielskiego o Giedroyciu i jego środowisku. I dużo racji ma Habielski, kiedy mówi, że istnieją w Polsce dwie tradycje, które określają nie tylko charakter polskiej polityki wschodniej, ale i w dużym stopniu wiążą się z polityką wewnętrzną.

Spor pomiędzy oboma podejściami jest zasadniczy. Tradycja Piłsudskiego, Buntu Młodych, Biuletynu Polsko-Ukraińskiego, Kultury, później była kontynuowana na łamach Krytyki, ABC, Obozu, w całym programie III Rzeczypospolitej oraz w myśli Jana Pawła II. Wszędzie tam przewija się wątek tradycji jagiellońskiej. Trzeba podkreślić, że ta tradycja, pewnie jeszcze do czasów Biuletynu Polsko-Ukraińskiego, mogła być interpretowana jako zawierająca istotną krytykę wobec Rosji. Należy w tym kontekście przypomnieć Mieroszewskiego, który wyraźnie sprawy polskiej polityki wschodniej umieszczał w kontekście dobrych relacji z Rosją. Habielski pokazuje jak prometeizm i jagiellonizm mieszają się w tej tradycji i wskazuje, że dzięki Giedroyciowi, w sensie praktyki politycznej utraciła ona wątek antyrosyjski. I jest też druga – przerwana w dramatycznych okolicznościach – tradycja obozu narodowego, która odwołuje się do nacjonalizmu, i która również wielce przysłużyła się kulturze polskiej. Ta tradycja, o czym przekonały mnie lektury rożnych tekstów oficjalnych, przede wszystkim z prasy lat 80., w jakimś stopniu została przeniesiona do myśli politycznej Polski Ludowej.

Według mnie, te dwie tradycje pociągają za sobą dwie odmienne geopolityki – co było widać także w tej dyskusji. Geopolityka jagiellońska, bywa niekiedy określana romantyczną, ale paradoksalnie, jest bardziej realistyczna. Faktycznie oddaje bowiem konsekwencje naszego położenia geograficznego i tego, z kim współpracujemy, z kim mamy największe problemy, a z kim współpraca ma największe szanse powodzenia. Geopolityka jagiellońska, w praktyce, okazuje się szalenie trudna, bo rozmowa na jej temat ma sens wyłącznie w kategoriach strategicznych. Natomiast w kategoriach krótkiego kontraktu, szybkiego zysku – traci ona ten sens. Wskazują na to krótkie podsumowania polityków czy politologów, którzy mówią np., że „pewien sposób uprawiania polityki nie sprawdził się”. A kiedy się orientujemy, na przykład, że dane podejście wobec Białorusi, trwało zaledwie półtora roku, a następne kolejne półtora i tak dalej, to widzimy, że nie było żadnego okresu, w którym te polityki mogły się sprawdzić strategicznie. Mamy do czynienia jedynie z taktyką. I właśnie taktyka charakteryzuje tę drugą geopolitykę, która mówi, że Polska znajduje się między Niemcami a Rosją. Ten sposób myślenia został narzucony Polsce przed rozbiorami i był później kontynuowany. To jest ta geopolityka, którą uprawialiśmy ponad 40 lat po II wojnie. Gdyby znaleźć słowa-klucze w dyskusjach, które wówczas, w latach 80., oficjalnie toczyły się w Sprawach Międzynarodowych czy w podobnych czasopismach, to charakterystyczne jest przeciwstawienie Wschód – Zachód. Ta dychotomia określała pozycję Polski między Niemcami a Rosją i kompletnie ignorowała miejsce, w którym Polska faktycznie się znajdowała. Mamy tu do czynienia z taką geopolityką „łatwą”, aby nie powiedzieć „nonszalancką”, która dziś powraca w rożnych tekstach publicystycznych. Po przeczytaniu fragmentów z Zagadnienia ziem wschodnich Wasiutyńskiego, mielibyśmy wrażenie, że przeczytaliśmy te słowa niedawno w tekstach Bartłomieja Sienkiewicza w Rzeczpospolitej. W tej tradycji geopolitycznej – nie mamy przecież obowiązku odwoływać się do tradycji PRL ani nie musimy przerywać tradycji endeckiej – możemy ten walor nowości, oryginalności i prostoty, eksplorować właściwie bez żadnych ograniczeń. Jednak przy bliższym przyjrzeniu okazuje się, że to już było. Pojawiają się ponownie argumenty, że Ukraina, jeśli uzyska wolność, to będzie niezdolna do niepodległego bytu i wówczas będzie dla Polski obciążeniem lub jeśli Ukraina będzie silniejsza i jeśli jej się powiedzie, to wtedy mogłaby wręcz zagrozić Polsce, prowadząc, na przykład, negocjacje akcesyjne. Te echa znajdujemy już w latach 30., choć wtedy, oczywiście, nie było ani Unii Europejskiej, ani mowy o akcesji. Jakie z tego wypływają wnioski dla nas dzisiaj? Myślę, że podstawowa kwestia, z którą musimy się mierzyć nieustannie, to rozszerzenie UE. Być może to właśnie dziś mamy najgorszy okres dla rozszerzenia od dwudziestu lat.

Poruszę jeszcze jedną kwestię, w duchu, w którym pisał lubiany przeze mnie, Włodzimierz Bączkowski. Zbadałem, dla potrzeb tej dyskusji, jak bardzo rozszerzenie pomogło graniczącym z Hiszpanią regionom Francji i porównałem to z danymi na temat polskich regionów wschodnich. Otóż zaniechanie dzisiaj przez polską politykę mówienia o zniesieniu wiz i rozszerzeniu UE w jakiejkolwiek perspektywie jest, de facto, skazaniem na słabszy rozwój jednej trzeciej części Polski. Będzie to świadomą decyzją polskich polityków, że tam nie powstanie lepsza infrastruktura i będzie wciąż wyższe bezrobocie. Pokazują to zwykłe liczby. Nie jesteśmy zatem ukrainofilami, ale pragmatykami. Być może zwycięstwo Giedroycia polega, po prostu na tym, że pewne stare tezy geopolityczne możemy dziś przedstawić na nowo, operując całkiem praktycznymi danymi dotyczącymi rozwoju regionalnego. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo za dotrzymanie terminu. Trzecia wypowiedź, pan Andrzej Halicki – poseł na Sejm Rzeczypospolitej i przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych. Dodam, że przy komisji znajduje się podkomisja ds. Partnerstwa Wschodniego. I jest to jedyna stała podkomisja ds. Partnerstwa Wschodniego, jaka istnieje w jakimkolwiek spośród 27 parlamentów UE. Naturalnie, podobne komisje nie istnieją również w krajach, których dotyczy Partnerstwo Wschodniego, ale to już może inna sprawa. Bardzo proszę o zabranie głosu.

Andrzej Halicki: Dziękuję serdecznie. Zabrałem głos w dyskusji na łamach Rzeczpospolitej nie dlatego, że czuję się ekspertem, intelektualistą, czy osobą, która zjadła zęby na polskiej polityce wschodniej. Nie lubię natomiast i reaguję w sposób dość szybki, kiedy mamy do czynienia z pewną nierzetelnością publicystyczną. Rozumiem, że czasami na potrzeby polemiki, czy artykułu, tego rodzaju uproszczenia się stosuje. Ale też nie można, zwłaszcza w polityce zagranicznej, sugerować że wybory są zerojedynkowe, że mamy do czynienia z obrazem czarno-białym i musimy coś całkowicie zanegować albo w całości przyjąć.

Żyjemy w bardzo ciekawych czasach, w latach przełomowych, dodatkowo jest to czas, który będzie miał wpływ na kolejne dekady. Zgadzam się, że Polacy nie muszą i nie powinni podkreślać, zwłaszcza w polityce zagranicznej, swojej misji cywilizacyjnej, czy jakichś dodatkowych zobowiązań, także regionalnych. Dzisiejsza Europa nie byłaby jednak taką, jaka jest, gdyby nie Jan Paweł II, i o tym trzeba pamiętać. To jest

nasz – Polaków wkład do budowy wspólnej Europy. O tym należy pamiętać, ale nie musimy o tym mówić przy każdej okazji. Zwłaszcza, jeżeli partnerzy reagują dość alergicznie na tego typu wykłady. A bez wątpienia mamy obecnie bardzo ważną sekwencję rozmów polsko – rosyjskich, które wpływają na nasze relacje. To nie znaczy, że musimy odrzucać i lekceważyć wszystko to, co robiliśmy w wymiarze regionalnym od roku ‘89. I nie jest też prawdą, że prezydent Lech Kaczyński, jak nazwał to Pan Sienkiewicz, rzeczywiście postawił na koalicję słabszych państw wobec Rosji, czyli byłych krajów sowieckiej strefy wpływu, które dość mocno diagnozują swoją antymoskiewską postawę. Mam na myśli m.in Litwę i Gruzję. To jest właśnie spor, którego w ogóle nie powinniśmy toczyć. Partnerstwo Wschodnie nie jest alternatywą wobec Partnerstwa dla Modernizacji. Nie musimy orientować się antyrosyjsko, kiedy szeroko otwieramy drzwi dla naszych sąsiadów – Ukraińców, Białorusinów i innych. Trzeba jednak pamiętać, że pierwszym krokiem do tego, by znieść reżim wizowy jest np. mały ruch graniczny. W tej chwili obejmujemy tą możliwością nawet Obwód Kaliningradzki. Białoruś również podpisała tę ustawę. Mamy więc sytuację w wiele lepszą, a nie gorszą od tego wszystkiego, co było wcześniej. I warto o tym pamiętać.

Także poseł Kowal użył stwierdzenia, że nie prowadząc polityki regionalnej, czyli chociażby tej skoncentrowanej na wysiłkach przyciągnięcia do Unii Europejskiej Ukrainy, obniżamy swoją pozycję stawiając na strategicznie sojusze egzotyczne. Rozumiem, że to zostało użyte w kontekście Trójkąta Weimarskiego. Jeżeli tak, było by bardzo dziwne, gdyby tego rodzaju sojusz Pan Poseł negował. Nie będzie skutecznej polityki wschodniej i naszych sukcesów w tym obszarze, bez dwóch czynników, o których musimy pamiętać. Po pierwsze, Ukraińcy i inni muszą chcieć, czyli muszą mieć świadomość wejścia w struktury NATO i UE. I muszą być co do tego zdeterminowani. My możemy pokazywać jak wygląda sytuacja w UE, świecić dobrym przykładem, otwierać drzwi, zachęcać, ale nic więcej zrobić nie możemy. Nie jest prawdą, że upadek obozu pomarańczowych w jakiś sposób przekreśla proeuropejskie możliwości Ukraińców. W żaden sposób. To jest ich wybór i czy to jest kolor pomarańczowy, niebieski, zielony, czerwony, czy jakikolwiek inny, to jest wybór Ukraińców i kwestia ich możliwość. Nic poza tym. To jest kwestia determinacji po tamtej stronie. Natomiast my nie powinniśmy prowadzić polityki wobec Ukrainy w ten sposób, że raz jesteśmy przyjaciółmi Kuczmy, a drugi raz kogoś innego, ponieważ potniej się okazuje, że kadencja się kończy i naszej miłości nie jesteśmy w stanie odpowiednio ulokować. Musimy być pro ukraińscy, jeżeli już tak o sobie mówimy. Musimy wiedzieć, że po tamtej stronie mamy rodzinę, przyjaciół i także osoby, które chcą żyć tak jak Europejczycy. My możemy pokazać jak można to osiągnąć.

