Как самурай стал союзником Прометея: Японо-кавказская смычка в годы русско-японской войны (1904-1905)

Георгий Мамулиа

[tekst pierwotnie opublikowano w:/текст первоначально опубликован в: "Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 127-159]

Русско-японская война совпала по времени и дала мощный импульс революции 1905 г., потрясшей до основания казавшиеся доселе незыблемыми основы Российской империи. Будучи непосредственной предшественницей февральских событий 1917 г., революция 1905 г., по сути дела, привела в движениe те силы, которые десять с лишним лет спустя покончили с самодержавием, дав народам бывшей империи исторический шанс самим избрать свою судьбу.

Одним из важных факторов, обуславливающих внутреннюю слабость империи Романовых этого периода, был национальный вопрос, неурегулированность которого, наряду с социальным вопросом, вылилась во взлет национально-освободительного движения, давшего о себе знать с начала XX века. Национальные устремления порабощенных народов Российской империи, исходя из специфики того времени, часто принимали форму радикальных социально-политических движений. Особенно заметна эта тенденция была на Кавказе, в регионе с богатыми традициями антиколониальной и антиимпериалистической борьбы, насильственное «замирение» которого Петербургом в XIX веке носило лишь временный характер.

В настоящей статье поставлена задача осветить следующие вопросы: Каким образом политическая ситуация, сложившаяся на Кавказе в начале XX века, в частности, начавшийся в это время процесс формирования местных политических партий и организаций оказала влияние на неофициальные связи и сотрудничество, установившееся в 1904-1905 гг. между представителями секретных служб Японии и кавказскими активистами-патриотами, стремящимися использовать в своих целях сложившуюся международную конъюнктуру того периода? Какие конкретные формы принимало это сотрудничество, в свою очередь, также оказывая влияние на ситуацию на Кавказе? Каковы были и насколько совпадали друг с другом политические цели, преследуемые японской и кавказской сторонами в период русско-японской войны? Какое влияние японо-кавказское сотрудничество в 1904-1905 гг. оказало в дальнейшем на национально-освободительное движение народов
Кавказа?

1. Грузинская партия социалистов-федералистов – ключевой партнер разведки страны восходящего солнца
В 1901 г. объединившаяся вокруг тифлисской газеты «Цнобис пурцели» («Вестник») группа патриотически настроенной грузинской молодежи решила создать политическую партию, целью которой должна была стать борьба за восстановление независимости Грузии, аннексированной Российской империей ровно сто лет назад. Политическая платформа группы была близка российской партии социалистов-революционеров, хотя в отличие от грузинских социал-демократов, будущие социалисты-федералисты никогда в организационном отношении не входили в состав каких-либо русских политических партий. Осенью того же года был избран руководящий комитет, а по сути дела инициативная группа этой пока еще безыменной партии1.

Князь Арчил Джорджадзе, один из главных идеологов этой группы, сформулировал следующие основные постулаты, на которых должна была основываться политическая программа будущей партии. По его мнению, так как грузинская нация находилась в порабощенном состоянии и само ее существование стояло под вопросом, всем грузинским политическим группам следовало забыть разногласия, и, объединившись на основе «общей почвы», принять следующую состоящую из пяти пунктов программу. 1) Защита грузинского языка; 2) Развитие национальной торговли и промышленности; 3) Борьба за то, чтобы грузинская земля и в дальнейшем осталась во владении грузин; 4) Культурная и просветительская деятельность интеллигенции; 5) Активное участие грузин в городских самоуправлениях2.

В условиях самодержавного режима Российской империи пропаганда подобных идей в легальных средствах печати была практически невозможна. С целью избежать непреодолимых цензурных ограничений, весной 1902 г. было решено командировать в Париж, центр политической международной жизни той эпохи, наиболее активных представителей упомянутой группы, для издания на грузинском и французском языке газеты – органа ее пропаганды. По замыслу комитета, издаваемая в Париже газета, которую по нелегальным каналам планировалось распространять также и в Грузии, должна была подготовить почву для создания будущей партии.

Комитет командировал в Париж двух своих наиболее активных членов – уже упомянутого А. Джорджадзе и его друга, выделяющегося своими организационными способностями молодого горного инженера Георгия Деканозишвили (Деканози). Если Джорджадзе должен был исполнять роль редактора будущей газеты, в задачи Деканозишвили входило решение организационно-финансовых проблем, связанных с ее изданием3. Прибыв летом 1902 г. в Париж4, с мая 1903 г. Джорджадзе и Деканозишвили удалось приступить к
изданию на грузинском языке газеты «Грузия» и ее французской версии – «La Géorgie», – предназначенной для ознакомления европейского общественного мнения с грузинским вопросом.

Как и было предусмотрено с самого начала, на страницах газеты основное внимание уделялось вопросам выработки политической идеологии будущей партии. В частности, на первом этапе восстановление государственной независимости Грузии мыслилось в форме национально-территориальной автономии. Будучи реалистами, издатели газеты понимали, что максимум, на что можно было рассчитывать в условиях политических реалий того времени, было получение территориальной автономии, к чему стремились также поляки и финны –наиболее развитые в политическом отношении народы, инкорпорированные в состав Российской империи. Автономная Грузия должна была входить в состав более крупного регионального объединения – Кавказской Федерации.

«В географическом, экономическом и историческом отношении Грузия тесно связана со всем Кавказом. Там, где упоминается будущее Грузии, невозможно не принять во внимание и будущее всего Кавказа. Наша страна как органичная часть единого организма – Кавказа, постоянно будет находиться под влиянием общего развития упомянутого организма. Исходя из этого, для нас является невозможным игнорировать политическую эволюцию Кавказа… В экономическом отношении Грузия тесно связана с остальным Закавказьем. С течением времени существующие экономические взаимоотношения и взаимозависимость будут чрезвычайно возрастать. С целью защиты общих интересов и удовлетворения общих культурных потребностей, необходимо создание соответствующей политической организации. Этой политической формой явится федерализм, с помощью которого между народами Кавказа установятся федеративные отношения. На первом этапе в рамках данного федерализма объединятся народы Закавказья, как наиболее близкие и связанные друг с другом. Затем постепенно рамки федеративного организма расширяться и в него будут включены народы всего Кавказа», – писал в связи с этим А. Джорджадзе5.

Первоначально Кавказская Федерация должна была входить в состав обновленной России, со своей стороны представляющую собой децентрализованную федерацию автономных государств. Разумеется, это отнюдь не означало, что Грузия должна была навсегда остаться в составе русского государства. Это был лишь первый необходимый этап на пути обретения полной независимости Грузии6. Не случайно, на страницах газеты, в том числе печатались и «сепаратистские» статьи, призывающие к полной государственной независимости Грузии от России. По словам одного из руководителей социалист-федералистской партии Т. Сахокиа, «это был первый случай, когда в европейской прессе появилось имя нашей страны и начался разговор относительно ее прав»7.

Почти весь тираж грузинской версии газеты предназначался для нелегального ввоза в Грузию. По свидетельству очевидцев, неизменным правилом Г. Деканозишвили было поручать каждому грузину, возвращающемуся из Франции на Родину, нелегально брать с собой номера «Грузии».

2. Установление первых контактов. Японо-кавказская тактика на объединение всех революционных групп
Начавшаяся в январе 1904 г. русско-японская война привела к резкой активизации группы. Этому, со своей стороны, способствовали и события на Кавказе, где страдающее под колониально-имперским игом местное население не только не желало победы русскому оружию, но, напротив, открыто выражало свои симпатии в отношении Токио. Например, по сведениям французского консула в Тифлисе, помимо организованных полицией верноподданнических манифестаций, имели место факты совсем другого типа. В Батуми, например, 15 февраля «значительная группа грузин», первоначально выкинув российский флаг, с целью обмануть бдительность полиции, затем, бросив его на землю, принялась топтать символ империи. «Долой императора, да здравствуют японцы!», подняв красный флаг, скандировали манифестанты. Митинг был разогнан с помощью казаков, а несколько его участников арестованы. Манифестация такого же типа была организована также и учащимися кутаисской гимназии, где традиционно были крайне сильны грузинские патриотические чувства8.

Еще более серьезный случай имел место в Баку, где, вероятно местными повстанцами, была брошена бомба перед выходом из армянской церкви, в которой совершалось богослужение за победу русского оружия. В результате этого было убито и ранено большое число человек9. На основании этих данных консул Франции указывал, что, принимая во внимание политическую нестабильность на Кавказе, России вряд ли удастся отправить из региона значительные военные силы для боевых действий на Дальнем Востоке10.

Пытаясь максимально способствовать поддержанию и развитию в грузинском обществе антиимперских настроений, сразу же после начала боевых действий газета «Грузия» в Париже заняла откровенно прояпонскую позицию, с особым удовлетворением сосредоточившись на описаниях поражений и катастрофических потерь, понесенных русской армией и флотом на Дальнем Востоке. Авторы газеты не скрывали своей надежды на то, что поражение России в войне вызовет взлет в стране революционного движения, и как следствие этого если не свержение, то, по крайней мере, ослабление царского абсолютизма11.

В скором времени эта позиция газеты и стоящей за ней группы привлекла к себе внимание представителей японских спецслужб, активизировавших свою деятельность в Европе. Инициатором тайного сотрудничества Токио с представителями революционных партий и организаций, стремящихся к свержению самодержавия в России, являлся полковник Мотодзиро Акаши, занимавший в 1902-1904 гг. должность японского военного атташе в Петербурге. В феврале 1904 г. после объявления Японией войны России Акаши был переведен на пост военного атташе в Стокгольме. По словам одного из его биографов, «этот находящийся под прямым контролем Генерального штаба особый пост был создан с целью формирования японской разведывательной сети в России, организации диверсий на транссибирской железной дороге, а также поддержки обширного оппозиционного движения внутри империи»12.

Как МИД, так и Генеральный штаб страны восходящего солнца «считали Стокгольм лучшим местом для сбора общей информации о России и организации в ней разведывательной сети»13. Сразу же по прибытии в Стокгольм в феврале 1904 г. Акаши установил связь с группой финских эмигрантов, во главе с руководителем финской партии активного сопротивления Кони Циллиакусом, ставшим главным посредником между ним и лидерами других революционных партий и организаций. Уже в начале марта Циллиакус представил Акаши свой план по объединению всех оппозиционных партий в совместной борьбе против центральных властей империи, предложив провести с этой целью совместную конференцию. Обещав связаться по этому поводу с Токио, Акаши попросил Циллиакуса установить контакты с соответствующими руководителями революционных партий и организаций. Исполнив эту поручение, Циллиакус обратился к Акаши с просьбой предоставить денежную помощь для печатания антивоенных листовок-воззваний, обращенных к порабощенным нерусским народам империи14.