Na koniec chciałbym jeszcze raz bardzo mocno i dobitnie podkreślić. Jeżeli ktoś neguje nasze sukcesy w ramach polityki wschodniej, a więc tej, której celem powinno być połączenie się społeczeństw w ramach jednego organizmu, czyli UE, to proszę zauważyć, że premier Mołdawii Vlad Filat podczas wizyty w Warszawie mówił, że nie byłoby jego rządu bez polskiej aktywności. I mogę to potwierdzić, bo byłem tego świadkiem Mołdawianie o tym doskonale wiedzą. Minister Sikorski był obecny w Kiszyniowie i takie zaproszenie rzeczywiście do sił politycznych wystosował. Mogę powiedzieć, że pewne osoby, które nie podawały sobie rąk, te ręce podały sobie w polskiej ambasadzie. W pewnym sensie przerysowuję, ale wprowadzam ten wątek do naszej dyskusji, dlatego że jeżeli chcemy osiągnąć sukcesy, to warto się na czymś skoncentrować. Może na czymś mniejszym i osiągnąć sukces, zamiast koncentrować się na czymś ogromnym, gdzie o sukces znacznie trudniej.

I druga rzecz, od której zaczął pan Bartek Sienkiewicz. Jeżeli mamy Partnerstwo dla Modernizacji, to warto by nie był to tylko import know-how, czy też proces czysto technologiczny lub gospodarczy. Powinien to być proces zakładający plan europeizacji. Przypominam słowa Siergieja Karaganowa, który wspominał o Związku Europejskim. Znowu mamy alternatywę, ale to nie jest powód, by wybierać zerojedynkowo – całkowicie negować, albo całkowicie kupować. Europa jest jedna i mam nadzieję, że cały kontynent będzie objęty dobrodziejstwem cywilizacyjnym.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo mimo przekroczenia. Niech to nie będzie sygnał dla lewej części stołu, że już można robić co się chce. Teraz głos zabiorą dwaj autorzy jednego tekstu i mają 15 minut na obie wypowiedzi. Profesor Kamiński jest politologiem, pracownikiem Instytutu Studiów Politycznych PAN, czyli jedynego instytutu PAN, który jako nowy powstał po niepodległości. Henryk Szlajfer jest profesorem na Uniwersytecie Warszawskim, ale, przede wszystkim, długoletnim i doświadczonym dyplomatą, w tym byłym szefem Departamentu Planowania Strategicznego. I mówię to nie bez kozery. Bardzo proszę.

Antoni Kamiński: Proszę Państwa, ja nie jestem znawcą ani problematyki ukraińskiej ani środowiska paryskiej Kultury. Do napisania tego tekstu skłonił nas, mnie i prof. Szlajfera, artykuł pana Sienkiewicza Pożegnanie z Giedroyciem. W praktyce problem polegał na tym, że pan Sienkiewicz źle ustawił przeciwnika. W moim oczytaniu publicystyki Mieroszewskiego i koncepcji Giedroycia ważne jest coś innego, a mianowicie fakt, że oni żadnej misji cywilizacyjnej Polski na Wschodzie nie zakładali. Obaj w roku 70. przewidywali upadek komunizmu i zastanawiali się co z tego wyniknie dla Europy i Polski. Przewidzieli połączenie Niemiec, przewidzieli rozpad Związku Radzieckiego i widzieli w tym kontekście możliwą strategię dla Polski. To znaczy włączanie się, za pośrednictwem Niemiec, w integrację europejską. A zatem nieprawdą jest to, co powiedział pan Sienkiewicz, że oni w ogóle nie dostrzegali znaczenia integracji europejskiej. Wręcz przeciwnie – widzieli miejsce Polski właśnie w tym procesie i widzieli politykę polską, jako przyjazną wobec wszystkich wschodnich sąsiadów Polski. Doceniali też wagę jak najlepszych stosunków z Rosją, ale nie kosztem Białorusi i Ukrainy. I myślę, że są to zasady, które w dalszym ciągu polską politykę zagraniczną powinny obowiązywać, a szczególnie politykę wschodnią. Nie dają one żadnych podstaw, żeby głośno ogłosić światu, że mamy się żegnać z Giedroyciem i Mieroszewskim.

Następna sprawa to jest pojęcie buforu. Co to jest bufor? Bufor, wedle wszystkich encyklopedii, to jest państwo słabe, położone między dwoma państwami silnymi. Pytanie jest, czy Polska jest tym drugim państwem silnym, dla którego Ukraina jest buforem? Otóż na pewno Polska nie gra na arenie międzynarodowej w tej samej lidze co Rosja. Raczej skłonny jestem zgodzić się ze stanowiskiem pana profesora Andrzeja Nowaka, który napisał niedawno w Rzeczpospolitej, że Polska również jest strefą buforową. Jeżeli kraj buforowy lub quasi-buforowy zaczyna grać z krajem, który gra w pierwszej lidze światowej i wspólnie zarządza, a pojęcie zarządzania zostało użyte w tekście pana Sienkiewicza, z tym krajem tą strefą buforową, to myślę, że mamy do czynienia z nieporozumieniem. Szczególnie, że pan Sienkiewicz użył zwrotu, że mamy rozmawiać z Rosją na temat strefy buforowej, cytuję: „na naszych warunkach” i że to jest warunek utrzymania dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego. Otóż na naszych warunkach możemy rozmawiać z Rosją tylko jako kraj UE i poprzez UE. To nie jest dobra recepta na polską politykę zagraniczną.

I wreszcie może parę uwag, które nie dotyczą bezpośrednio pana Sienkiewicza, a odnoszą się do wypowiedzi pana ministra Litwina. Spotkałem niedawno pewnego Mongoła, który mówił mi o tym, że obecnie w Mongolii bardzo aktywnie prowadzone są poszukiwania geologiczne. Odkryto tam duże złoża boksytu, rożnych metali kolorowych i tak dalej. Tam wchodzi bardzo aktywnie kapitał rosyjski i chiński, co jest naturalne, ale Mongołowie starają się przyciągnąć też inne kraje i obecni są tam też Kanadyjczycy i Czesi. I ten Mongoł mówi: my byśmy bardzo chcieli Polaków, ale nie ma ani Polaków, ani nawet polskiej ambasady. Czyli nas tam w ogóle nie ma. Ponieważ pan minister mówił trochę o Kazachstanie, to ja sobie pozwalam tą drobną uwagę uczynić. Jedno wyrażenie, które znalazłem w tekście pana Sienkiewicza, potwierdziły mi rozmowy z paroma Ukraińcami. Mianowicie to, że ambasada polska utrzymywała bardzo bliskie stosunki z jedną orientacją polityczną na Ukrainie, ignorując drugą orientację polityczną. Otóż, jeżeli ta informacja jest prawdziwa, to nie wiem, czy tego typu gra polityczna jest rolą dyplomatów. Druga sprawa dotyczy pewnego braku koherencji w polskiej polityce zagranicznej, który do niedawna występował. Mianowicie wyraźnie mieliśmy do czynienia z dwoma ośrodkami polityki zagranicznej i robiło to wrażenie, że Polska ma rożne priorytety w tej sferze. Na tym skończę, dziękuję bardzo.

Henryk Szlajfer: Ja również chciałbym się skoncentrować na niektórych problemach taktycznych, związanych z tematem tego panelu. Może jedyną uwagą adresowaną bezpośrednio do dyskusji, którą mieliśmy przyjemność toczyć z panami Sienkiewiczem i Kowalem, jest to, że używanie w publicystyce, pracach naukowych czy jakiejkolwiek działalności terminu „polityka jagiellońska” oraz „polityka piastowska” wprowadza konfuzję.

Uwaga druga, krótka. Nie chcę tu zabawiać się w profesora, ale mówiąc szczerze, kiedy pisaliśmy razem ten tekst, to mieliśmy wrażenie, że wykładamy jakieś „abc”. Nie jesteśmy egzegetami pism Giedroycia. Robią to znacznie lepiej inni badacze, ale wydawało się nam oczywiste, że trzeba to powtórzyć. Należy odróżnić pewien cel w polityce wschodniej roku 89., od celów szerszych, wykraczających poza cele minimalne. Ten cel minimalny został osiągnięty, bo istnieją niepodległa Białoruś, Ukraina, Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdowa itd. Dalsze dyskutowanie na temat skuteczności, czy braku skuteczności jest po prostu bezsensowne.

Natomiast inną sprawą i to znacznie poważniejszą jest to, jak chcemy w polityce wschodniej wykraczać poza te cele minimum. Bartek Sienkiewicz przytoczył sarkastycznie, o ile się nie mylę, za Nowakiem, że, chcemy mieć Zachód na Wschodzie. A ja się pytam: A dlaczego nie? Dlaczego nie? Piętnaście, 18 lat temu to samo słyszało się w Niemczech. To są jacyś wariaci, którzy chcą mieć Zachód na Wschodzie. Tylko, że Wschód był wówczas nad Wisłą i Bugiem. Innymi słowy, jeżeli dzisiaj mówi się, że chcemy mieć Zachód na Wschodzie, to znaczy, że chcemy mieć na naszej granicy coś więcej niż tylko niepodległe państwa, z którymi nasze stosunki są chłodne, dobre, złe, a czasami trochę lepsze. Mieć lepsze stosunki oznacza większe bezpieczeństwo kraju. Czy to się nie udało? Tak, to się nie udało. Ale czy to się nie udało do końca? Tu już mam wątpliwości mimo przegranej pomarańczowych, aczkolwiek ja nie sądzę, żeby ktokolwiek dawał im ogromne szanse. Jest tutaj ambasador Ciosek i myślę, że nawet podczas negocjacji w Kijowie jesienią 2004, nadziei na wielkie i natychmiastowe zmiany nie było. Ale coś osiągnęliśmy. Z punktu widzenia interesowi Polski uzyskaliśmy paroletnią, jak to się mówi, „pieredyszkę”.

Teraz przejdę do rzeczy, które są już bardzo praktyczne i związane z obecną sytuacją na Wschodzie. Nie chcę mówić teraz o Rosji, pewnie jeszcze do tego wrodzimy, powiem natomiast o krajach takich, jak Ukraina i inne. Otóż wydaje mi się, że jedyną polityką wschodnią dzisiaj, pominąwszy stosunki bilateralne i kontakty, o których wspomniał pan minister Litwin, jest w stosunkach z tymi krajami koncepcja długiego marszu. Bardzo długiego marszu. I w tym celu muszą być stworzone praktyczne instytucje. Fragmentem takiego długiego marszu jest działalność edukacyjna i szkoleniowa oraz każdego rodzaju współpraca. Pytanie jest, czy my mamy takie instytucje? Mam na myśli program S.E.N.S.E., który powinien wrócić, bo był jedynym, długofalowym, skutecznym programem.

Mówiono już o Mołdowie. Ale proszę bez tego hurraoptymizmu – referendum nie zostało rozstrzygnięte. I trzecia rzecz – Bartek Sienkiewicz bardzo słusznie wspomniał tutaj, że istnieją w polityce wschodniej ograniczenia, wynikające czy to z polityki Stanów Zjednoczonych, czy to UE. Tak, one są. Tylko problem polega na tym, że trzeba przygotować politykę, która poszerzy paletę polskiego działania w ramach tych ograniczeń i tam, gdzie można poza te ograniczenia wykroczyć. Nie zmienimy traktatu rosyjsko – amerykańskiego w sprawie umowy o START, ale to nie oznacza, że nie możemy rozszerzać pola naszego działania poniżej poziomu rakiet strategicznych. Zarówno w przypadku USA jak i UE – takie pole istnieje. Tu już skończę, ponieważ przewodniczący dyrektor każe się zatrzymać.

Jan Malicki: Przewodniczący dawał w tej sprawie gwałtowne znaki… Co do wypowiedzi profesora Kamińskiego – Mongolia to bardzo ciekawy przykład. To kraj, gdzie w latach dziewięćdziesiątych opozycja wzorowała się w całości na Polsce. Zresztą bardzo często byli to ludzie tu wykształceni i rożne rozwiązania w przebudowie kraju wzorowali na Polsce. Nie zawsze się to udawało, ale nam też nie wszystko się udawało. Ale cóż, ambasady w Mongolii w tej chwili nie mamy. Chyba jest definitywnie zniesiona, o ile można uznać, że w coś ogóle jest definitywne w polityce zagranicznej. Co do pomarańczowej rewolucji, to oczywiście nadzieje były ogromne, ale większość z nich się nie ziściła. Choć i tak jestem bardzo daleki od pesymizmu, bo liczba sukcesów, pozytywnych rezultatów tego, co się działo kilka lat temu, i tak napawa optymizmem. No cóż, w ten sposób doszliśmy do ostatniego panelisty – pani Bogumiły Berdychowskiej. Ostatnia wypowiadała się na łamach Rzeczpospolitej w dyskusji o polityce wschodniej i dzisiaj także zabierze głos jako ostatnia. Pani Berdychowska jest twardym bojownikiem. Umie dyskutować i nie ustępuje łatwo, ale to dodaje smaku i pieprzu naszym dyskusjom politycznym o Wschodzie. Najczęściej zajmuje się Ukrainą, ale nie tylko. Obecnie jest zaangażowana w Forum Polsko – Ukraińskie, które jest, powiedzmy, formą resetu dla osób zajmujących się Ukrainą i chcących zrobić krok w trudnej sprawie.

Bogumiła Berdychowska: Dzień dobry państwu. Zacznę od tego, że niezwykle interesująca dyskusja, której jesteśmy świadkami, nie oddaje, w moim przekonaniu tego, co jest rzeczywistością w debacie publicznej, tudzież realnej polityce wobec Europy Wschodniej. Otóż można by odnieść wrażenie, że różnice między poszczególnymi dyskutantami są niewielkie, a wszyscy w takiej czy innej formie opowiadają się za aktywną, otwartą polityką wschodnią, w której będzie miejsce nie tylko dla Rosji, ale również dla takich krajów, jak Ukraina, Mołdowa, Gruzja, etc. Otóż w moim przekonaniu jest to złudzenie panujące na tej sali. Tyle wstępu.

Odwołując się do patrona dzisiejszej konferencji, chciałabym przypomnieć, że dla Giedroycia polityka wschodnia wynikała z założenia, że w okresie powojennym zmiana położenia politycznego Polski, a w szczególności utrzymanie polskiej niepodległości, jest niemożliwe bez radykalnej, strukturalnej przebudowy całej Europy, w tym Europy Środkowo-Wschodniej. W moim przekonaniu, również teraz ta przebudowa jest warunkiem bezpieczeństwa, stabilności i rozwoju naszego regionu. Z dzisiejszej perspektywy, absolutnie kluczowym warunkiem dla przebudowy Europy Wschodniej jest utrzymanie koncepcji otwartych drzwi do Unii Europejskiej. Nie oznacza to, proszę państwa, że jestem naiwną euroentuzjastą, która ma przekonanie, że jutro, czy pojutrze Ukraina, Mołdowa czy Gruzja staną się członkami UE. Natomiast zasadnicze znaczenie ma utrzymanie statusu otwartych drzwi, aby po spełnieniu warunków unijnych, kraje te mogły zrobić następny krok w stronę tego, o czym mówili moi przedmówcy, tzn. żeby Wschód stał się Zachodem. Oczywiście, zasadnicze założenie utrzymania polityki otwartych drzwi nie jest sprzeczne z aktywną polityką wobec Rosji. I jeżeli ja mam zarzuty i wątpliwości wobec tego, co się dzieje w ostatnim czasie w polityce wschodniej, to ten zarzut nie polega na pewnego rodzaju pozytywnym przełamaniu w relacjach z Rosją, tudzież na mnożeniu bardzo konsekwentnych inicjatyw we współpracy dwustronnej polsko-rosyjskiej. Mój zarzut polega na tym, że nie jest to polityka obudowana równie aktywną polityką w stosunku do innych państw regionu I oczywiście, z przyczyn natury obiektywnej, szczególne miejsce ma w tym kontekście Ukraina.

Co mi się wydaje, że było najważniejszego w polityce ostatnich 20 lat. Po pierwsze, podmiotowe traktowanie partnerów na Wschodzie. Po drugie, język szacunku do tych partnerów. Po trzecie, i według mnie najważniejsze – współpraca. Taka polityka jest, przepraszam za wyrażenie, dość upierdliwa – pewnych rzeczy nie można załatwić szybko, pewne rzeczy powracają, ale w długiej perspektywie taka polityka jest lepsza, skuteczniejsza i oparta na wzajemnych korzyściach. Choć oczywiście, w codziennej praktyce, jest znacznie bardziej uciążliwa. Wątpliwości w stosunku do dotychczasowej polityki wschodniej, w moim przekonaniu, wynikają z trzech elementów. Po pierwsze, polska klasa polityczna, czy Polska w ogóle, zrealizowała swoje podstawowe cele z początku lat 90. i stała się członkiem UE i NATO, zapewniając sobie w ten sposób elementarne bezpieczeństwo i warunki do rozwoju. Po drugie, wejście do UE to jest rewolucja tak dogłębna, że do końca nie zdajemy sobie z tego sprawy. Impuls rozwojowy, jaki Polska otrzymała po wejściu do UE skoncentrował i zdominował polskie myślenie. Jest świetny dokument, który przygotował minister Boni – Polska 2030, tylko właściwie brak w nim wskazania, że polityka zagraniczna, oczywiście przy umiejętnym jej prowadzeniu, również może być bodźcem rozwojowym. I trzeci element. Ostatnio, po raz pierwszy od 20. lat, w Polsce pojawiła się silna grupa, która w gruncie rzeczy uważa, że ambitna i przynosząca korzyści na przyszłość polityka wschodnia to polityka ograniczona do Rosji. Jakie są objawy tego zamieszania w postrzeganiu polskiej polityki wschodniej? Po pierwsze, to poszukiwanie konsensusu w tej sprawie. Dopóki Polska realizowała swoje podstawowe cele, właściwie cała klasa polityczna, bez względu na to, czy ktoś się wywodził z ugrupowania postkomunistycznego, czy solidarnościowego, nie miała żadnych wątpliwości co do naszych celów. Były to integracja z NATO i UE oraz polityka wschodnia, która nas stabilizuje i zabezpiecza. W skutek zrealizowania tych celów, polityka wschodnia, podobnie jak wiele innych dziedzin, stała się przedmiotem bardzo ostrej wewnątrz-polskiej wojny politycznej. Czasami mam wrażenie, że jeśli polityk reprezentujący PO powie, że coś jest ciepłe, to polityk PIS mówi, że jest bardzo gorące i na odwrót. W takiej sytuacji, oczywiście, trudno prowadzić racjonalną politykę i dzielić się odpowiedzialnością i zadaniami. Punkt drugi – niedomaganiem jest nieekonomiczność naszej polityki oraz marnotrawstwo dotychczasowego kapitału w polityce wschodniej. I tu możemy wymieniać cały szereg rożnych rzeczy. Marnotrawstwo i w sensie inicjatyw, które się rozwijały, zaczęły przynosić efekty i które teraz są zarzucane, ale również marnotrawstwo w przestrzeni symbolicznej.

Jest tu pan wiceminister i właściwie przy tej okazji zapytałabym, czy każdy dyrektor departamentu może publikować teksty, gdzie przedstawia swoją koncepcję polityczną i podpisuje się jako dyrektor departamentu MSZ? Czy to jest głos reprezentujący resort? Bo, jak pan minister doskonale wie, to są głosy, które w gruncie rzeczy starają się ograniczyć politykę wyłącznie do Rosji. To co wydaje mi się szalenie istotne, to jest zupełnie nowy język, którym zaczęliśmy mówić o polskiej polityce wschodniej. Nazwałabym go językiem neodulszczyzny, albo takiej karlej neomocarstwowości. To jest zdumiewające, że taki język w ogóle w polskiej debacie się pojawił. Wydawałoby się, że co jak co, ale istnieje już pewien dorobek polskiej polityki wschodniej. No i punkt ostatni. Ostatnio pojawiły się głosy, które w sposób zasadniczy destruują polską politykę wschodnią. Dzisiaj pan Bartłomiej Sienkiewicz, przed którym oczywiście chylę czoła, występował ostrożnie i w sposób wyważony, ale jego wyznanie w jednej z ostatnich wypowiedzi brzmi tak: powinniśmy zakończyć samotny boj o politykę otwartych drzwi, a członkostwo Ukrainy w UE jest szkodliwe z punktu widzenia polskich interesów. Otóż, jest takie rosyjskie przysłowie – święte miejsce nie bywa puste. Mam wrażenie, że kiedy przestano prowadzić aktywną, samodzielną politykę wschodnią, to zaczęto szukać takich wydmuszek, które mają poprawiać samopoczucie. Panie ministrze, przepraszam za te słowa, ale Partnerstwo Wschodnie na razie jest, jak najpiękniejszy przedmiot, którego nie ma. Dużo się o nim mówi, ale jak Pan wie doskonale, nie wiadomo ciągle co z niego wyniknie.