Вероятно, именно в это время полковник Акаши при посредничестве К. Циллиакуса, с которым, как свидетельствует газета «Грузия», грузины вели переговоры о совместных действиях, вступил в связь с Деканозишвили15. (В апреле 1904 г. Циллиакус лично встретился с Деканозишвили в Женеве16. Непосредственная встреча же Акаши с Деканозишвили имела место в конце июня того же года, когда, по словам японского военного атташе, он посетил Париж с целью консультации с находящимися там лидерами оппозиционных групп и партий)17. Не исключено также, что внимание японского военного атташе могли привлечь и прояпонские статьи, помещенные наряду с грузинской, также и во французской версии газеты18. На это косвенно указывает и тот факт, что в своем послевоенном отчете в японский Генеральный штаб Акаши среди революционных партий, с которыми ему удалось установить контакты, называют также «грузинскую партию “Сакартвело”»19. Принимая во внимание, что уже в апреле 1904 г. группа, собравшаяся вокруг этой газеты, была официально переименована в социалист-федералистскую революционную партию Грузии, можно сделать вывод, что, скорее всего, японский военный атташе привел в своем отчете то название группы, которое она носила в момент установления с ней первого контакта.

Во всяком случае, уже 1 апреля по инициативе Джорджадзе и Деканозишвили в Женеве начала работу конференция находящихся заграницей представителей грузинских революционных политических группировок, целью которой было объединение всех грузинских политических сил для совместной борьбы против царского самодержавия. В конференции, председателем которой был Г. Деканозишвили, помимо членов его группы приняли участие представители грузинских социалистов-революционеров, анархистов и социал-демократов. Хотя все они формально являлись членами соответствующих русских партий, это не помешало эсерам и анархистам стать на почву грузинских национальных интересов. Наиболее ярким образом чувства людей, поставивших национальные интересы выше партийных, выразил князь Варлам Черкезишвили (Черкезов), один из наиболее видных европейских анархистов, участвующий в упомянутой конференции: «Когда меня пригласили на эту конференцию, передо мной встал вопрос, принимаю ли я в ней участие как член моей партии, или сын определенного народа. Как анархист или как грузин?! Я увидел, что мое место здесь, было только местом грузина, среди своих соотечественников»20.

Это мнение, однако, не было принято грузинскими социал-демократами, придерживающимися явно прорусской ориентации. Для того, чтобы оправдать свою позицию, социал-демократы, по сведениям Тифлисского губернского жандармского управления, предложили конференции «заняться обменом мнений, не пытаясь искать общей принципиальной почвы. …Требование о том, чтобы не выносилось принципиальных резолюций было отвергнуто», и 2 апреля социал-демократы покинули конференцию21.

Впоследствии с целью самооправдания Ной Жорданиа, предводитель социал-демократов, писал по данному поводу, что вопрос об объединении с группой Джорджадзе-Деканозишвили не мог быть решен положительно, так как последние под предлогом защиты национальных интересов на основе теории «общей почвы» игнорировали вопросы классовой борьбы, стоящие перед грузинским народом22.

То, что в реальности, однако, дело шло об игнорировании социал-демократами национальных интересов грузинского народа, видно из отчета, специально составленного французской полицией по поводу конференции грузинских группировок в Женеве. В нем, в частности, сообщается, что покинувшие конференцию социал-демократы заявили своим оппонентам, что «их партия рассматривает вопрос борьбы против нынешнего правительства в общем плане, не обращая внимания на местные интересы и вопрос национальностей»23. (По иронии судьбы именно Жорданиа в 1918 г. окажется во главе независимого грузинского государства.)

В ответ на этот демарш социал-демократов члены конференции приняли резолюцию, в которой отмечалось, что «российская социал-демократическая рабочая партия… стремясь создать в России централистическую республику, тем самым препятствует разрешению национального вопроса и распространению социального учения, и следовательно, является партией реакционной, препятствующей революционной деятельности других политических партий (грузинские же социал-демократы являются лишь только слепым оружием Центрального Комитета вышеназванной партии»24. После этого ситуация на конференции разрядилась, в результате чего договор между оставшимися группировками стал возможным. Были выработаны методы, с помощью которых участники считали необходимым бороться с самодержавием.

6 апреля Деканозишвили подчеркнул необходимость создания новой политической организации, способной бросить радикальный вызов имперским властям: «Правительство обладает целой организацией для борьбы с нами. Мы должны им ответить также с помощью организации. Как нам удастся разбудить в народе этот дух восстания, если у нас не будет организации?! Борьба невозможна без организации, обладающей финансами и оружием»25.

Конференция завершилась принятием ряда резолюций. Подтвердив, что целью их деятельности является создание территориальной автономии Грузии в составе федеративной России как первого шага к полной независимости страны («мы являемся сторонниками свободы, но пока что требуем того, что легче достижимо»), резолюция объявила о создании на основе присутствующих на конференции социалистов-революционеров, анархистов и группы газеты «Сакартвело» новой организации – грузинской социалист-федералистской революционной партии. С помощью революционно-вооруженной борьбы, а не только письменной пропаганды, партия должна была подготовить грузинский народ «для борьбы с полицией и армией», осуществить «организацию революционных отрядов», с целью «уничтожения бюрократических, военных и других учреждений»26. Газета «Сакартвело», носящая до этого наименование «свободного органа», отныне являлась органом социалист-федералистской партии Грузии27. «В программной резолюции была выражена необходимость борьбы не только с существующим в России самодержавием, но и с возможной в ней централистической республикой, которая может стать препятствием для социального, экономического и национального освобождения грузинского народа», – подчеркивалось в уже упомянутой справке Тифлисского жандармского управления28.

Сразу же после окончания конференции от имени партии была издана специальная листовка, обращенная к «трудовому народу Грузии». В ней руководители социалистов-федералистов обличали империалистическую политику царского правительства, отмечая, что с целью отвлечения внимания народа от его насущных проблем, Петербург решил пойти на внешнеполитическую авантюру. «Народу не принесет никакой пользы занятие Маньчжурии, тем не менее, на Дальнем Востоке уже проливается святая, горячая и невинная народная кровь»29. Листовка содержала призыв к грузинским солдатам-рекрутам уклониться от участия в войне на Дальнем Востоке: «Что касается грузинских солдат, они должны принять все меры для того, чтобы не принять участие в этом бесполезном кровопролитии. Для чего должны быть посланы грузины на Дальний Восток или в Центральную Азию для пролития своей крови? Что нам там надо? Наш угнетатель и душегуб находится не там, а гораздо ближе. Имя ему – самодержавный и рабовладельческий строй. Вот, товарищи, враг, на который мы должны указать нашему народу. Мы должны стремиться внушить народу, что нам надо воевать не для того, чтобы принести рабство другим, а для нашей собственной свободы. Лишь когда это сознание укоренится в народе, день нашего освобождения будет приближен, и мы сможем с полной надеждой поднять флаг нашей полной политической и экономической свободы»30.

Судя по всему, именно с печатания воззваний-листовок и началось оказание японцами финансовой помощи социалистам-федералистам. Во всяком случае, 17 июня Генеральным штабом в распоряжение Акаши в качестве резервного фонда было переведено 9 000 иен, часть которых, скорее всего, было потрачено на возмещение Циллиакусу, а через него и другим революционерам, издержек на печатание и переброску через границу антивоенных листовок31.

Другим важным результатом конференции являлась наметившаяся после ее окончания тенденция к созданию единого фронта всех революционных партий, выступающих за свержение самодержавия в России. После окончания конференции руководители социалистов-федералистов обратились к польской партии социалистов, финской партии активного сопротивления и армянской революционной федерации «Дашнакцутюн» с предложением относительно совместных действий в борьбе против имперских властей. В ответ на эту инициативу поляки выступили с предложением о совместном печатании листовок. Финны, возглавляемые Циллиакусом, подхватили предложенную грузинами идею о созыве съезда представителей всех народов, угнетаемых русским империализмом. Наряду с этим сосредоточились на создании действующего в Европе комитета, объединяющего в своем составе представителей соответствующих народов, включая грузин. На состоявшемся еще в марте 1904 г. съезде «Дашнакцутюн» руководители этой партии приняли решение о создании в целях общей борьбы тесного альянса с русскими эсерами и группой, сформировавшейся вокруг газеты «Грузия»32.

В своей пропаганде руководители грузинских социалистов-федералистов делали все, чтобы лишить своих находящихся на Кавказе соотечественников иллюзий относительно того, что освобождение Грузии от русской власти зависит лишь от воли других держав, якобы заинтересованных в расчленении Российской империи. Справедливо отметив, что в то время ни одна из европейских держав не была заинтересована в независимости Кавказа, Джорджадзе писал, что единственным возможным выходом из данного положения является бескомпромиссно-революционная борьба грузинского и других порабощенных народов за свою независимость. Не скрывал он и того, что «не сможет создать грузинское государство и Япония, какое бы поражение не нанесла она России»33. Единственным выходом является свержение монархии, федерализация России, а затем и государственная независимость Грузии в составе Кавказской Федерации.

Непосредственным продолжением состоявшейся в апреле 1904 г. Женевской конференции грузинских политических групп, являлось созванное с помощью тайного японского финансирования в сентябре-октябре того же года в Париже совещание российских революционных и оппозиционных партий.

В начавшей свою работу 30 сентября конференции приняли участие представители российской партии социалистов-революционеров и Союза освобождения, польской социалистической партии, польской национальной лиги, финской партии активного сопротивления, литовской социал-демократической рабочей партии, грузинской партии социалистов-федералистов34, а также армянской революционной федерации «Дашнакцутюн». От участия в конференции отказались российские социал-демократы, в это время уже разделенные на большевиков и меньшевиков. Тем не менее, принявшими участие в конференции партиями была выработана декларация, состоящая из трех основных пунктов: 1. Свержения самодержавия в России. 2. Установления свободной демократической системы. 3. Права на самоопределение для всех наций Российской империи35.

Упомянутые идеи нашли свое отражение в листовке, выпущенной в Париже в декабре 1904 г. на грузинском языке социалистами-федералистами для грузинских рабочих не только от своего имени, но и от имени центральных комитетов русских социалистов-революционеров, польской социалистической и латышской социал-демократической партий. В ней, в частности, говорилось, что народы Российской империи имеют право свободного выбора как территориальной автономии, так и полного отделения от бывшей метрополии36.

Как впоследствии писал Акаши, «на этой конференции было решено, что каждая партия будет действовать своим собственным путем. Либералы созовут земства и начнут в прессе антиправительственную кампанию, социалисты-революционеры и другие партии прибегнут к чрезвычайным мерам, по их специальности, кавказцы пустят в ход свое искусство организации покушений, польские социалисты используют свой опыт организации демонстраций»37.