I na końcu ostatnie trzy zdania. Ja widzę w polskiej polityce wschodniej głęboki kryzys, ale to nie znaczy, że ten kryzys musi się nieodwołalnie zakończyć czymś bardzo złym. Bo możemy potraktować ten kryzys, tak jak kryzys chorobowy, z którego człowiek wychodzi uzdrowiony. W moim przekonaniu nasza bezpieczna przyszłość jest związana z UE oraz stabilną Europą Wschodnią. Wszyscy, którzy mówią, że powinniśmy być proukraińscy, a nie projuszczenkowscy, to mówią oczywiste „abc” i jeżeli ja widzę jakieś niedomagania, to jest nim spor polsko – polski, który uniemożliwia rozumną pracę.

Jan Malicki: Kilka kwestii na koniec zostało bardzo mocno postawionych. Padła kwestia polityki wschodniej, którą realizuje Uniwersytet Warszawski i Ministerstwo Spraw Zagranicznych, rożne koncepcje polityki piastowskiej i polityki jagiellońskiej. To jest kwestia troszeczkę myląca i wprowadzająca bałagan, ale z drugiej strony czytelnik czy słuchacz wiedzą o co chodzi. Na koniec – co Polska może lub jest w stanie zdziałać … Proszę państwa, zaczynamy dyskusję – 20 minut. Proszę bardzo, jako pierwszy profesor Andrzej Mencwel.

Andrzej Mencwel: Dziękuję bardzo. Ja nie jestem ani politykiem, ani publicystą, ani politologiem, jestem historykiem kultury. I kilka sprostowań z tego punktu widzenia.

Pierwsze do pana Bartłomieja Sienkiewicza. Pierwszy numer Kultury, wydany w Rzymie w roku 1947, jest być może jedynym na całym kontynencie tego rodzaju aktem wiary w Europę i jej przyszłość, jaki wówczas zredagowano. Jak powstaje Europejska Wspólnota Węgla i Stali, to zaraz są tam komentarze o skutkach tego wydarzenia dla przyszłości Europy. Koniec tego sprostowania. Niczego takiego proszę więcej nie mówić, bo jest to krzywdzący fałsz historyczny.

Po drugie, sprawa ULB, która pojawia się w roku 1951, miała swój początek w sytuacji, gdy parę osób, tracąc dom w Maisons-Laffitte, kreśli wizję przyszłości Europy, która ziści się po 50. latach. Więc zanim użyje się w tytule słów „koniec” lub „pożegnanie”, to trzeba się naprawdę wiele razy zastanowić, czy w ogóle ma się proporcjonalny do tamtej wizji ogląd rzeczywistości. To jest drugie sprostowanie.

Trzecia sprawa. Proszę się nie rozstawać z językiem, który został dzięki tamtym inspiracjom wypracowany. On wszedł do polskiej i europejskiej humanistyki. Jeżeli wszyscy Polacy mają kompleksy, że w tych historiach europejskich, wydawanych w Angliach, Francjach i innych Amerykach, jest nas ciągle za mało, to nie wynika to ze złej woli tamtych instytutów naukowych, tylko z nieobecności tej części Europy Środkowej w kształtowaniu europejskiej i światowej nauki historycznej w XIX wieku. Bo tych faktów nie było, nie były one fragmentem historii świata. Otóż, jak nasi publicyści, politolodzy i politycy zaczną to skreślać właśnie teraz, kiedy to zaczyna wchodzić do języka humanistyki światowej, to właściwie trudno o bardziej efektowne intelektualne harakiri, nie mówiąc już, jakie ma to walory polityczne.

Czwarta sprawa, o której politycy wiedzą lepiej niż historycy, tacy jak ja – jest poziom taktyczny, jest poziom strategiczny, jest poziom polityczny, ale jest też poziom historyczny. Otóż na poziomie taktycznym, to akurat Pan poseł Kowal mówił, że w tym roku nie nastąpiło nic, ale w ciągu pół wieku stało się cholernie dużo. W jakim przedziale czasowym operujemy? Bo jeżeli w tym przedziale czasowym jest gorzej, to wcale nie wynika, że w następnych dwóch, czy trzech będzie kierunkowo tak samo. I to jest czwarty punkt. Piąta kwestia, naprawdę bardzo dotkliwa. W Polsce został wypracowany pewien język, z którego poznikały pewne pseudo mocarstwowe kategoryzacje i ten język nie był oszukańczy. To był język, który pociągał naszych sąsiadów. Oni po raz pierwszy w dziejach poczuli, że my tu nie chcemy chodzić nad ich głowami. Jednym z tych terminów, które trzeba wyrzucić jest „misja cywilizacyjna”. Żadnego paternalizmu. Wspieramy podmiotowości. Dopóki istnieją te państwa, dopóty, niezależnie od kwestii taktycznych i strategicznych, my musimy tę podmiotowość wspierać. Jakimi środkami w danym momencie to ja nie wiem – nie jestem od tego. Wiem, że minister Waldemar Dąbrowski, były minister kultury, jeśli dobrze pamiętam w rządzie Leszka Millera, ufundował program „Gaude Polonia”. To jest jeden za najlepszych pomysłów, jakie w Polsce powstały.

Jan Malicki: Dziękuję za te błyskotliwe wypowiedzi. Po wypowiedzi Andrzeja Mencwela zmieniam koncepcje. Zrobimy odpowiedzi panelistów na samym końcu, teraz natomiast od razu przechodzimy do dyskusji. Pan profesor Jerzy Pomianowski zgłaszał się jako drugi. Bardzo proszę.

Jerzy Pomianowski: W dzisiejszej sesji wybieram głos Bartłomieja Sienkiewicza. Nie mówię o tej części jego wyborów, w które wprowadził prof. Kamiński, ale chciałbym potraktować, tak samo poważnie, jak on to traktuje, trzon jego negatywnych poglądów o koncepcji Kultury i Giedroycia. Mówił on mianowicie, że koncepcja ta jest nieaktualna, ponieważ niewykonalna i nieprzydatna. A to z powodu braku sił i środków niezbędnych, aby spełnić jedno z zasadniczych założeń Giedroycia, to mianowicie, że pozycja nasza na Zachodzie i w świecie, zależy od naszych wpływów i znaczenia na Wschodzie. Bartłomiej Sienkiewicz uważa, że nie mamy ku temu sił i środków. Jest przykład praktyczny, bardzo dobrze wszystkim znany i świadczący o kolosalnym wpływie Polaków na to, co dzieje się na Wschodzie. Wybory na Ukrainie wygrał Janukowycz, przywódca partii pół-odwróconej, a może całkiem odwróconej na Wschód, przeważając o trzy zaledwie procent partię prozachodnią, kierowaną w niezgodzie, ale mającą dwóch wspólnych przywódców – panią Tymoszenko i pana Juszczenkę. Otóż twierdzę, że te trzy punkty przewagi Janukowycz zawdzięcza tym Ukraińcom, którzy znali, czytali i oglądali w telewizji dowody zaciekłej antyukraińskiej kampanii prowadzonej w Polsce przynajmniej od 2002 roku przez przedstawicieli tego co Wy nazywacie IV Rzeczpospolitą. Kto widział antyukraińską transmisję Warto rozmawiać pana Pospieszalskiego, kto czytał artykuły Rafała Ziemkiewicza i innych publicystów Rzeczpospolitej oraz Gazety Polskiej, ten doskonale wie, że sprawa jest poważna, tym bardziej, że kapelanem tej kampanii jest ksiądz – kapłan Isakowicz-Zaleski. Proszę mi dowieść panie Bartłomieju, że te trzy procent różnicy głosowało przeciwko pani Tymoszenko z innych względów. Te trzy procent zadecydowało o całkowitej zmianie polityki ukraińskiej, co spowodowało, że znowu możemy znaleźć się w imadle. Giedroyć twierdził, że jedynym ratunkiem przed tym imadłem jest posiadanie na Wschodzie, oprócz Rosji, którą szanował, i której nie wyłączał z gry, przynajmniej drugiego niepodległego państwa, jakie upatrzył sobie w Ukrainie. Dziękuję.

Jan Malicki: Było trzecie zgłoszenie. Pan ambasador Ananicz.

Andrzej Ananicz: Ja mam krótkie pytanie do pana Bartłomieja Sienkiewicza. Pan używa, nie po raz pierwszy, terminu „przerwa strategiczna”. Proszę o wyjaśnienie czego ma ona dotyczyć, co się rozwijało i co zatrzymało się? Pan tego terminu używał w kontekście dyskusji politycznych o integracji naszych partnerów wschodnich z UE. Ja nie znam ani jednego polskiego polityka, który byłby na tyle naiwny, żeby tego rodzaju perspektywę lokować przed nami o pięć, dziesięć lat. Nie słyszałem nigdy, że „toczy się proces integracji partnerów wschodnich z UE”. Nie. Więc gdzie jest ta przerwa? Ja skłaniam się do słów pana ministra Litwina, że to jest proces, że to jest taka rzetelna pozytywistyczna robota, próba modernizacji i wpływania na zmiany. To się może kiedyś przełożyć na integrację. Ja nie znam nikogo, kto by twierdził, że to ma nastąpić za chwilę. Więc gdzie jest ta przerwa?

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Mam na pewno dwa głosy, jako pierwszy pan dr Andrzej Szeptycki.

Andrzej Szeptycki: Dziękuję bardzo, do pana Sienkiewicza. Myślę, że mało kto w Polsce kwestionuje to, że chcielibyśmy mieć dobre stosunki z Rosją. Tylko mam dwa pytania. Po pierwsze, w jaki sposób jesteśmy w stanie to osiągnąć, jak Pan mówił, na naszych warunkach? A po drugie, na ile te stosunki z Rosją są kompatybilne z naszą polityką wobec innych krajów wschodnich, czy obszaru poradzieckiego?

Pani Bogumiła mówiła o artykułach prasowych. Taką główną receptą zawarł artykuł dyrektora Bratkiewicza w Gazecie Wyborczej, wedle którego polityka Polski i Unii wobec Rosji i krajów Partnerstwa Wschodniego jest, po pierwsze, całkowicie kompatybilna, a po drugie, doprowadzi zarówno do modernizacji Rosji, jak i krajów Partnerstwa Wschodniego. W moim przekonaniu, to jest przejaw tych wielkomocarstwowych, niezbyt dobrze wspominanych aspiracji. Nie widzę tego, żebyśmy po tak krótkim okresie doprowadzili do modernizacji Rosji. Jak na razie, to Rosja narzuca nam pewne warunki, jak wobec Gruzji, a nie my jej, prawda? Przez pół wieku kraje EWG, potem Unii, nie doprowadziły do modernizacji dużo słabszych krajów w Europie Wschodniej. Więc ja się obawiam, że ta nasza polityka wobec Rosji i wobec jej sąsiadów jest dość niekompatybilna. My chcemy modernizacji i stabilizacji Białorusi, Mołdowy i krajów Kaukazu, ale Rosja tego nie chce. Dlatego, że niestabilność i słabość tych krajów to jest dla Rosji pewne przedpole, które ona zyskuje. I w związku z tym trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie, czy próbujemy z Rosją i co z tego wyjdzie, czy jednak z innymi sąsiadami? Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Pan Tadeusz Olszański.