3. Тайное сотрудничество. Доставка нелегальной литературы и оружия на Кавказ
Наряду с попытками объединения в совместной борьбе всех оппозиционных партий, Акаши уделял особое внимание вопросу нелегальной посылки в Россию оружия, необходимого для организации революционных вооруженных выступлений. Особенно перспективными в этом отношении являлись нерусские регионы страны, обладавшие традициями антиимперского национально-освободительного движения, такие как Финляндия, Польша и Кавказ. Если с территории Финляндии можно было с успехом перебросить часть оружия и в саму Россию, включая столицу империи Петербург, Кавказ, являвшийся своего рода «ахиллесовой пятой» империи, в случае вооруженных выступлений был способен оттянуть на себя значительные военные силы, которые царское правительство рассчитывало использовать на Дальнем Востоке. Уже с конца 1904 г. Акаши вступил по этому поводу в переговоры с Циллиакусом и Деканозишвили.

Судя по архивным документам, первые партии оружия, приобретенные с помощью японского финансирования, были переправлены Деканозишвили на Кавказ уже в декабре 1904 г. В данном случае дело шло о небольших партиях мелкокалиберного оружия, в количестве нескольких сот стволов (в основном револьверов)38. Тем не менее, 2 мая 1905 г. Деканозишвили сообщал Акаши, что к этому времени в Тифлис, Баку и Батуми уже было доставлено «весьма значительное количество оружия»39. Финансировали японцы нелегальную посылку на Кавказ и революционной литературы, получившей в кодированной переписке социалистов-федералистов наименование «подарков».

В значительной степени этому способствовали и события, развивающиеся к этому времени на Кавказе. Так, по данным газеты «Грузия», призыв рекрутов в русскую армию, начавшийся осенью 1904 г., натолкнулся на яростное сопротивление местного населения. Особенно большой масштаб акции протеста приняли в Западной Грузии. Например, в Гурии под влиянием пропаганды социалистов-федералистов большинство населения категорически отказывалось идти на военную службу, выкинув лозунг – «лучше умереть в нашей Гурии, чем в Манчжурии!». В результате дело дошло до вооруженного столкновения с казаками, с многочисленными жертвами с обеих сторон, и несколькими сотнями гурийцев, ушедших в леса для ведения партизанской войны. Так как сами повстанцы испытывали острый недостаток оружия, в Гурии действовало несколько нелегальных мастерских, где делались самодельные ружья-берданки. В Гурии тактика социалистов-федералистов, призывающих местных крестьян всеми средствами уклонятся от призыва на военную службу, одержала верх над тактикой социал-демократов, несмотря на то, что позиции последних были крайне сильны в этом крае. В частности, социал-демократы призывали крестьян не отказываться от призыва в армию с целью получения возможности ведения с помощью последних революционной пропаганды в войсках. 7 ноября крупная антивоенная демонстрация под красным знаменем имела место в Кутаиси. Демонстранты выступали против призыва на военную службу, что в итоге также кончилось столкновением с казаками и полицией. Был полностью сорван призыв и в Хевсуретии, горном регионе Восточной Грузии40. По словам Акаши, с ноября 1904 по январь 1905 г. «кавказцы убивали по десятку правительственных чиновников каждодневно»41.

Другим важным фактором, способствующим сотрудничеству Акаши с Деканозишвили, были связи, которыми располагал последний не только в Грузии, но и в Азербайджане и на Северном Кавказе. Так, муж сестры Деканозишвили надворный советник Иосиф Хаханашвили (Кананов) служил в Азербайджане на должности пристава г. Кусары, Кубинского уезда. В то же время родной брат Иосифа, капитан Михаил Хаханашвили, занимал должность помощника начальника Андийского округа в Дагестане, в селе Ботлих. Эти связи Деканозишвили русской полиции удалось установить лишь в конце мая 1906 г42.

4. Курс на вооруженное восстание. Подготовительные мероприятия на Кавказе и в Европе
С 1905 г. положение российской власти в Грузии и на Кавказе еще более усугубилось. Вследствие общего подъема революционного движения, охватившего Россию, терпящую одно поражение за другим от японцев на Дальнем Востоке, престиж имперской власти на Кавказе был сведен до минимума. Этому способствовал также и вывод из региона значительного количества перебрасываемых в Манчжурию русских войск.

После «кровавого воскресенья» в Петербурге по всей России прокатилась волна выступлений против продолжения войны на Дальнем Востоке. «В Грузии, в особенности, некоторые пехотные роты, прибывшие с целью сокрушить антимобилизационное движение, были разгромлены, в результате чего приказ о мобилизации Первого Кавказского корпуса был полностью отменен»43, – писал в своем отчете Акаши.

Паралич власти в особенности чувствовался в Тифлисе, политическом центре Кавказа, а также в таких приморских городах, как Батуми, Поти и Сухуми, несмотря на то, что в них было введено военное положение. Л. Виллари, английский журналист, весной-летом 1905 г. посетивший с ознакомительной поездкой Закавказье, вспоминал, что в Батуми выступления рабочих нефтеперерабатывающего завода Ротшильда носили не экономический, а в
основном политический характер. «С того времени как общее состояние беспорядка распространилось на Кавказ, Батуми превратился в превосходный очаг для восстания. …В отличие от забастовщиков Санкт-Петербурга, участники стачек в Батуми сразу же перешли к насильственным мерам, и с тех пор город не знал ни минуты покоя. Когда я прибыл туда, внешне все было спокойно. Тем не менее, хотя там и было введено военное положение, в городе не было видно ни военных патрулей, ни полицейских. Не проходило и дня без убийств на улицах, и ни один убийца не был арестован»44. По словам Виллари, состоящий из социал-демократов и социалистов-федералистов местный революционный комитет обладал таким авторитетом, что никто в городе не смел ослушаться его приказов. Достаточно было одного устного приказа комитета, чтобы рабочие на заводе Ротшильда или докеры на судах в порту прекратили работу. Если кто-либо из имперской администрации пытался воспрепятствовать этому, таковых ликвидировали на месте. «Казалось невероятным, что в укрепленном городе, подобно Батуми, окруженном ощетинившимися дулами артиллерийских батарей и имевшим гарнизон большого количества войск, убийства и насильственные акты совершались
таким легким образом»45.

Подобное положение было свойственно не только приморским городам Грузии, но и целым провинциям. Например, в 1902-1905 гг. Гурия, одна из провинций Юго-Восточной Грузии, полностью находилась вне контроля царской администрации.

С 1904 г. национальный подъем стал ощущаться и в среде грузинского духовенства, выступившего с требованием восстановления автокефалии грузинской церкви, вопреки положениям Георгиевского трактата 1783 г., аннулированной царскими властями в 1811 г.46 Взамен существующей с древнейших времен автокефальной грузинской церкви властями империи был создан грузинский экзархат правительствующего cинода, который, будучи возглавляем русскими иерархами, в течение века являлся в Грузии проводником политики самой откровенной церковно-культурной русификации47. В мае 1905 г. по настоянию экзарха полицией и войсками было жестоко разогнано состоявшееся в Тифлисе собрание представителей местного духовенства, выступавших с требованием восстановления автокефалии грузинской церкви48. Это акт, вызвавший всеобщее возмущение грузинского общества, только усилил в ее рядах стремление к церковной независимости от России49.

Не случайно, во «Всеподданнейшей записке по управлению кавказским краем», составленной в феврале 1907 г. наместником царя на Кавказе И.И. Воронцовым-Дашковым, который, по понятным причинам, стремился всячески преуменьшить значение грузинского церковного вопроса, отмечалось, что «грузинский сепаратизм, поскольку таковой имеется, ярче всего выразился возбуждением вопроса об восстановлении автокефалии грузинской церкви…»50.

Параллельно с упомянутыми событиями на Кавказе, в 1905 г. движения за территориальную автономию и трансформацию Российской империи в федеративное государство с особой силой сказываются в Финляндии, Польше, балтийских провинциях и на Украине. Например, на состоявшемся в марте
VIII съезде польской социалистической партии было принято решение добиваться созыва учредительного собрания в Петербурге, требуя при этом создания конституционной ассамблеи и для самой входящей в состав империи Польши51. Такое же требование было озвучено и на июньском съезде представителей народной и pадикально-демократической украинских партий, заявивших о необходимости создания в Киеве конституционной ассамблеи для решения сугубо украинских вопросов. Съезд высказал мнение, что компетенция центральных властей в Петербурге должна быть ограничена вопросами обороны, внешней политики, таможни и финансовых проблем. Украинский язык должен стать официальным языком общеобразовательных и правительственных учреждений52.

Видя, что империя трещит по швам, русскому правительству пришлось пойти на уступки в Финляндии, где в марте этого же года был отменен закон 1901 г., согласно которому финны призвались в русскую армию наравне с другими подданными Романовых, и, следовательно, могли быть использованы в любых концах империи. Был также восстановлен закон о несменяемости судей. Все это, однако, не удовлетворило финнов, и члены партии активного сопротивления продолжали совершать покушения на жизнь русских чиновников53.

Упомянутые тенденции давали возможность японцам и грузинам подумать о посылке морским путем на Кавказ крупной партии оружия с целью организации там массового восстания. В случае успеха царское правительство было бы вынуждено бросить на подавление восстания те воинские части, которые могли бы быть использованы в Манчжурии, тем самым, облегчив положение японских войск на Дальнем Востоке.

Вопрос финансирования организации массового восстания в Финляндии, Польше и на Кавказе, ставился перед Генеральным штабом Акаши уже с осени 1904 г., однако, наталкивался на сопротивление японского МИД, опасавшегося нежелательных последствий международного порядка в случае принятия подобного решения. Если бы вовлеченность Токио в эти действия стала бы очевидной, Японию вполне могли бы обвинить в нарушении данного ей слова ограничить военные операции оккупированной русскими войсками китайской территорией, а также морским пространством между Китаем и Японией. Подобные действия могли быть использованы Петербургом для усиления антияпонской пропаганды, а также вызвать недовольство Германии и Австрии, крайне озабоченных польским вопросом. Наконец, и другие великие державы также опасались перспективы социалистической революции в России54.

Положение изменилось в первых месяцах 1905 г., когда, несмотря на победы, одержанные японцами над русскими войсками в битвах под Сандепу и под Мукденом, японскому военному командованию стало ясно, что людские и военные ресурсы страны восходящего солнца на исходе. В то же время на фронт в Манчжурию продолжали прибывать новые русские подкрепления, что грозило изменить соотношение сил в пользу Петербурга. Исходя из этого, в Генеральном штабе решили принять предложение Акаши относительно финансирования революционных движений и организации восстаний в Финляндии, Польше, на Кавказе и в самой России. В случае успеха предприятия это сделало бы невозможным направление на Дальний Восток русских воинских частей и соединений из охваченных восстанием регионов. Кроме того, в преддверии мирных переговоров, которые японцы решили вести с Россией после битвы под Мукденом, было необходимо максимально усилить позиции Токио. В частности, создать соответствующий фон, показав, что Россия более не способна продолжать ведение боевых действий55.

12 февраля Акаши направил телеграмму на имя начальника Генерального штаба Я. Аритомо, в которой просил выделить 440 000-450 000 иен на помощь революционным партиям. Во второй половине апреля деньги из Токио были получены56. В беседе, состоявшейся 2 мая в Париже, Акаши указал Деканозишвили на то, что разложение русской армии и революционная пропаганда в России достигли значительного уровня. По его мнению, «если бы суметь сорганизовать стотысячную вооруженную толпу, то с уверенностью можно бы сказать, что при содействии общества эта вооруженная сила одержалa бы победу над деморализованными солдатами»57.

Деканозишвили регулярно передавал Акаши информацию о событиях на Кавказе. Так, 7 мая, несколько дней спустя после упомянутой встречи, Акаши направил в Токио под грифом «Совершенно секретно» телеграмму, содержащую следующие сведения: «Хаотическое состояние на Кавказе продолжается. Крестьяне громят государственные хозяйства и не платят налогов. Убийства продолжаются. Правительство не может каким-либо существенным образом предотвратить анархию. Единственной мерой остаются восстания. Польша следует за Кавказом. …Каждая партия приступила к покупке оружия в Швейцарии, Гамбурге и других местах. Ожидаем, что сможем купить старые ружья по цене 7 иен за ствол. Как я сообщал, руководители убеждены, что восстания, намеченные на лето, могут увенчаться успехом. Тем не менее, польская партия социалистов, кавказская партия и я беспокоимся относительно перспектив на успех. Пожалуйста, сделайте все для того, чтобы дать им столько оружия, сколько возможно»58.

Со своей стороны, Деканозишвили и его единомышленники надеялись, что в случае успешного восстания Петербург с целью умиротворения края будет вынужден предоставить Кавказу автономию. Это мнение еще больше укрепилось в нем после встречи в апреле 1905 г. с бывшим священником Георгием Гапоном, по инициативе которого в начале апреля в Женеве состоялась конференция 11 российских революционных партий (как и раньше, от участия в конференции отказались социал-демократы). Конференция предложила участвующим в ней грузинским социалистам-федералистам и армянским дашнакам учредить на Кавказе федерацию, включающую в свой состав как Северный, так и Южный Кавказ, связанную федеративными нитями с остальной Россией. Это предложение удовлетворило и грузин, и армян59. Выразив свою поддержку деятельности социалистов-федералистов, Гапон сообщил, что опасается того, что в случае успешного восстания на Кавказе царское правительство пойдет на предоставление автономии этому региону, отказав в этом политически более пассивному населению самой России60.

С целью подготовить почву на местах, весной 1905 г. в Грузию из Парижа был спешно командирован Тэдо Сахокиа, один из руководителей социалистов-федералистов и ближайший соратник Георгия Деканозишвили. В задачи последнего входила организация в черноморских городах Грузии – Батуми, Поти и Сухуми, куда, по предварительному плану предполагалось выгрузить оружие, региональных комитетов социалист-федералистской партии. Согласно решению Женевской конференции 1904 г., в упомянутые комитеты были включены также руководители местных социалистов-революционеров и анархистов.

К лету 1905 г. комитеты были созданы, а сам Сахокиа устроился на работу в редакцию батумской газеты «Черноморский вестник»61. Изгнав старого редактора этой газеты, придерживавшегося, по словам Виллари «ультрареакционных взглядов», революционерам удалось установить над этим изданием своей полный контроль, сменив также состав его редакции62. Работа в этой газете давала возможность Сахокиа поддерживать регулярные контакты с Деканозишвили, посылавшего на имя редакции «Черноморского вестника» кодированные письма и телеграммы.

Была создана также подпольная военная организация социалистов-федералистов, руководимая офицерами-грузинами, находящимися на службе в русской армии63. С их помощью грузинам удавалось передавать Деканозишвили информацию военного характера, которую тот незамедлительно сообщал Акаши64.

С мая 1905 г. социалисты-федералисты приступили к непосредственной подготовке к операции по приему оружия. Согласно договору, заключенному Акаши с Деканозишвили, японцы брали на себя финансирование покупки оружия и судна, на котором планировалось доставить и выгрузить оружие в один из портовых городов Грузии, так же как и оплату расходов по найму корабельного экипажа. Грузины должны были практически осуществить данное мероприятие, что, помимо всего прочего, включало в себя соглашение с властями Оттоманской империи, через территориальные воды которых корабль с оружием только и мог быть направлен к черноморским берегам Кавказа. По первоначальным замыслам повстанцев, территория Турции должна была служить также временной промежуточной базой для переброски оружия в Грузию. Планировалось договориться с оттоманскими властями не только о беспрепятственном проходе корабля через Босфор и Дарданеллы, но и о том, чтобы корабль был разгружен в турецких территориальных водах, вне радиуса действий российских военных кораблей. В частности, выгрузить оружие планировалось в районе турецкого приграничного города Хопа, в 25 милях от берега. Выгруженное на турецкий берег оружие должно было быть спрятано в заранее подготовленные склады и лишь после этого отдельными партиями перекинуто на грузинскую территорию. Для того, чтобы облегчить повстанцам осуществление их задач, планировалось завернуть свертки с ружьями в водонепроницаемый брезент, дающий возможность, в случае необходимости, закопать их в землю. Каждый сверток должен был весить не больше двух-трех фунтов, что давало возможность одному человеку переносить их на значительные расстояния. По расчетам грузинских офицеров, входящих в боевую организацию социалистов-федералистов, к каждому ружью должно было быть придано около 300 патронов65. С целью заключить договор с турецкой стороной, в конце июня из Грузии в Турцию выехал князь Мехмед Абашидзе, один из лидеров мусульман-аджарцев, проживавших по обе стороны грузино-турецкой границы, обладавший связями в правящих кругах Оттоманской империи66. Судя по всему, до завершения русско-японской войны турки склонялись к тому, чтобы согласится на просьбы повстанцев.

В июле по указанию Деканозишвили в Грузию из Парижа тайно выехали находящиеся во Франции и в свое время подписавшие Женевский пакт грузинских политических партий руководители анархистов, эсеров и социалистов-федералистов, получивших задание сконцентрировать свои усилия на пропагандистской деятельности на местах. Один из эмиссаров, наборщик газеты «Грузия» Михаил Кикнадзе, вез руководителям Тифлисского комитета социалистов-федералистов тайное письмо, в котором, наряду с прочим, содержался план организации вооруженного восстания, разработанный Деканозишвили на основе консультаций с Акаши. После выгрузки на черноморском
побережье купленного в Швейцарии оружия, последнее должно было быть тайно переправлено в Тифлис с целью организации в подходяще время всеобщего восстания в Грузии, которое затем должно было распространиться на весь Кавказ. В самом Тифлисе должна была быть организована подпольная лаборатория по изготовлению бомб67. Как впоследствии вспоминал Г. Ласхишвили, летом 1905 г. военной организацией социалистов-федералистов было составлено специальное «Положение о военной организации и план ведения партизанской войны»68.

Со своей стороны, лихорадочную деятельность развил в Европе и сам Деканозишвили. Понимая, что в организационном отношении позиции социал-демократов в Грузии были сильнее позиций социалистов-федералистов, он предпринял еще одну попытку по созданию единого фронта грузинских партий. В сентябре он получил из Тифлиса мандат на ведения переговоров с социал-демократами. Соглашаясь поделиться с социал-демократами оружием, посылаемым на Кавказ, он, однако, требовал того, чтобы они внесли в свою программу пункт о будущем созыве учредительного собрания в Грузии, став, таким образом, на позицию территориальной автономии по финскому и польскому образцу69. Будучи сторонниками централизма, социал-демократы отказались от подобного соглашения. Как впоследствии писал в Париж Ласхишвили, «с социал-демократами договор не прошел, так как они хотят от нас все, ничего не давая нам при этом взамен: дайте, мол, нам деньги и палки (т.е. ружья. – Г. М.), – и дело сделаем мы»70.

5. Франко-русский альянс в действии. Манасевич-Мануйлов и русская полиция в Париже
Подпольная деятельность Деканозишвили протекала в контексте ожесточенной схватки, ведшейся во время русско-японской войны между секретными службами России и Японии. Особенно явно это противоборство давало о себе знать во Франции, где сосредоточилось наибольшее количество русских политических эмигрантов и их организаций, являвшихся объектами пристального внимания спецслужб империи и до русско-японской войны. Дело в том, что после заключения в 1891 г. франко-русского альянса, поразившего весь мир союзом «наиболее демократической страны мира» и царского самодержавия, спецслужбы России, в лице заграничной агентуры департамента полиции министерства внутренних дел, являвшегося прямым наследником пресловутого oхранного отделения, получили право на полную свободу действий во Франции. Имея свою резиденцию в русском посольстве в Париже, компетенция руководителей заграничной агентуры департамента полиции распространялась не только на Францию, но и на Европу в целом. П. Рачковский и Л. Ратаев, занимавшие этот пост соответственно в 1885-1902 и 1902-1905 гг., были награждены французским правительством орденом Почетного легиона. О теснейших связях французской и русской полиции свидетельствует и тот факт, что сотрудниками заграничной агентуры в Париже набирались как бывшие, так и все еще состоящие на французской государственной службе сотрудники французской полиции. Если верить сведениям, просочившимся во французскую прессу в 1909 г., сотрудниками русской заграничной агентуры были не
только бывшие и настоящие рядовые французские полицейские-филеры, осуществлявшие наружное наблюдение за революционерами-эмигрантами, но и офицеры полиции, включая инспекторов и даже комиссаров. Излюбленным методом действий этих агентов было не только ведение наружного наблюдения за своими жертвами, но и перехват их писем и прочей корреспонденции. Пользуясь удостоверениями чиновников французской полиции, которые к тому же, как правило, были подлинными, агенты вымогали у консьержей и консьержек домов, где жили эмигранты, их корреспонденцию, копируя их с помощью копирки в ближайшем кафе. Была даже установлена негласная такса: по 3 франка за вскрытое письмо. Не брезгали агенты и тайными обысками вещей эмигрантов, особенно эффективно проводимыми в отелях, где имелась агентура среди обслуживающего персонала. В случае провала агентов они, как правило, отделывались всего лишь легкими штрафами, на уровне нескольких сотен франков71.

Разумеется, как Акаши, так и Деканозишвили были в курсе опасности, угрожавшей их тайной деятельности во Франции. Вероятно, именно поэтому Акаши, занимая должность японского военного атташе в Стокгольме и координируя при этом деятельность революционеров-эмигрантов во всей Европе, находился, по данным источников, в основном в Англии. Так как в политическом отношении, Великобритания в ту эпоху поддерживала Токио, деятельность русской агентуры в этой стране была относительно затруднена72. Бывая во Франции лишь наездами, ограничивающимися, как правило, всего лишь несколькими днями, Акаши пытался встречаться со своими собеседниками на вокзалах или на улице, где существовала возможность избежать агентурного наблюдения73. Это, впрочем, далеко не всегда спасало его от глаз и ушей русских агентов или их французских коллег.