Tadeusz Olszański: Ja jestem pracownikiem OSW. Zajmuję się polityką wewnętrzną Ukrainy i zanim przejdę do tego co pierwotnie chciałem powiedzieć, muszę odnieść się do słów pana Pomianowskiego. Nie ma na Ukrainie prozachodniej partii, której przywódcami są Julia Tymoszenko i Wiktor Juszczenko. Elektorat prozachodni na Ukrainie, w swoim, a nie naszym rozumieniu prozachodni, nie przekracza 12 – 15%. 3% przewagi, które uzyskał Janukowycz nad Julią Tymoszenko, wzięły się z podziału głosów, które w I turze padły na Serhieja Tihipkę i byli to ludzie, którzy woleli polityka w jakiś sposób obliczalnego, od polityka nieobliczalnego. Wreszcie, nie przeceniajmy dla opinii publicznej Ukrainy znaczenia naszych sporów i kłótni. Te nasze spory docierają do wąskich warstw inteligencji i mało kogo interesują, poza ukraińskimi szowinistami. Taka jest prawda. Działalność ks. Zaleskiego, czy współpraca Związku Kresowian z najwredniejszymi rusofilami na Ukrainie, naprawdę nie mają wpływu na ukraińską większość. Dla większości Ukraińców jest to spor marginalny.

Bogumiła Berdychowska powiedziała, że „jeżeli Ukraina spełni wymogi UE”. I tu jest problem. I tu jest zagadnienie, które w tej całej dyskusji się nie pojawiło. Wymogi UE rosną z każdym nowym traktatem, z każdym nowym rozszerzeniem. Ja nie wiem, czy gdybyśmy w tej chwili negocjowali przystąpienie do Unii, to czy mielibyśmy szansę na akcesję. Po przyjęciu nowych państw bałkańskich, europejskie acquis znów wzrośnie i będzie jeszcze trudniejsze do przeskoczenia dla Mołdowy, dla Białorusi, dla Ukrainy. Albo stałe podwyższanie bariery acquis, albo dalsze rozszerzenie – jedno i drugie naraz nie jest możliwe. Tu piłka jest po stronie UE. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Pan Adam Balcer.

Adam Balcer: Ja jestem z Demos Europa i mam trzy kwestie. Po pierwsze, już ambasador Ananicz poruszył ten problem „pauzy strategicznej”. Ja też nie dostrzegam tej „pauzy strategicznej”. Patrząc na przestrzeń postsowiecką, możemy dostrzec aktywność wielu aktorów, o których tutaj się w ogóle nie mówi. Wydaje mi się, że naszą debatę charakteryzuje pewna archaiczność i niekompatybilność z procesami, które zachodzą na tym obszarze. Mamy do czynienia z bardzo dużą aktywnością Chin. W Azji Centralnej, w grudniu zeszłego roku, otwarty został bardzo ważny gazociąg z gazem turkmeńskim, którym popłynie także surowiec uzbecki. W krajach Partnerstwa Wschodniego też widać aktywność Chin: w kontraktach budowlanych, kredytach, umowach, najróżniejszych wizytach czy we wzroście udziałów i wymianie handlowej. Z drugiej strony, Turcja też jest bardzo aktywna, co możemy dostrzec we wszystkich wymiarach. Mamy więc nowych graczy, których rola będzie rosła, natomiast rola Rosji będzie słabła.

Następny punkt to jest kwestia Partnerstwa Wschodniego. Odnosząc się do pani Bogumiły Berdychowskiej, chciałbym żebyśmy trochę odczekali. Partnerstwo istnieje 15 miesięcy i, na przykład, na współpracę dwustronną i wielostronną mamy przeznaczone do 2013 roku 2,5 mld euro. Europejski Bank Inwestycyjny to jest kolejne półtora mld euro. To nie są małe pieniądze. Zobaczymy, jak będzie wyglądać implementacja. Kolejny punkt, trzeci, to jest nasz potencjał. Polska, spośród innych krajów UE, jest krajem z proporcjonalnie najmniejszą liczbą studentów z zagranicy – 0,6%…

Jan Malicki: … tego połowę stanowią studenci ze Studium Europy Wschodniej.

Adam Balcer: Po drugie, spójrzmy na pomoc rozwojową. Polska przyznaje na ten cel 0,03% swojego PKB. Dla porównania, Portugalia, która nie jest wiele od nas bogatsza, przyznaje 0,24%. Kolejna kwestia to polskie inwestycje zagraniczne. Są one nieznacznie wyższe od inwestycji zagranicznych Węgier – kraju, który ma trzy i półkrotnie mniejszą gospodarkę od Polski, i który jest na zbliżonym poziomie rozwoju gospodarczego. Podstawową kwestią jest wykorzystanie naszego potencjału. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo, następny głos…

Mirosław Jankowiak: Mam pytanie skierowane do pana posła Kowala. Czy UE opracowała już nową strategię postępowania wobec Białorusi w okresie wyborów?

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Głos w tej turze ostatni. Bardzo proszę, redaktor naczelny Liberte.

Leszek Jażdżewski: Właściwie trudno mi występować obok tylu wybitnych znawców tematyki wschodniej, pozwolę sobie jednak na trzy uwagi. Pierwsza jest taka, że uczestnicząc w dosyć dużej ilości paneli na temat spraw zagranicznych, a także wschodniej polityki UE, uważam, że bardzo często występują tam rożne osoby. Bardzo często jest tak, że osoby zajmujące się tematyką europejską nie chodzą na spotkania dotyczące polityki wschodniej i odwrotnie. Jest coś takiego, że my wciąż nie przyswoiliśmy sobie faktu, że polityka wschodnia Polski może się odbywać tyko przez Brukselę. Naszym największym sukcesem, który był jednocześnie największym powodem antagonizmów z Rosją, była Pomarańczowa Rewolucja, którą myśmy, w pewnym sensie napuszczali – zdaję sobie sprawę, że mówię niepoprawnie politycznie. W każdym razie widać było, że to Javier Solana, a nie prezydent Kwaśniewski pojechał do Kijowa. Polska, tak naprawdę, ma mocarstwowe ambicje, ale nie ma żadnych mocarstwowych możliwości. I tutaj wróciłbym do idei Gierdoycia i jej oceny przez Bartłomieja Sienkiewicza. Ja uważam, że ta krytyka jest jak najbardziej prawidłowa. Moim zdaniem my w Polsce prowadzimy politykę romantyczną, a tak się polityki nie prowadzi w XXI wieku.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Czy polska polityka wschodnia jest romantyczna? Obawiam się, że Giedroyć, gdyby siedział na tej sali. to powiedziałby, że ona właśnie nie jest romantyczna. Na tym polega problem. Proszę państwa, w ten sposób proponowałbym zakończyć główny etap dyskusji. Ona się jeszcze będzie toczyć w kuluarach. Ponieważ padły pytania do pani Berdychowskiej, kilka uwag w stronę pozostałych panelistów oraz poważna, zaszczytna, liczba uwag do Bartłomieja Sienkiewicza, to pani Berdychowska zacznie krotką odpowiedzią, a potem głos zabiorą panowie. Na koniec natomiast, zgodnie z prośbą, wypowiedź pana ministra, odnosząca się do dyskusji i pytań.

Bogumiła Berdychowska: Dziękuję bardzo, ja właściwie mam wypisane dwie – trzy uwagi. Po pierwsze, co zaskakuje, to pełna zgoda z głosem Tadeusza Olszańskiego. Uważam, że jego diagnoza sytuacji odpowiada rzeczywistości, a to implikuje, że nie zgadzam się z wcześniejszym sądem pana prof. Pomianowskiego, mimo że cieszy się on moim niezmiennym szacunkiem. Oczywiście teza, że trzy procent głosów przewagi Janukowycza, to są głosy osób, które przeraziły się polską dyskusją historyczną, wydaje mi się tezą nie do udowodnienia. Z drugiej strony, zwracam się do Tadeusza, to nie jest tak, że polską dyskusją interesują się tylko pojedynczy intelektualiści. Nie. To interesuje także ludzi, którzy zajmują się realną polityką. Nawet byłam zaskoczona, kiedy w dyskusjach na Forum Ekonomicznym w Krynicy, obecne otoczenie Janukowycza cytowało polską prasę.

Do pana Leszka Jażdżewskiego. Ja się w sposób zasadniczy nie zgadzam z tezą, że polityka wschodnia może być uprawiana tylko przez Brukselę. Otóż nie! Przez Brukselę również można osiągać cele, ale nie daje to nam alibi do nicnierobienia. Po drugie, nie my wymyślaliśmy Pomarańczową Rewolucję. Była to od początku do końca zasługa samych Ukraińców. Natomiast co do polskiej roli, to mediacja, w której brał udział także Solana, pewnie nie miałaby miejsca lub była by mniej istotna, gdyby w Kijowie nie było prezydenta Kwaśniewskiego.

W jednym się z Panem zupełnie zgadzam. Mianowicie, że nie wypracowaliśmy takiego zrozumienia, że polityka wschodnia to jest element całościowej polityki zagranicznej. I czasami dyskusja poświęcona kwestiom integracyjnym jest tak samo ważna dla polityki wschodniej, jak bezpośrednia rozmowa o relacjach polsko-rosyjskich, polsko-ukraińskich i innych. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Henryk Szlajfer, dwie minuty.

Henryk Szlajfer: Wydaje mi się, że pan dokładnie nie przeanalizował tego co się działo na Ukrainie w 2004 roku. Zachęcam więc, przede wszystkim, do ponownego i uważnego przejrzenia kalendarium, przygotowanego bezpośrednio po zakończeniu negocjacji z udziałem wszystkich ich uczestników. Po drugie, kiedy pan Solana przyleciał, negocjacje już się skończyły. A jak przyleciał to zastygł bezradny, celowo tu używam słowa „bezradny”. W procesie negocjacji nie odegrał praktycznie żadnej kreatywnej roli. Na dodatek, czy przyleciał jako przedstawiciel UE, czy też jako Javier Solana, to jest jeszcze do debaty, bo jeśli dobrze pamiętam, to nie dostał samolotu od UE, tylko jedno z państw Wspólnoty zapewniło mu transport do Kijowa. Oczywiście ani Polska, ani Amerykanie, ani OBWE, ani żadne inne instytucje tej rewolucji nie zrobiły. Natomiast śmiem twierdzić, że bez tych negocjacji w kluczowym momencie, wydarzenia potoczyłyby się w bardzo dziwnym kierunku, niezupełnie dobrym.