Понимал то, что он является объектом пристальной слежки и Деканозишвили. С целью максимально обезопасить себя от русских агентов и их французских союзников, он сделал ставку на работу с левыми европейскими деятелями и организациями, проникновение в среду которых агентов было затруднено. В этом деле бесценную помощь ему оказал В. Черкезишвили (Черкезов), один из признанных лидеров европейских анархистов, связавший его, а через него и Акаши, с соответствующими лицами во всей Европе. В результате этого в своей нелегальной деятельности Деканозишвили мог рассчитывать на помощь целого ряда анархистских организаций, разбросанных от Голландии до Южной Франции. Особую ценность в деле обеспечения посылки в Грузию мелких партий оружия, взрывчатки и пропагандистских материалов представляла возглавляемая неким Р. Коломбо организация анархистов, действующая в Марселе, откуда в черноморские порты Грузии и Кавказа регулярно отправлялись пассажирские пароходы, среди команды которых анархисты имели своих людей74. Хотя департамент полиции обладал в таких портовых городах Европы как Гамбург, Кенигсберг, Лондон, Ливерпуль, Шербур и Марсель специальной агентурой75, ей, судя по всему, было нелегко проникнуть в тщательно законспирированные организации анархистов.

Впервые Деканозишвили попал в поле зрения агентов русского правительства в октябре 1904 г., когда начальник полицейского департамента П. Рачковский поручил И. Манасевичу-Мануйлову76, чиновнику особых поручений министерства внутренних дел, являвшемуся в то время одним из русских резидентов в Париже, установить за ним негласное наблюдение. Три письма Акаши Деканозишвили, перехваченные агентурой Мануйлова, содержали лишь второстепенную информацию (в двух из них Акаши предлагал своему собеседнику обратиться в связи с их общим делом к японским дипломатическим представителям в Париже, а в одном – поздравлял с Новым годом). В результате этого в январе 1905 г. Петербург приказал Мануйлову прекратить слежку и сосредоточится на более срочных делах77.

Возможно, тем бы и завершилось это дело, если бы на помощь агентам самодержавия не пришли следующие обстоятельства. 8 февраля А. Нелидов, русский посол в Париже, получил письмо от некой Масон, горничной международного отеля «Иена». То ли по собственной инициативе, то ли по тайному
наущению французских спецслужб Масон извещала посла о том, что «наш японец г-н Акаши», обычно останавливающийся в этой гостинице, поддерживает связь с русскими революционерами. В качестве доказательства фигурировали две телеграммы, неосмотрительно брошенные Акаши в разорванном виде в корзину с мусором, откуда их и извлекла Масон. В одной из них некто Емпилов (как впоследствии выяснили агенты под этой фамилией скрывался Деканозишвили) сообщал Акаши, что К. Циллиакус приедет в Париж с минуты на минуту. В заключение письма Масон предлагала послу свои услуги в деле получения информации о деятельности Акаши, его переписке и связях во время пребывания последнего в отеле78.

По приказу посла Мануйлов взял дело на личный контроль и, выплатив Масон вознаграждение, поручил ей сообщать его агентам все сведения, которые ей в будущем удастся добыть об Акаши. Будучи таким образом заблаговременно предупреждены горничной о прибытии Акаши, 30 апреля русским агентам удалось снять в отеле комнату, примыкающую к комнате полковника. Комнаты соединялись друг с другом с помощью двойных дверей, одна из которых была агентами открыта. 2 мая Мануйлову удалось подслушать разговор Акаши с Деканозишвили, во время которого Акаши передал своему собеседнику сумму в 125 000 франков, предназначенную для поддержки революционноповстанческого движения на Кавказе79.

После этого, воспользовавшись отлучкой полковника, 3 и 4 мая русским агентам удалось тайно вскрыть дорожный чемоданчик Акаши, скопировав наиболее интересные из находящихся там документов. В их числе оказалась датированная 15 мая записка Циллиакуса, содержащая в себе данные относительно количествa ружей, предназначенных для революционных организаций в России, а также сумм, необходимых для их приобретения. Кроме этого, в записке значились также расходы на яхту и ее экипаж, с помощью которых оружие должно было быть переброшено в Россию. Хотя записка и носила характер проекта (грузинам, согласно этому документу, планировалось передать 5 000 ружей), Мануйлову тут же стала ясна исключительная важность данного предприятия. 4 и 7 мая Акаши встретился в своем номере и с Циллиакусом, хотя на сей раз, по техническим причинам, агентам так и не удалось подслушать их разговор80.

После того как 16 мая Акаши выехал в Лондон, вся находящаяся в распоряжении Мануйлова агентура была брошена на наблюдение за Деканозишвили и перехват его корреспонденций81. Узнав из перехваченных писем Циллиакуса и Акаши к Деканозишвили о том, что все трое собираются в конце месяца встретиться в Германии, в Гамбурге, Мануйлов отправил туда группу агентов-французов. Экспедицию, по словам Мануйлова, возглавлял тот же самый «наш сотрудник, бывший комиссар французской политической полиции»82, который всего несколько дней назад подслушал разговор Деканозишвили с Акаши, и который оставил о результатах этой поездки подробные отчеты на французском языке83. Как следует из этих документов, Мануйлов и его начальники были в курсе намерения Циллиакуса перебросить оружие в Финляндию на пароходе «Каликсто Гарсиа» («Calixto Garcia»). Фотография последнего была снята и препровождена в Петербург, однако точная дата отправки груза и другие детали, необходимые для успешного предотвращения операции, были им неизвестны.

После злополучного пребывания в отеле «Иена», японский военный атташе стал более осмотрительным, и, приехав в конце мая на короткое время в Париж, встретился с Деканозишвили в другом отеле («New Hotel»), где беседовал с ним несколько часов84. Именно во время этого пребывания Акаши в Париже с ним случилась история, вполне достойная интриги шпионского романа.

Как и в случае с Манасевичем-Мануйловым, в дело так же была замешана женщина. На сей раз это была бывшая жена-француженка одного из русских агентов Мануйлова, находящаяся в курсе занятий своего мужа и представившаяся Акаши под фамилией мадам Роланд. Попросив в качестве вознаграждения 400 фунтов стерлингов, она сообщила Акаши, что он находится под постоянным наблюдением со стороны агентов Мануйлова. Известно охранке и о тесных связях, поддерживаемых Акаши с Циллиакусом, Деканозишвили и другими «нигилистами», как и о том, что они заняты покупкой оружия в Гамбурге для его тайной отправки в Россию. Русским агентам удалось перехватить и вскрыть письмо, написанное Акаши под псевдонимом Жорж Деканозишвили. Информировав Акаши, что японский шифрованный код был также взломан русскими, француженка посоветовала ему быть крайне осторожным при покупке оружия, дав японскому военному атташе на прощанье целый ряд практических советов. Вероятно, будучи в курсе злоключений Акаши в отеле «Йена», мадам Роланд посоветовала японцу не пользоваться своим именем при снятии гостиничных номеров и, в частности, останавливаться лишь в больших отелях, так как в них, по сравнению с небольшими гостиницами, русской тайной полиции было бы труднее организовать за ним наблюдение85.

6. Апогей противостояния. Кавказская эпопея «Сириуса»
В конце июня при помощи Деканозишвили Циллиакусу удалось закупить в Швейцарии 16 тыс. ружей и 3 миллиона патронов для своего предприятия86. Покончив с этим делом, Деканозишвили сосредоточился на приобретении ружей для грузинских социалистов-федералистов. Понимая, что агенты русских спецслужб буквально дышат ему в спину, 16 августа, находясь в Швейцарии, под Лозанной, Деканозишвили сделал в своем дневнике следующую запись: «Русские агенты окружают меня со всех сторон. Подкупают здешних почтальонов, здешних разносчиков телеграмм, пытаясь таким образом все узнать. Но и я не сплю, пытаюсь дать им другие адреса. Пытаюсь сделать так, чтобы на мое имя не пришло ничего, хотя это и очень затрудняет дело. У меня нет помощников, у них же целый штат сотрудников, находящийся в действии»87.

Еще 20 мая Циллиакус писал Деканозишвили, что он мог бы получить от японцев сумму на большее, по сравнению с первоначальными замыслами, количество оружия для грузин, лишь бы только он смог организовать их успешную посылку и прием на Кавказе88. 13 июня Акаши со своей стороны подгонял Деканозишвили: «Работайте энергично. Придумайте, как быть с отправкой. Надо кончить в скором времени»89.

К августу при посредничестве Евгения Бо, швейцарского анархиста, по данным русских спецслужб ранее работавшего корреспондентом одной из французских газет в Петербурге90, Деканозишвили удалось закупить в швейцарском оружейном арсенале 8 500 ружей и полтора миллиона патронов, заплатив за них 70 000 франков91.

В августе 1905 г. ситуация на самом Кавказе вполне способствовала проведению операции. Хотя в самом Тифлисе к этому времени было введено военное положение, столица Кавказа отнюдь не находилась под надежным контролем имперского правительства. По словам одного из очевидцев, несмотря на то, что улицы Тифлиса были наводнены солдатами и казаками, проводящими тотальные обыски местного населения, нападения на них были столь часты, что солдаты были вынуждены ходить по улицам города не строем, а «беспорядочно и рассеянно», с целью свести до минимума ущерб, наносимый им бомбовыми атаками революционеров. К тому времени руководство военной организации социалистов-федералистов разработало план захвата Тифлиса, подробности которого, однако, остались неизвестными, так как с целью конспирации он так и не был переслан в Париж92.

В начале августа Акаши прибыл из Лондона в Париж специально для консультаций с представителями кавказских партий. Было решено начать восстание сразу же после того, как оно разразится в балтийских провинциях, куда, к этому времени, уже были посланы крупные партии оружия93.

6 сентября, на следующий день после заключения Портсмутского мирного договора между Россией и Японией, Деканозишвили удалось приобрести в Амстердаме за 2 900 фунтов стерлингов корабль «Сириус». Экипаж судна, состоял из голландцев-анархистов и французских матросов. Последние, в отличие от голландцев, не имели ни малейшего представления о подлинной цели будущего путешествия94. С целью обмануть бдительность агентов русских спецслужб, оружие на корабль загружалось в ящиках из под кофе95. Отныне все расходы по транспортировке груза несли исключительно сами грузины, так как после окончания русско-японской войны Токио более не был заинтересован в материальном обеспечении данного предприятия.

24 сентября «Сириус» вышел из Амстердама, взяв курс на Гибралтар96. Маршрут корабля отражал как объективную сложность путешествия, так и желание максимально запутать свои следы в глазах русских агентов. Судя по всему, русские спецслужбы так и не смогли установить день выхода в море, маршрут, место назначения и время прибытия «Сириуса» на Кавказ. Лео Кереселидзе, один из руководителей военной организации социалистов-федералистов, который сопровождал «Сириус» по маршруту Амстердам – Константинополь, впоследствии вспоминал, что с целью дезориентировать русских агентов им была подкинута последним дезинформация о том, что пароход зайдет в один из английских портов97.