Panie Dyrektorze, korzystając, że dał mi Pan jeszcze jedną minutę, poruszę sprawę Rosji. Ja pomijam tę dyskutowaną latami sprawę rury północnej, ale mamy inne bardzo ważne problemy w relacjach z Rosją. Planowana elektrownia atomowa w Kaliningradzie i rosyjskie propozycje, ażeby skorzystać z wytwarzanej tam energii. Jak będzie się kształtowała polska polityka w tym zakresie, jak będzie się to miało do polskiego programu rozbudowy energii nuklearnej? Nie mam zdania, natomiast widzę problem. Polska, w przeciwieństwie do innych krajów Europy Środkowej, jest krajem, w którym bezpośrednich rosyjskich inwestycji praktycznie nie ma. Czy nastąpią tu jakieś zmiany? Znowuż nie ma odpowiedzi, ale to są pytania, które stanowią materię stosunków. Mamy rozpoczętą ważną dyskusję na temat początkowo bardzo mglistych, ale obecnie coraz bardziej konkretyzowanych projektów rosyjskich dotyczących bezpieczeństwa europejskiego oraz rozpoczęty, w związku z tym, Proces z Korfu. Gdzie my będziemy się plasować w tej dyspucie? Jak my będziemy się w niej definiować? To są tylko niektóre problemy, które tworzą, wydaje mi się, realną materię dla rozważań na temat polityki wschodniej w części dotyczącej Rosji. Jeżeli ta dyskusja, również publiczna, będzie się toczyła w sposób rozsądny, to wypracujemy również jakąś politykę wobec Moskwy. I polityka ta, jednocześnie, nie będzie stała na przeszkodzie naszym relacjom z innymi krajami na Wschodzie. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Pan Andrzej Halicki.

Andrzej Halicki: Przypomnę, że rozpoczęliśmy dyskusję od słów Pana Dyrektora Malickiego, iż sejmowa Komisja Spraw Zagranicznych utworzyła Stałą Podkomisję ds. Partnerstwa Wschodniego. Dlaczego teraz jest ona ważna? Dlatego, że dyskutujemy o wyzwaniach na całe dekady do przodu i ostatni głos z sali spiął ten problem klamrą pytając – polityka zachodnia czy wschodnia? Nie! Polska polityka zagraniczna, czy też inaczej mówiąc – nasza aktywność, jest komplementarna i takie będą jej efekty na Wschodzie, jaka nasza pozycja w ogóle. A tę pozycję budujemy dziś w ramach UE, w ramach naszej działalności na kontynencie. To są naczynia połączone i chciałbym to mocno podkreślić – efekty nie zależą tylko od nas. Potrzeby polskiej polityki bardzo dobrze podsumował pan Szlajfer – instytucjonalizacja. Możemy zadekretować w międzynarodowych umowach miłość i braterstwo po wsze czasy, ale jeżeli nie będzie wymian młodzieży, współpracy uczelni, czy wymiany kulturalnej (a kultura to pole, które rzeczywiście buduje znajomość i ufność), to te drzwi, nawet jeżeli formalnie będą otwarte, nie będą miejscem gdzie ta przepustowość jest duża. Dlaczego? Bo mamy chyba kilka, czy kilkanaście polsko-rosyjskich umów partnerskich, a między Polską i Niemcami ponad 600. Czy łatwiej było nam porozumiewać się z Niemcami czy z Ukraińcami, Białorusinami, Rosjanami, czy Litwinami? Oczywiście z Niemcami było trudniej, bo nigdy nie mieliśmy dobrych relacji polsko-niemieckich. A proszę zobaczyć, jak zniknęły pewne fobie.

Cieszę się, że pan Olszański interesująco opisał sytuację ukraińską, ale nawiążę do uwagi pana prof. Pomianowskiego. Czy nie uważa Pan, że w gruncie rzeczy obóz pomarańczowych, a w szczególności Juszczenko, sam sobie zaszkodził gloryfikując Banderę czy UPA? Ukraińcy mogą budować swój narodowy patriotyzm w oparciu o Petlurę czy inne wzorce, czemu my nie bylibyśmy przeciwni. Jeżeli z jednej strony pojawia się agresja, to z drugiej też. Tylko, że to są marginesy. Problem polega na tym, żebyśmy nie dzielili i nie opisywali całego społeczeństwa przez pryzmat tych właśnie marginalnych grup, ale dawali im odpór i to wspólny. Tak samo Ukraińcy, jak i my musimy przeciwstawiać się radykałom.

Paweł Kowal: Istnieje pewnego rodzaju delikatność, kiedy wypowiadamy się jako politycy i kiedy staramy się nadać tym dyskusjom jakiś kontekst historyczny, kulturowy, a czasem literacki. I szczerze mówiąc, kiedy Radosław Sikorski napisał o „polityce piastowskiej”, początkowo uznałem, że jest to trochę zbyt mocne. Ale później zmieniłem zdanie. Nie uważam, że powinniśmy to odrzucić, lecz myślę, że jeśli mówię, „polityka jagiellońska” w poważnej dyskusji, to każdy rozumie co mówię. Kiedy zaś daję szybki komentarz, tzw. setkę, to nie mówię o „polityce jagiellońskiej”, bo nikt by nie wiedział o co chodzi. Ale kiedy piszę 10 stron tekstu, to posługiwanie się terminami, które są osadzone w polskiej tradycji, jest nie tylko dopuszczalne, ale nawet konieczne. Próbę udawania, że tworzymy coś nowego, odbieram jako dalsze nadrywanie i tak już podartej polskiej tradycji. Kiedy czytam tekst i widzę zdania z Wasiutyńskiego, to mam prawo odpowiedzieć. Ta nadmierna delikatność jest dla mnie wyrazem jakiejś daniny płaconej poprawności politycznej. Wyrażam swój pogląd spokojnie i zależy mi na zniuansowanej odpowiedzi. Słowo „nie” słyszałem w tej sprawie już ze dwadzieścia razy. Nie ja to wymyśliłem i nie ja to zacząłem, ale dzisiaj, w ciągu roku trwania tej dyskusji, widzę, że ma to pewien sens i rozmowa na ten temat w takim gronie musi się toczyć trochę inaczej, niż na zasadzie „tak-nie”. Ja nie mówię, żeby wracać do terminów „Polska mocarstwowa”, czy „Polska imperialna”, ale boję się, że za chwilę ktoś powie, że o Giedroyciu już też nie można mówić, bo nie wypada. Pewnych terminów można używać, pewnych trzeba się wyrzec, a z kolei innych używać ostrożnie.

Jeśli chodzi o politykę wschodnią prowadzoną przez Brukselę, to, moim zdaniem, nie odpowiada ona ambicjom państw członkowskich UE w Europie Środkowej. Bruksela nie prowadzi sama z siebie polityki zagranicznej w imieniu państw narodowych. Rodzi się ona w napięciu pomiędzy państwami członkowskimi a UE, ta zaś nie ma jak dotąd właściwych kompetencji, żeby cokolwiek robić w naszym imieniu. Unijne państwa narodowe działają na własną rękę, sprytnie, pod płaszczykiem unijnych instytucji. Na przykład widzimy obecnie, że kilka państw narodowych zapewniło sobie porządne miejsce w dyplomacji unijnej. Przecież jeżeli do Chin wyjeżdża Francuz, to on nie staje się Europejczykiem, tylko pozostaje Francuzem.

Jeśli chodzi o Białoruś, to jeśli się nie mylę, Unia nie ma jednakowej sformułowanej w jakimś dokumencie, polityki. Zmienność polityki wobec Białorusi w półtorarocznych cyklach wymaga poważnej refleksji politologicznej, a nie ciągłego mówienia o kolejnych sukcesach czy porażkach tych polityk. Sytuacja się dzisiaj zapętliła właśnie poprzez niecierpliwość i kompletną nieumiejętność myślenia o polityce pod kątem dłuższego trwania.

Jeżeli chodzi o Rosję, to podejmę polemikę z panią Berdychowską. Rozumiem, że to co Pani powiedziała – o tych przełomach w relacjach z Rosją – to jest taki trybut. Twardo stoję przy opinii prof. Szlajfera – albo w miejsce geopolityki uprawiamy jakąś „wrażeniopolitykę”, albo odnosimy się do rzeczy i mówimy, gdzie faktycznie zaszły zmiany. Bardzo bym chciał, żeby się dużo zmieniło, ale nie zgadzam się, że tak się już stało. I chciałbym wreszcie mieć takie forum, gdzie rzetelnie o tym porozmawiamy. Tych spraw jest na tapecie dziesięć i myślę, że nie musimy składać danin, żeby nasze wypowiedzi wyglądały na zrównoważone. Dużo się dobrego stało w relacjach z Rosją, ale politycznie bardzo niewiele się zmieniło. Śledzę to od lat i konia z rzędem, a na pewno dobrą kolację temu, kto mi wyjaśni, jakie zmiany zaszły w stanowisku prawnym wobec Katynia. Obserwuję oświadczenia rosyjskiej Prokuratury Generalnej w sprawie Katynia i nie widzę korekty stanowiska. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo, teraz nadszedł moment, na który czekaliśmy. To będzie taki deser. Bardzo proszę Bartłomiej Sienkiewicz.

Bartłomiej Sienkiewicz: Dlaczego pan poseł Kowal uważa, że tak często się zmienia polityka wobec Białorusi, a wymaga to pewnej cierpliwości, natomiast w przypadku pewnego przełomu z Rosją, który się dokonał w ciągu paru miesięcy, takiej cierpliwości już nie wykazuje i uważa, że już trzeba sprawdzać efekty takiej polityki? Nie bardzo rozumiem, dlaczego inny standard ma być wobec Białorusi, a zupełnie inny wobec Rosji.

Skoro pan poseł Kowal siedzi tutaj, po mojej lewej stronie i się tak nawinął, to może też od niego zacznę. Mówiłeś Pawle, znamy się przecież, o tych rożnych sensach historycznych, które warto przywoływać jako pewien kostium historyczny, jako pewien sposób komunikacji, szczególnie w kraju, gdzie tradycja jest obolała lub zerwana. To wszystko prawda, tylko że przywoływanie kostiumów historycznych po to, aby wykazać pewne tezy polityczne, ma także zupełnie inny charakter i doskonale pan poseł Kowal o tym wie. Sam czytałem jego tekst w Teologii Politycznej, gdzie obecną sytuację polityczną porównuje do czasów saskich. Więc rozumiem, że to jest taka sugestia co do pół-suwerenności obecnego rządu niepodległej

Rzeczypospolitej. W ten sposób, jak rozumiem, poseł Kowal uzupełnił wypowiedź lidera Prawa i Sprawiedliwości o Polsce jako kondominium rosyjsko-niemieckim. Tego rodzaju gry, jak „polityka piastowska” ministra Sikorskiego to był wielki błąd, który powoduje właśnie tego rodzaju odpowiedzi. Co więcej, sam poseł Kowal wspomina, że ten spor dotyczący polityki wschodniej schodzi także na poziom kraju. Tak, to jest spor, który dzieli każdy element życia publicznego w Polsce. To spowodowało, że po raz pierwszy od odzyskania przez Polskę niepodległości, spor o politykę zagraniczną jest istotnym sporem o władzę i rząd dusz. Ja nie jestem w stanie się z tym pogodzić.