Уловка сработала. Уже 9 сентября министр иностранных дел В. Ламсдорф сообщал из Петербурга царскому наместнику на Кавказе И. Воронцову, что по сведениям российского посланника в Голландии, в тот же день «из Амстердама в Лондон ушел пароход “Сириус” с грузом оружия и взрывчатых веществ, можно подозревать, что дальнейшее назначение – Финляндия или Кавказ. Послу в Лондоне поручено следить за “Сириусом” и о добытых им сведениях сообщу дополнительно»98.

По данным судового журнала «Сириуса», 11 октября корабль прибыл в столицу Мальты, г. Валетту99, где экспедиция неожиданно столкнулась со следующей трудностью. Догадавшись об истинной цели предприятия, капитан В. ван Оппен струсил, и, наотрез отказавшись продолжать путешествие, повернул корабль в обратную сторону, намериваясь возвратиться в Амстердам. По свидетельству Кереселидзе, ему удалось склонить на свою сторону первого помощника капитана Л. Грюндийка, который, в свою очередь, увлек за собой всю команду. В результате этого, ван Оппен был арестован, а функции капитана принял на себя Грюндийк, которому, как, впрочем, и всем остальным членам команды, было обещано щедрое вознаграждение100.

Сведения о прибытии «Сириуса» на Мальту оказались последними данными, полученными Акаши о судьбе корабля101. 11 сентября он получил приказ срочно возвращаться в Японию. Судя по всему, Генеральный штаб рассматривал его человеком, пребывание которого в Европе могло помешать нормализации будущих японо-русских взаимоотношений. Акаши покинул Европу 18 ноября, прибыв 28 декабря в Токио102.

24 октября, когда судно находилось уже в районе Гибралтара, Деканозишвили послал телеграмму Грюндийку, прося его зайти во французский город Сет, на побережье Лионского залива103, куда «Сириус» прибыл 28 октября104. В Сете к экипажу присоединился племянник супруги В. Черкезишвили, голландский анархист Христиан Корнелиссен, взявший на себя общее командование экспедицией, и, возможно, в качестве аванса раздавший членам экипажа определенную сумму денег, в спешке добытую Деканозишвили105. 1 ноября Грюндийк был официально назначен на пост капитана, а ван Оппен и последовавший за ним первый машинист, покинули команду корабля. На места первого помощника и первого машиниста были взяты два голландца106, вероятно, прибывшие в Сет вместе с Корнелиссеном. 2 ноября корабль бросил якорь в порту г. Марселя107, где на него было погружено дополнительное оружие и нелегальная литература108. 6 ноября «Сириус» покинул Марсель, зайдя 12 ноября в бухту св. Николая маленького греческого острова Кея, недалеко от Афин109.

Окончание русско-японской войны было встречено в кругах кавказских революционеров с тревогой. Так, 16 сентября Сахокиа сообщал Деканозишвили, что по данным социалистов-федералистов, имперское правительство, воспользовавшись возможностью перебросить свежие силы против повстанцев, намеревалось «вновь завоевать Кавказ». Было принято решение о посылке в регион 90 000 дополнительных войск, усиленных артиллерией110. 11 сентября, в Тифлисе произошли события в полной мере подтверждающие точку зрения Сахокиа и со всей наглядностью свидетельствующие, что имперское правительство приняло решение продемонстрировать своим противникам решимость идти до конца. В этот день, воспользовавшись фактом устройства грузинскими социал-демократами нелегального собрания в здании городской управы, казаки расстреляли на месте около 100 человек, ранив около 200
участников собрания111. Тем не менее, по словам очевидца этих событий, «несмотря на принятые репрессивные меры, слабость и бессилие правительства с каждым днем становились все более очевидными»112.

24 сентября руководители ЦК социалистов-федералистов получили телеграмму Деканозишвили о том, что судно с оружием отправлено по назначению. Опасаясь, что в условиях резкого увеличения количества русских войск в Закавказье, повстанцам будет трудно осуществить успешную выгрузку такого количества оружия и боеприпасов, Сахокиа высказал мнение о целесообразности временной отмены операции, послав по этому поводу Деканозишвили следующее кодированное письмо: «Огромное количество войск напирает со всех сторон. Хранение и продажа становится, к сожалению, невозможным. Войска ведут себя беспардонно. Если узнают, что у тебя что-то есть, – отнимают, а в случае сопротивления, – убивают. У них есть приказ не щадить никого. Вчера из Тифлиса приехал один наш знакомый, очень опытный в торговле. Он также разделяет это мое мнение. Мы решили каким-нибудь образом временно приостановить посылку. Вчера же он вернулся, сообщил компаньонам свое мнение и, если и они согласятся, что нужно приостановить, – сообщу тебе об этом. Если постановят принять, тогда я согласен подчинится общему решению. Боюсь только, что все у нас отнимут. Получили они и твою депешу, где ты пишешь о том, что остановка невозможна. Если сможешь как-нибудь остановить, это будет временно, до выяснения ситуации. Не забудь и то, что в самой России торговля очень упала и там большое банкротство. Ты ведь знаешь, что наша торговля может подать свой голос лишь тогда, когда она расцветает в России»113. Вероятно, на сомнения Сахокиа оказало влияние и изменение позиции турок, которые после окончания русско-японской войны и увеличения количества русских войск на Кавказе стали проявлять колебания по поводу целесообразности оказания помощи операции. Согласившись, в конечном итоге, на пропуск «Сириуса» в Черное море, турки, тем не менее, отказали грузинам в праве на выгрузку оружия на турецкой территории с целью его последующей переброски в Грузию через границу. В результате, повстанцами было принято решение организовать прием оружия в одном из грузинских портов.

С середины октября, однако, положение повстанцев стало стремительно меняться к лучшему. Начатая 13 октября всероссийская политическая стачка, привела к резкому взлету революционного движения по всей империи, достигнувшего своего пика в декабре. Манифест 17 октября, в котором Николай II вынужден был обещать населению России введение основных гражданских свобод, был расценен повстанцами в качестве слабости центральных властей. 19 октября в результате объявленной амнистии из метехского замка было освобождено много местных революционеров, в том числе социалистов-федералистов. Наряду с прочим, в Тифлисе манифест привел к резкому росту противоречий между пришлым русским населением и грузинами. Понимая, что империя начинает трещать по швам, русские колонисты и чиновники, служащие в Закавказье, решили проявить демонстративную лояльность Петербургу. 21 октября в Тифлисе состоялась «верноподданно-патриотическая» манифестация, к проведению которой, черносотенцам удалось привлечь и часть русских железнодорожных рабочих. Для того чтобы продемонстрировать свою силу, правительство выделило для охраны манифестации, шедшей к центральному Головинскому проспекту с портретами императора и пением «Боже царя храни», усиленные наряды драгун, казаков и солдат. Несмотря на усилия социалистов-федералистов и социал-демократов не допустить столкновения, из зданий, мимо которых шла манифестация, вероятно в целях провокации раздались выстрелы, а затем были брошены бомбы. Солдаты открыли беспорядочный огонь и по зданиям и по прохожим, находящимся на улицах. В результате стрельбы и охоты, учиненной казаками за находящимся на улице населением, было убито около 70 человек, и более 100 получило ранения114. В результате этих и других событий ситуация в Закавказье стала неуправляемой. С 29 октября Западная Грузия была отрезана от Тифлиса в результате подрыва повстанцами железнодорожного полотна. Не работала ни почта, ни телеграф. Как впоследствии писал Николаю II Воронцов-Дашков, «под влиянием общей почтово-телеграфной и железнодорожной забастовки Кутаисская губерния оказалась совершенно отрезанной от Тифлиса; все железнодорожные станции в пределах ее были захвачены вооруженными революционерами; Сурамский туннель был забит двумя пущенными в него навстречу друг другу паровозами, с целью задержать движение войск из Тифлиса»115.

В этих условиях, социалисты-федералисты могли надеяться на успешную выгрузку оружия в Грузии. «Волнения полностью охватили нашу страну. Не нужна даже агитация. Несчастье заключается в том, что у нас нет палок (т.е. ружей. – Г. М.). Это правда, что обстоятельства меняются. Пригнали десятки тысяч войск и посылают еще. Тем не менее, работа не прекращается. Посмотрим, что будет», – сообщал Ласхишвили в Париж Деканозишвили116. «Сейчас дело обстоит гораздо лучше, чем раньше. Условия также изменились. Покупателей товара много и мы продадим его с выгодой. …Объявление конституции117 в целом всех нас обрадовало, но мы этим не удовлетворяемся. Пока не заставим их ввести демократическую республику, – не сдадимся»118, – с энтузиазмом писал Сахокиа Деканозишвили.

С помощи взятки, данной турецким чиновникам, 17 ноября «Сириус» вошел в Черное море и, успешно избегнув встречи с кораблями противника, взял курс на кавказское побережье. В тот же день Деканозишвили отправил в Тифлис и Батуми телеграммы, относительно того, что корабль следует ожидать с 21 по 24 ноября.Так как в городе Батуми размещался крупный гарнизон русских войск, было решено осуществить выгрузку в районе города Поти. Будучи, в отличие от капитана «Сириуса», в курсе революционных событий в Крыму, Деканозишвили знал, что в это время весь Черноморский флот, находясь на грани восстания, был сосредоточен в Севастополе. По расчетам Деканозишвили, отсутствие телеграфной и почтовой связи также давало преимущество повстанцам, так как лишало правительственные учреждения возможности поддерживать связь друг с другом. Кроме того, основные правительственные войска были выведены из Поти и брошены на подавление революционных выступлений в других городах Закавказья119.

22 ноября «Сириус», подойдя к Поти на расстояние в 40 миль, остановился. Выждав до ночи, корабль, подойдя к условленному месту, зажег фонари, дав тем самым сигнал повстанцам о своем прибытии. Согласно заключенному соглашению, подойдя к кораблю на баркасах, грузины должны были тайно выгрузить на них оружие в разных местах черноморского побережья Грузии120. Лишь через два дня, 24 ноября, повстанцам удалось обнаружить «Сириус». Погрузив с корабля в три баркаса 226 ящиков с оружием и 330 ящиков патронов, повстанцы попросили капитана подождать на месте до 27 ноября. В случае, если к этому времени социалистам-федералистам не удастся подвести к кораблю новые пустые баркасы, капитан имел право, выбросив оружие за борт, возвращаться обратно121. События, однако, внесли свои изменения в этот первоначальный план. Вечером 25 ноября, один из груженных оружием баркасов был заброшен штормом в потийскую бухту, в результате чего было принято решение осуществить разгрузку на месте. В результате потасовки, возникшей между социалистами-федералистами и социал-демократами, также желавшими захватить свою долю оружия, часть ящиков была тут же вскрыта. По словам очевидца тех событий, обнаруженные в ящиках ружья голландской системы вызвали некоторое замешательство повстанцев, знакомых лишь с оружием русского образца. Один из рабочих, раньше служивший в армии, зарядив ружье, по ошибке произвел выстрел, в результате чего власти города, догадавшись в чем дело, вызвали на помощь войска122. Завязалась перестрелка, в результате чего ночью 27-го, солдатам потийского отряда черноморской бригады пограничной стражи удалось захватить в порту и в самом городе около 700 ружей. Часть из них, впрочем, была выкуплена у солдат повстанцами, вероятно, во время перевозки конфискованного оружия вглубь страны, в Ново-Сенаки. Еще 700 ружей, было расхвачено находящимся на месте населением123.

Узнав о том, что повстанцы планируют выгрузить два других баркаса на территории Абхазии, в Очамчирском и Сухумском районах, власти усилили меры124. К делу даже была подключена канонерка, в результате чего в тот же день удалось задержать в море еще один баркас «полный оружием»125. По данным повстанцев, на нем находилось 1 200 ружей, со своими патронами126. Третьему баркасу, однако, удалось с успехом уйти от преследования. 1 600 ружей со своими патронами было выгружено под Гаграми, где были спрятаны в имении абхазского князья Александра Иналишвили (Инал-ипа), в деревне Алахадзы127. Там оружие было разделено и отдельными партиями переброшено в Западную Грузию128, где, по словам одного из очевидцев той эпохи, «сыграло значительную роль в восстаниях 1905 г.»129.

Остальное, оставшееся на «Сириусе» оружие, было выброшено за борт экипажем, когда стало ясно, что повстанцы не в состоянии выгрузить его на берег. (По свидетельству Корнелиссена, судно курсировало вокруг Поти пять дней, прежде чем его экипажем было принято такое решение). К концу ноября «Сириус» находился в порту болгарского города Варны, откуда, в декабре 1905 г., отправился в обратный путь в Амстердам.

24 декабря, уже после своего возвращения в Японию, Акаши получил от руководителя одной из революционных политических групп (возможно Циллиакуса) анонимную телеграмму, следующего содержания: «Наше движение имеет блестящее будущее. Нам не удалось свергнуть русское правительство одним ударом, но мы попытаемся сделать это постепенно. Никто не сомневается, что власть и правительство царя падут. Оружие, посланное в Черное море, прибыло туда в целости и сохранности. Нам удалось выкупить назад оружие, конфискованное броненосным крейсером «Азия». Их число равняется 8 400 стволам»130.

Таким образом, процесс формирования на Кавказе, и, в частности, в Грузии местных политических партий и организаций, совпавший по времени с русско-японской войной 1904-1905 гг., оказал существенное влияние на позицию представителей японской разведки. Последние предпочитали иметь дело с теми из грузинских политических деятелей, которые, выступая за федеративное устройство Российской империи, рассматривали эту меру в качестве первого шага на пути государственной независимости Грузии и Кавказа в целом. Несомненно, в Токио отдавали себе отчет в том, что Кавказ, так же как и Польша с Финляндией, являлся своего рода «ахиллесовой пятой» Российской империи. Тем не менее, действия кавказских революционеров-повстанцев могли быть успешными лишь в том случае, если были скоординированы с освободительно-революционной борьбой других народов империи.

Наряду с этим, японцы стремились направить антиимперскую борьбу грузин в русло общенационального сотрудничества. Пытались внушить повстанцам мысль о необходимости совершения революционных актов лишь против представителей имперской администрации и бюрократических учреждений, а не в отношении представителей имущих классов местного населения, которые, по и мнению, также являлись союзниками повстанцев в их освободительной борьбе.

Несомненно, все это встречало полное понимание у грузинских социалистов-федералистов, которые, являясь в то время единственной политической партией с ярко выраженной национальной программой, пытались, по мере возможностей, перевести на эту платформу и грузинских социал-демократов, стоявших на позициях централизма и национального нигилизма.

Подрывные акции, подобно посылке оружия и революционной литературы на Кавказ, с исторической точки зрения сыграли положительную роль в ходе революции 1905 г., внеся свою лепту в то, что несмотря на ее подавление, русское самодержавие было вынуждено пойти на значительные уступки, со своей стороны приведшие в движение важнейшие необратимые процессы, оказавшие влияние на падение монархии в феврале 1917 г.

Японо-кавказскaя смычка в 1904-1905 гг., выходя за рамки сугубо технических подрывных акций, несла в себе значительные элементы политического сотрудничества, являясь интегральной, хотя и незаслуженно забытой частью национально-освободительной борьбы народов Кавказа.

Др. Георгий Мамулиа – политолог, историк, доктор Высшей школы исследований общественных наук (Париж, Франция), специалист по истории кавказской эмиграции межвоенного периода.

1 Ласхишвили Г. Мемуары (1885-1915). Тбилиси, 1934. С. 138-141 (на груз. яз.).

2 Швелидзе Д., Гаприндашвили Г. Георгий Деканозишвили – возвращение патриота. Тбилиси, 2010. С. 30-31 (на груз. яз.).

3 Ласхишвили Г. Указ. соч. С. 159-161.

4 Согласно справке парижской префектуры полиции, выданной А. Джорджадзе, он прибыл в Париж в июле 1902 г. См.: Extrait du registre d’immatriculation d’A. Djordjadze, le 27 mars 1903 // Centre historique des archives nationales (далее CHAN). Fonds Georges Dekanozichvili. Сarton 345AP/2.

5 [Джорджадзе А.] Грузия и Кавказская Федерация // Грузия, независимый орган (Париж). 1904. № 9. С. 2 (на груз. яз.). См. также: [Djordjadze A.] La Georgie et la Federation du Caucase // Georgie. Politique et sociale (Paris). 1903. n° 4. Р. 1-2. По мнению Джорджадзе, ≪Закавказье, как наиболее развитая часть Кавказа, более подготовлено для восприятия нового политического и социального строя и жизни≫. Что касается горцев Северного Кавказа, они могут быть готовы к политическому единению с Закавказьем лишь после упразднения установленного на Северном Кавказе царским самодержавием ≪нынешнего военного положения, развращающего, в моральном и материальном отношении, горцев Кавказа, и установления на его месте нового строя, соответствующего их обычаям, вере и самоуправлению≫. См: [Джорджадзе А.] Указ. соч. С. 2.

6 Там же. С. 2.

7 Тугуши М. Георгий Деканозишвили (жизнь и деятельность). Грузинская социалист- федералистская партия (1901-1906 гг.) // Кавкасиони (Париж). 1964. № 10. С. 130 (на груз. яз.).

8 Archives du ministere des Affaires etrangeres (далее AMAE). Correspondance politique et commerciale dite ≪nouvelle serie≫. 1896-1918. Z (Europe). Dossier Russie (Agitation revolutionnaire et anarchiste). n° 12. Fol. 354-355.

9 Ibidem. Fol. 355.

10 Ibidem.

11 Русско-японская война и национальные интересы Грузии // Грузия, независимый орган (Париж). 1904. № 10. С. 4-6 (на груз. яз.); La guerre russo-japonaises // Georgie, politique et sociale (Paris). 1904. n° 7. Р. 4-6.

12 Inaba Ch. Akashi’s Career // Akashi Motojiro, Rakka ryūsui. Colonel Akashi’s Report on His Secret Cooperation with the Russian Revolutionary Parties during the Russo-Japanese War. Selected chapters translated by Inaba Chiharu and edited by Olavi K. Falt and Antti Kujala. Studia Historica 31. Helsinki, 1988. Р. 18.

13 Ibidem.

14 Inaba Ch. The Politics of Subversion. Japanese Aid to Opposition Groups in Russia during the Russo-Japanese War // Akashi Motojiro, Rakka ryūsui. Colonel Akashi’s Report on His Secret Cooperation with the Russian Revolutionary Parties during the Russo-Japanese War. Р. 74.

15 В отчете Акаши, написанном им в начале 1906 г., после своего возвращения в Японию, между прочим, сообщается, что Деканозишвили был близким другом проживающего в Дании князя Шервашидзе. Шервашидзе был приближенным и неофициальным советником матери Николая II Марии Федоровны, которая всегда прислушивалась к его советам, посещая места своего рождения. По словам Акаши, ≪Шервашидзе был кавказцем и свободно высказывался по русским делам, находясь вне страны≫. Inaba Ch. The Politics of Subversion… // Ibidem. Р. 37.

16 Antti K. March Separately – Strike Together. The Paris and Geneva Conferences held by the Russian and Minority Nationalities Revolutionary and Opposition Parties, 1904-1905 // Ibidem. Р. 96.

17 Inaba Ch. The Politics of Subversion… // Ibidem. Р. 38.

18 В отчете Акаши упоминается газета ≪La Georgie≫ // Ibidem. Р. 42.

19 Ibidem. Р. 26.

20 Протоколы первой конференции грузинских революционеров. Париж, 1904. С. 15 (на груз. яз.).

21 Центральный государственный исторический архив Грузии (далее ЦГИАГ). Ф. 94. Оп. 1. Д. 70. Л. 2.

22 Жорданиа Н. Моя жизнь (Воспоминания). Тбилиси, 1990. С. 45 (на груз. яз.).

23 CHAN. F/7/ 12521.

24 ЦГИАГ. Ф. 94. Оп. 1. Д. 70. Л. 52-52 об.

25 Швелидзе Д., Гаприндашвили Г. Указ. соч. С. 70.

26 Первая конференция грузинских революционеров. Париж, 1904. С. 3-4 (на груз. яз.). // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/2. См. также: Congres des revolutionnaires georgiens// Georgie. Politique et sociale (Paris). 1904. n° 8. Р. 6. Год спустя, во время встречи Деканозишвили с Акаши в Париже, полковник, как будто буквально повторяя программу социалистов-федералистов, также посоветовал Деканозишвили сосредоточиться на уничтожении казенно-имперских государственных учреждений в Грузии, не трогая имущества местного населения. См. Государственный архив Российской Федерации (далее ГАРФ). Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 49 об.

27 Первая конференция грузинских революционеров. Париж, 1904. С. 5.

28 ЦГИАГ. Ф. 94. Оп. 1. Д. 70. Л. 2 об.

29 Обращение к трудовому народу Грузии. Листовка № 1. Социалист-федералистская партия Грузии. 1904 г. (на груз. яз.) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/2.

30 Там же.

31 Inaba Ch. The Politics of Subversion… Р. 74-75. По свидетельству Акаши, во время встречи с Деканозишвили в конце июня в Париже, последний, согласившись с тактикой японцев на объединение всех оппозиционных групп, поставил при этом вопрос оказания Токио финансовой помощи грузинским социалистам-федералистам, так как ≪они испытывали финансовые затруднения≫. Inaba Ch. The Politics of Subversion… P. 39.

32 [Джорджадзе А.] Что принес нам прошедший год? // Грузия (Париж). 1904. № 1 (15). С. 2 (на груз. яз.).

33 [Джорджадзе А.]. Что нам ждать от войны? // Грузия (Париж). 1904. № 4 (16). С. 1-4 (на груз. яз.).