Teraz chciałbym odpowiedzieć profesorom Kamińskiemu i Szlajferowi. W Polsce nie rozumiemy dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego jako pewnej zachwycającej wizji zawierającej zestaw wartości, którego powinniśmy być nośnikami. Ja widzę raczej coś innego. To mianowicie, że przez te dwadzieścia lat Giedroyć i Mieroszewski byli wielokrotnie używani i przykrawani do rożnego rodzaju polityk. Mam na myśli zarówno postkomunistów, którzy dzięki Giedroyciowi wskakiwali do chrzcielnicy, skąd wychodzili całkiem ochrzczeni i uważali, że mają już pełne mandaty, jak i polską prawicę, która miękko łączy Piłsudskiego, „politykę jagiellońską”, Giedroycia i Mieroszowskiego i „Prawo i Sprawiedliwość”. I to się znakomicie spotyka w Gazecie Wyborczej pomimo, że na co dzień obydwie formacje polityczne, bo chyba nikt nie ma złudzeń, że Gazeta Wyborcza jest wyłącznie gazetą, najchętniej przegryzłyby sobie aorty. To jest pewnego rodzaju kostium najzupełniej współczesnych sporów, ale w międzyczasie też coś się dzieje.

Spróbuję to państwu wyjaśnić na dwóch takich obrazkach. Obrazek pierwszy. Ze względu na swoje zawodowe czynności, współdziałałem w probie sprowadzenia z rynku energetycznego Ukrainy energii do Polski, zanim zaczną działać wszystkie ograniczenia związane z CO2 i zanim Rosja nie stanie się posiadaczem części ukraińskich aktywów, bo ta groźba cały czas nad tym krajem wisi. Ówczesny rząd pomarańczowych, mimo interwencji na rożnych szczeblach, nie podjął tych rozmów. A wkrótce wyjaśniło się dlaczego – ówczesny minister energetyki Jurij Prodan miał swoich eksporterów. Stworzył się bardzo miły i szczery układ korupcyjny, który zaczynał się od Ministerstwa Energetyki, a kończył się na prywatnym przedsiębiorstwie. Oczywiście w tej chwili ten układ ustępuje innemu, opartemu o oligarchów ze wschodu Ukrainy, a mechanizm jest mniej więcej podobny. Emisja CO2 to chyba jedno z największych wyzwań, przed jakim stoi mój kraj, bo po 2014 roku będziemy żyli w innej rzeczywistości ekonomicznej. A jeśli dojdzie do redukcji o 30%, a jest taki postulat, to będzie to złupienie nowych krajów członkowskich, polegające na tym, że cały transfer środków z UE adresowany do tych krajów będzie wracał do dysponentów zielonej technologii. Jeśli ktoś czytał artykuł o tym, jak Czesi zafundowali sobie zieloną technologię z baterii słonecznych, no to to jest przedsmak tego, co nas czeka. W tym momencie próba pozyskania przez Polskę energii spoza reżymu CO2, czy ona będzie z rosyjskiej elektrowni węglowej, czy ona będzie z Chmielnickiej elektrowni atomowej na Ukrainie, czy to z jakichkolwiek innych źródeł, niech to nawet będzie Kulczyk, który razem z Białorusinami buduje elektrownię węglową, to z punktu widzenia mojego kraju, to jest kompletnie bez znaczenia. My tej energii po prostu niezwykle potrzebujemy. I to nie ma nic wspólnego ani z wizją, ani z Giedroyciem, ani z „polityką jagiellońską”, ani „piastowską”, tylko jest wymogiem polskiej racji stanu.

Drugi obrazek. Mamy do czynienia ze spotkaniem NATO w Bukareszcie. Jest 2008 rok. Prezydent forsuje rozszerzenie Sojuszu o Ukrainę i Gruzję. Nowy rząd przeciwników politycznych, czyli Platformy Obywatelskiej, angażuje się w ten projekt i minister Sikorski, razem z prezydentem Kaczyńskim, ramię w ramię prowadzą bój o rozszerzenie NATO na Wschód. Tuż przedtem w Instytucie Natolińskim, który trudno posądzić, że ulega wpływom Platformy, ukazuje się fantastyczna analiza pokazująca, że dla głównych aktorów ukraińskiej sceny politycznej rozszerzenie NATO na Wschód jest wyłącznie grą wewnętrzną. I że żadna ze stron, tak naprawdę, nie wykonuje i nie ma zamiaru wykonywać żadnych poważnych działań w tej sprawie. Finał jest taki: Polska zostaje z tym postulatem kompletnie sama, a wszystkie kluczowe kraje UE gwałtownie protestują pod wpływem rosyjskiej ekspansji. Amerykanie, przez moment, próbują to razem z Polską forsować, ale widząc skalę oporu rezygnują … i zostaje zawarty taki zgniły kompromis. Polska, realizując pewną wizję „Zachodu na Wschodzie”, próbowała wykonać swoje zobowiązanie. Moim zdaniem, kompletnie bez rozpoznania wewnątrz ukraińskiego, ponieważ nie było i nadal nie ma na Ukrainie partnerów do poważnej rozmowy na temat przystąpienia tego kraju do UE i do NATO. Nie widzę po prostu gotowości, ani determinacji, która jest niezbędna do tego kroku.

I tutaj dochodzimy do kolejnej kwestii. Mianowicie, pytano mnie o pauzę strategiczną. Ta pauza strategiczna nie dotyczy polskiej polityki wschodniej, w ogóle nie w tym rzecz. Ona dotyczy, rozumianego bardzo szeroko, momentu wstrzymania się pochodu Zachodu – zarówno pozycji Stanów Zjednoczonych na świecie, jak i bezalternatywności pewnego modelu gospodarczego i politycznego, jaki reprezentował umowny, transatlantycki Zachód dla reszty świata. Ten model został zakwestionowany przez radykalny Islam, po drugie, okazało się, że są jednak alternatywy w postaci Chin i Rosji, po trzecie, uległ osłabieniu przez kryzys, a po czwarte, sam Zachód nie wie do końca czym ma być w przyszłości. Czy będzie elitarnym klubem, który będzie musiał wypychać za burtę słabszych członków? Czy Unia w takim stanie, w jakim ją znamy, przetrwa, czy będzie się zmieniać? To jest absolutnie pytanie otwarte. I tym samym nie może być mowy o jakimkolwiek pochodzie Zachodu na Wschód. Mało tego, ta pauza strategiczna dotyczy także Rosji, która chyba zaczyna rozumieć realne niebezpieczeństwo bycia przedmieściem Pekinu. I być może to jedynie kwestia czasu, kiedy to się może stać. Rosja potrzebuje Europy o wiele bardziej niż wcześniej. Czy to przytulenie się Rosji do Europy Zachodniej odbędzie się kosztem Ukrainy, Białorusi, państw bałtyckich i Polski, to jest pytanie otwarte. Ja mam nadzieje, że nie, i uważam, że racją polskiej polityki zagranicznej i myślenia długofalowego jest zrobienie wszystkiego, żeby, po pierwsze, to było niemożliwe, a po drugie, żeby w tym ewidentnie zbliżającym się coraz wyraźniej porozumieniu Zachodu z Rosją, znalazło się miejsce przy stole dla Polski. Bo obawiam się, że nie znajdzie się miejsce dla Ukrainy, a na pewno nie znajdzie się miejsce dla Białorusi.

Pytanie o to, dlaczego my tutaj o Białorusi nie wspominamy? Bo na Białorusi zależy wyłącznie Polsce, trochę Rosji i trochę Ukrainie. Taki jest stan rzeczy. I teraz jest czas na kolejną konkluzję. Zachowanie wizji Giedroycia i Mieroszewskiego de facto sprowadza się do tego, że im bardziej będziemy walczyć o rozszerzenie UE i NATO o Ukrainę i inne kraje, tym będziemy bardziej izolowani i tym mniej będziemy mieli do powiedzenia w sytuacji, w której przyszłość tego obszaru będzie się rzeczywiście decydowała. Być może jest to dylemat na przyszłość, ale uważam, że istnieją poważne przesłanki do tego, żeby w takich kategoriach myśleć.

Bardzo dziękuję panu prof. Mencwelowi za tak elegancką i niszczącą polemikę. Jednak nie jestem w stanie zapomnieć, że kiedy wybuchła wolna Polska, to dla Jerzego Giedroycia, który żył, działał i udzielał swego głosu w Polsce, ten cały wysiłek, jakim było rozszerzenie i wstąpienie do NATO oraz próby zdobycia sobie pozycji do akcesji do Unii, był mniej ważny, niż sprawa kopuły w Przemyślu. To rozpalało go o wiele bardziej, niż cały ten proces. I to pamiętam z lat 90. bardzo wyraźnie. Absolutnie się nie zgadzam z panem prof. Pomianowskim, co już jakby robię zawodowo, że polskie konflikty wokół takich marginesów, jak kresowianie czy konflikty wokół Przemyśla, mogły rozstrzygnąć jakąkolwiek linię polityczną na Ukrainie. Wydaje mi się to niemożliwe, to na pewno nie trzy procent. I ostatnia sprawa – czy polityka wobec Rosji jest kompatybilna z polityką wobec innych krajów? Tak, jak powiedziałem, nie można tworzyć sytuacji, w której nasza polityka wobec Ukrainy oznacza właściwie układ zerojedynkowy, tzn. albo z Ukrainą przeciwko Rosji, albo z Rosją przeciwko Ukrainie. To byłoby po prostu głupie. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję, zdaje się, że nie wszyscy pytający są zadowoleni, ale mamy ostatnie 5 minut, proszę o uwagi i podsumowanie.

Henryk Litwin: Nie śmiem podsumowywać dyskusji, chciałbym powiedzieć, że zejdę na znacznie niższy poziom … mam bowiem urzędniczy obowiązek wyjaśnienia kilku spraw. Chętnie bym się wdał w polemikę, proszę mi wierzyć, na temat używania takich terminów, jak „polska jagiellońska”, ale muszę się powstrzymać.

Za najważniejsze uważam, by powtórzyć, że Polska nadal prowadzi aktywną politykę wobec Ukrainy, Białorusi, Mołdowy i innych partnerów z Partnerstwa Wschodniego, a także, że nie poświęcamy tejże polityki dla polityki wobec Rosji. Nasza polityka wschodnia nie jest dobrze widoczna, gdyż znaczna jej część prowadzona jest przez Unię Europejską, oczywiście, przez Brukselę całej polityki prowadzić się nie da. Takie sprawy, jak chociażby liberalizacja wizowa, czy nam się to podoba czy też nie, musimy prowadzić przez Brukselę. Państwo tego obserwować nie mogą i mają szczęście, że nie muszą, ale taka sprawa, jak chociażby liberalizacja wizowa wiąże się z ogromem codziennej pracy w rożnych grupach roboczych i na rożnych forach unijnych, a także z bezustannym działaniem na rzecz ustalenia zapisów poszczególnych unijnych rekomendacji, zaleceń i tak dalej, i tak dalej. Ostatnie miesiące były okresem naszej niezwykle wytężonej pracy w tym względzie, która zaowocowała pewnymi konkretnymi, już obowiązującymi ustaleniami, dotyczą one właśnie utrzymywania rozsądnej równowagi pomiędzy kroczeniem naprzód w liberalizacji wizowej z Rosją, a kroczeniem naprzód w liberalizacji wizowej z krajami Partnerstwa Wschodniego.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmuje dużo tego typu działań. Zapewniam, że staramy się nie marnotrawić żadnego dorobku, który dotychczas zdobyliśmy w stosunkach dwustronnych. Istnieje cała gama struktur, które funkcjonowały w przeszłości, i które powinny znowu funkcjonować. Druga połowa 2010 roku powinna być tym okresem, w którym zarówno Forum Obywatelskie, Komitet Prezydencki, komisje i fora współpracy gospodarczej wznowią swoje działanie. Jestem aczkolwiek w niezręcznej sytuacji, gdyż muszę mówić o działaniach, które dopiero będą, czy też być powinny.

Bardzo krotko odniosę się do poszczególnych pytań. MSZ kreuje swoją politykę, a szczególnie korzysta z instrumentarium dyplomatycznego, nie tylko w określonych warunkach politycznych, ale również finansowych. Powyższa zależność jest nieuchronna. Już dwa razy likwidowaliśmy Ambasadę w Mongolii i mam nadzieję, że będziemy mieli okazję zlikwidować ją trzeci raz, a zatem, że nastąpi też moment, kiedy będziemy mogli ją otworzyć. W sprawie niedostatecznych kontaktów Ambasady RP w Kijowie z Partią Regionów w okresie prezydentury W. Juszczenki. Można oczywiście z powodzeniem, analizując wszystkie działania Ambasady, powiedzieć, że kontaktów z obozem W. Juszczenko – J. Tymoszenko było więcej, niż z obozem W. Janukowycza. Ten zarzut nie wydaje mi się jednakże w pełni słuszny. Jeśli nawet współpraca była aktywniejsza, to tylko i wyłącznie ze względu na całkowicie nieuchronną intensywność kontaktów oficjalnych, co w przypadku ambasady jest oczywiste. Wiem o aktywnej współpracy Ambasadora i pracowników ambasady ze środowiskiem W. Janukowycza. Jesteśmy również przygotowani na aktywniejszą politykę wobec Mołdowy w warunkach porażki obecnej koalicji. Nie jesteśmy bezkrytycznymi entuzjastami obecnego rządu mołdawskiego, po prostu dostrzegamy fakt, że jest on, obiektywnie rzecz biorąc, naprawdę najbardziej proeuropejskim gabinetem, jaki w ogóle został utworzony…

Jan Malicki: …od czasów Stefana Wielkiego…

Henryk Litwin: … w państwach WNP. Oczywiście dostrzegamy konflikty w łonie koalicji rządzącej, ale nie podważają one założenia, by w rozsądny sposób współpracować z obecną koalicją, chociażby w zakresie realizacji tych bardzo poważnych i pozytywnych finansowych decyzji, które Unia już podjęła.

Jeśli chodzi o zły i paternalistyczny język wobec naszych wschodnich sąsiadów, to nawet jeśli Państwo znajdą jakieś pojedyncze przykłady, muszę powiedzieć z całkowitym przekonaniem, że do tego grzechu, w imieniu MSZ, się nie przyznaję. Nie stosujemy i nie stosowaliśmy paternalistycznego języka w odniesieniu do naszych wschodnich partnerów.

Czy nasze stosunki z Ukrainą były porażką czy sukcesem? Nie przesadzałbym z ocenami pesymistycznymi, pomimo porażki obozu pomarańczowego. Wydaje mi się, że realnym skutkiem, którego nie musimy się wstydzić, jest możliwość uczynienia następującego zestawienia: kiedy w 1991 roku zaczynałem pracę na Ukrainie, jedną z pierwszych analiz, którą przeczytałem, jeszcze przed powstaniem państwa ukraińskiego, była analiza stosunku ukraińskiej opinii publicznej do innych krajów. W tych badaniach Polska była niewidoczna wśród ocen pozytywnych i zdecydowanie górowała w czołówce ocen negatywnych. Na początku 2010 roku opublikowano badania opinii publicznej, z których wynika, że Ukraińcy uważają nas za najbardziej przyjaznych partnerów. To jest realna zmiana, która jest zasługą przede wszystkim polskiego społeczeństwa obywatelskiego, ale, śmiem twierdzić, że również ludzi zajmujących się polityką zagraniczną, którzy dołożyli jakąś tam malutką cegiełkę. Nie sądzę, byśmy mogli tak bardzo się zamartwiać, że likwidujemy instrumenty polityki długoterminowej. Obecnie powstaje w Polsce pięć ośrodków uczelnianych zajmujących się studiami wschodnimi, a zatem już nie tylko ośrodek warszawski będzie kształcił specjalistów od wschodu. Oczywiście „rodzą” się one z pewnymi trudnościami. Uważam, że należy bardzo silnie wesprzeć powyższe inicjatywy i doprowadzić do tego, by następne, które kiełkują – utrzymały się, wówczas będą one jednymi z ważniejszych instytucji polityki długoterminowej, a takimi są obecnie Studium Europy Wschodniej na Uniwersytecie Warszawskim i jeszcze wiele innych podmiotów. Tak naprawdę infrastruktura kontaktów, które stworzyliśmy przez minione lata, wcale nie jest taka mała i warta lekceważenia.

Jako człowiek pracujący i w Ukrainie, i w Białorusi, i w Rosji mogę docenić rozległość i głębokość kontaktów, które nasze środowiska mają ze wschodnimi sąsiadami Polski. Oczywiście Ambasadorem UE w ramach unijnej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych jest Francuz, Niemiec, czy też przedstawiciel innego kraju, jednakże jest on tak precyzyjnie obudowany procedurami, przepisami, możliwościami i brakiem możliwości, że naprawdę w znacznie większym stopniu staje się urzędnikiem UE, niż przedstawicielem swojego kraju, tym prywatnym Francuzem, Niemcem i tak dalej. Oczywiście jest niezwykle ważne, byśmy zajęli odpowiednio eksponowane miejsce w służbie zagranicznej, ale równie ważne jest, by nie przeceniać możliwości, tego czy innego, polskiego ambasadora.

Następna sprawa – Białoruś i „długie trwanie”. Konieczność zrezygnowania z polityki izolacji Białorusi wynikała, w moim przekonaniu, właśnie z potrzeby długiego trwania. Znaczne obniżenie rangi naszej obecności w Białorusi determinowało bezradność w budowaniu struktur, które mogą sprzyjać długiemu trwaniu. Stąd też nie było innego wyjścia zarówno dla UE, jak i dla nas.

W sprawie decyzji bukaresztańskich NATO – zgadzam się, że bez wątpienia były one kompromisem, jednakże przyznam szczerze, że przymiotnikowanie tego kompromisu to już bardzo dowolny proceder. W którym przypadku jest on rzeczywiście zgniły, a w którym jest fundamentem życia społecznego, to już zależny od naszych intencji, kiedy używamy tego określenia. W moim przekonaniu kompromis bukaresztański był całkiem udany z naszego ówczesnego punktu widzenia, bo zawierał istotne elementy polskiego stanowiska. Natomiast to, że w bieżącym roku okazało się, że Ukraina nie za bardzo ma ochotę z niego skorzystać, to już zupełnie inna sprawa. Dla porównania Gruzja otrzymała dzięki decyzji bukaresztańskiej bardzo istotny bodziec modernizacyjny, z którego obecnie korzysta.

Wreszcie chciałbym Państwa zapewnić, że polska polityka wschodnia jest częścią polskiej polityki zagranicznej. W dzisiejszych warunkach tylko w ten sposób można traktować politykę wschodnią, jako wydzieloną tylko i wyłącznie ze względu na pewne specyficzne instrumentarium. Inwestycje rosyjskie w Polsce są małe, gdyż jak dotąd nie odnotowaliśmy realnego zainteresowania strony rosyjskiej inwestycjami. Federacja Rosyjska mówiła raczej o bliżej nieokreślonych, specjalnych warunkach dla ewentualnych inwestycji, zaś konkretnych propozycji, w gruncie rzeczy, nie było. Elektrownia w Obwodzie Kaliningradzkim to bardzo ciekawy pomysł, ale prawdę mówiąc, propozycje złożone w tym zakresie przez Rosję, nie były de facto konkretnymi propozycjami. Jak dotąd miały one formę bardzo luźno rzuconych myśli, stąd obecnie tak naprawdę nie mamy czego analizować. Propozycje rosyjskie są dopiero, powiedziałbym, pewnego rodzaju intelektualną prowokacją, nie mają zaś formy konkretnej inicjatywy. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Ponieważ słońce chyli się już ku zachodowi, czas skończyć naszą dyskusję. Zamiast jakichkolwiek podsumowań powiem, że dziesięciolecie śmierci Redaktora uczciliśmy w sposób poważny i bardzo konkretny. Nie było okazji o tym mówić, ale wielokrotnie, w ciągu ostatniego roku, czy dwóch, a może i dłużej, odnosiłem wrażenie, że każdy bierze z Giedroycia to, co mu jest wygodne. Kiedy mówi się o Rosji, to czytam, że Giedroyć interesował się wyłącznie Rosją. Tymczasem każdy z nas wie, jakie były naprawdę te absolutne priorytety Giedroycia i Kultury. Padło tutaj kilkakrotnie stwierdzenie o strategii. Ukraina stała się dla Giedroycia oczkiem w głowie. Nie dlatego, że był ukrainofilem – był politycznym realistą. Ukraina była głównym zagadnieniem, ponieważ jej niepodległość gwarantowała bezpieczeństwo Polski. To był fakt warunkujący stosunki z Rosją. Ale jest jeszcze jedna kwestia, która padła tutaj wielokrotnie, a mianowicie kwestia długiego trwania. Ja również jestem absolutnym przeciwnikiem oceny, że polityka wschodnia się nie udała. Jestem zwolennikiem tezy wprost przeciwnej. Spójrzmy na rok 1989 i 2010 i to wystarczy, by to stwierdzić. Ale jeśli czcimy dzisiaj wielkiego człowieka, to nawet nie analizując kilku tysięcy jego wydań, wystarczy zajrzeć w tom korespondencji Giedroycia z emigracją ukraińską. Proszę państwa, on zaczynał w roku 50.

Pierwsze próby dyskusji, rozmowy z Borysem Lewickim o listach, o deklaracjach z Ukraińcami; proszę państwa, wtedy nie było w ogóle z kim rozmawiać. Dopiero po 27 latach, w 1977 roku, ukazała się pierwsza bardzo poważna wypowiedź, bardzo poważna deklaracja strony ukraińskiej – słynny wywiad z Frankiem Sysynem i Romanem Szporlukiem. Giedroyc nie załamywał rąk, nie twierdził, że się wszystko rozpada, że nic z tego nie będzie, że trzeba wektory odwracać. Nie! Po prostu wiedział, że sprawy poważne, trzeba traktować poważnie i latami ciężko pracować. A jak trzeba było wychowywać partnerów to ich wychowywał. To powiedziawszy, dziękuję wszystkim za wspaniałą dyskusję.