34 От грузинских социалистов-федералистов делегатами на данной конференции были Г. Деканозишвили и Александр (Сандро) Габуниа, бывший анархист. См.: Antti K. Op. cit… Р. 125.

35 Протокол и декларация конференции российских оппозиционных и революционных партий (30. 9 – 4. 10. 1904 г. Париж) // Партия социалистов-революционеров. Документы и материалы. Том 1. 1900-1907 гг. Политические партии России. Конец XIX – первая треть XX века. М., 1996. С. 161. См. также: Antti K. Op. cit. Р. 126.

36 Ко всем рабочим. Листовка № 4. Париж, декабрь 1904 (на груз. яз.) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/2.

37 Inaba Ch. The Politics of Subversion… P. 41.

38 Например, 18 ноября 1904 г. Акаши писал Деканозишвили: ≪что же касается того, о чем мы с вами говорили, оно готово и в вашем распоряжении в Париже, мне остается только дать последнее приказание моему другу в Париже≫, имея в виду японского военного атташе во Франции. См.: ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 12.

39 Там же. Л. 49 об.

40 Призыв в армию в Грузии. Письмо из Тифлиса // Грузия (Париж). 1904. № 7 (19). С. 5-6 (на груз. яз.).

41 Inaba Ch. The Politics of Subversion… Р. 42.

42 ЦГИАГ. Ф. 836. Оп. 1. Д. 237. Л. 1-5.

43 Inaba Ch. The Politics of Subversion… Р. 44.

44 Villari L. Fire and Sword in the Caucasus. London, 1906. Р. 53.

45 Ibidem. Р. 55.

46 ЦГИАГ. Ф. 94. Оп. 1. Д. 70. Л. 67 об.

47 Джавахишвили Ив. История грузинского народа. Тбилиси, 1953. Кн. V. С. 110-111.

48 Villari L. Op. cit. P. 122.

49 Seton-Watson H. The Russian empire 1801-1917. Oxford, 1967. P. 612.

50 Всеподданнейшая записка по управлению кавказским краем генерал-адъютанта графа Воронцова-Дашкова. [Тифлис], 1907. C. 22.

51 Seton-Watson H. Op. cit. P. 607.

52 Ibidem. P. 608.

53 Ibidem. P. 610.

54 Inaba Ch. The Politics of Subversion… P. 78.

55 Ibidem.

56 Ibidem. P. 79-81.

57 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 48 об.

58 Inaba Ch. Important Japanese Telegrams concerning the Russian Opposition Movement // Akashi Motojiro, Rakka ryūsui. Colonel Akashi’s Report on His Secret Cooperation with the Russian Revolutionary Parties during the Russo-Japanese War. Р. 66-67.

59 Antti K. The Letters of Colonel Akashi and His Aide Major Nagao, preserved in Finland and Sweden // Ibidem. Р. 157.

60 Тугуши М. События и дела прошедших лет // Кавкасиони (Париж). № IX. С. 119 (на груз. яз.)

61 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 3. 4. и 28. 6. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

62 Villari L. Op. cit. Р. 55.

63 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 9. 5. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

64 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л 48 об.

65 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 19. 6., 28. 6., 15. 9. и 21. 9. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

66 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 15. 9. 1905 (на груз. яз) // Там же.

67 М. Кикнадзе – Г. Деканозишвили, 3. 8. 1905 // Там же.

68 Ласхишвили Г. Указ. соч. С. 213.

69 Г. Ласхишвили – Г. Деканозишвили, 26. 8. 1905 (на груз. яз.) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

70 Г. Ласхишвили – Г. Деканозишвили, 21. 10. 1905 (на груз. яз.) // Там же.

71 Подробно о русской агентуре в Париже и ее сотрудничестве с французской полицией см.: Archives de la prefecture de la police de Paris. BA. Carton 1693. Dossier ≪Police russe a Paris (1913)≫.

72 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 39, 150, 156. 164.

73 Там же. Л. 71-72, 74, 156.

74 Там же. Л. 78, 94-95, 125-125 об., 133-133 об., 162-162 об., 190. См. также: Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 28. 6., 15. 7. и 23. 8. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

75 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 70.

76 Подробно о деятельности И. Манасевича-Мануйлова в этот период см.: Павлов Д., Петров С. Японские деньги и русская революция. Русская разведка и контрразведка в войне 1904-1905 гг. М., 1993.

77 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 203-204 об.

78 Там же. Л. 205-206.

79 Как писал в своем отчете Мануйлов, ≪разговор между Деканози и Акаши, шедший на французском языке, был тут же в точности записан моим сотрудником, бывшим комиссаром французской политической полиции. На вопрос мой, признал ли бы он возможным, в случае надобности подтвердить перед русскими компетентными властями все слышанное и записанное им, сотрудник мой выразил на сие полную готовность≫. См. ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 51 об.

80 Там же. Л. 206-211.

81 Там же. Л. 85-88, 94-97, 211-214.

82 Там же. Л. 140.

83 Там же. Л. 142-147.

84 Там же. Л. 213 об.

85 Inaba Ch. The Politics of Subversion… P. 48-49.

86 Ibidem. Р. 46. По данным Тугуши, Циллиакусом было закуплено 15 000 ружей. См.: Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 120.

87 Там же. С. 121.

88 ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 212 об.

89 Там же. Л. 150.

90 По сведениям, предоставленным Мануйлову его французскими коллегами, ≪означенный Бо пользуется крайне сомнительной репутацией. Его постоянные путешествия в Англию, Германию и Швейцарию и конспиративные сношения с разными лицами, дают повод французской полиции подозревать в нем международного шпиона≫. См.: ГАРФ. Ф. 102. ДП ОО. 1904. Оп. 316. Д. 28. Л. 130-130 об. Эти сведения, однако, оказались одними из последних, переданных Мануйловым в департамент полиции. В конце июня он был отозван из Парижа, а через год вообще уволен из департамента. См.: Павлов Д., Петров С. Указ. соч. По данным Акаши, Евгений Бо являлся богатым швейцарским анархистом и владельцем магазина автомашин. Именно Бо удалось заключить контракт на покупку ружей ≪с одним из своих бывших однокашников≫, который в то время занимал пост полковника в швейцарском артиллерийском арсенале. См.: Inaba Ch. The Politics of Subversion… Р. 32-45.

91 Ibidem. Р. 46-47; Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 119.

92 См. М. Кикнадзе – Г. Деканозишвили, 3. 8 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

93 Inaba Ch. The Politics of Subversion... Р. 50.

94 Тугуши М. Георгий Деканозишвили (жизнь и деятельность). С. 137-138.

95 Armstrong H.C. Unending Battle. New York and London, 1934. Р. 36.

96 Stoom-Journaal van het Stoomschip Sirius, gevoerd door Kapitein W. van Oppen. Р. 2 // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/2.

97 Armstrong H.C. Op. cit. P. 39, 47.

98 ЦГИАГ. Ф. 13. Оп. 29. Д. 54. Л. 1-2.

99 Stoom-Journaal van het Stoomschip Sirius, gevoerd door Kapitein W. van Oppen. P. 3.

100 Armstrong H.C. Op. cit. P. 48-52.

101 Inaba Ch. The Politics of Subversion... Р. 53.

102 Inaba Ch. Akashi’s Career… P. 18.

103 Тугуши М. События и дела прошедших лет. C. 121.

104 Stoom-Journaal van het Stoomschip Sirius, gevoerd door Kapitein W. van Oppen. P. 4.

105 Тугуши М. События и дела прошедших лет. C. 121-122.

106 Stoom-Journaal van het Stoomschip Sirius, gevoerd door Kapitein W. van Oppen. P. 4.

107 Ibidem. P. 5.

108 Ibidem. Ср.: Тугуши М. Георгий Деканозишвили (жизнь и деятельность). С. 142.

109 Тугуши М. События и дела прошедших лет. C. 123.

110 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 16. 9. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

111 Villari L. Op. cit. P. 123-125.

112 Ibidem. P. 126.

113 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 26. 9. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

114 Ласхишвили Г. Указ. соч. С. 220-221.

115 Всеподданнейшая записка по управлению кавказским краем генерал-адъютанта графа Воронцова-Дашкова. С. 32.

116 Г. Ласхишвили – Г. Деканозишвили, 21. 10. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1. Будучи опытным подпольщиком, Деканозишвили в своей переписке с находящимися в Грузии социалистами-федералистами ни разу не упомянул об источнике денежных средств, с помощью которых была осуществлена закупка оружия и его отправка на Кавказ. Единственный след его связей с японцами, обнаружен нами в письме М. Кикнадзе, направленном им Деканозишвили уже после своего возвращения в Грузию. Так, в письме от 3 августа 1905 г. Кикнадзе информировал Деканозишвили, что он сообщил руководителям Тифлисского комитета социалистов-федералистов ≪о размере палок (т.е. ружей) и обо всем другом, а также о Максимове и решении посольства≫. См. М. Кикнадзе – Г. Деканозишвили, 3. 8 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1. В данном случае, имеется в виду упомянутая нами встреча Акаши и Деканозишвили 2 мая 1905 г. в парижском отеле ≪Йена≫, во время которой, Акаши поручил своему собеседнику собрать сведения о неком Максимове, предложившим свои услуги посольству Японии в Лондоне.

117 Имеется в виду царский манифест от 17 октября 1905 г.

118 Т. Сахокиа – Г. Деканозишвили, 15. 11. 1905 (на груз. яз) // CHAN. Fonds Georges Dekanozichvili. 345AP/1.

119 Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 124-125, 127.

120 Там же. С. 130-131.

121 Тугуши М. Георгий Деканозишвили (жизнь и деятельность). С. 147-148.

122 Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 146.

123 ЦГИАГ. Ф. 13. Оп. 29. Д. 5. Л. 2. См. также: Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 146.

124 ЦГИАГ. Ф. 13. Оп. 29. Д. 5. Л. 3.

125 Там же. Л. 6.

126 Тугуши М. События и дела прошедших лет. С. 146.

127 Сахокиа Т. В Сибири. Воспоминания из времен революции 1905 года. Тбилиси, 2012. С. 28-29, 38 (на груз. яз.).

128 Ласхишвили Г. Указ. соч. С. 206.

129 Keresselidze G. Lettre a Monsieur le Directeur du ministere des Affaires etrangeres de la RFA, 25. 3. 1958, Р. 1 // Archives familiales de N. Badual-Keresselidze (Aix-en-Provence, France).

130 Inaba Ch. The Politics of Subversion… Р. 53. Последний пассаж телеграммы, имеет в виду купленное при японской финансовой помощи и предназначенное для финских повстанцев и эсеров оружие, захваченное русским крейсером ≪Азия≫ после того, как пароход ≪Джон Графтон≫, на котором оно перевозилось, в сентябре 1905 г. налетел на мель и потерпел крушение у финских берегов. Судя по тексту полученной Акаши телеграммы, как и в случае с оружием, захваченным в г. Поти, руководителям повстанцев удалось выкупить часть оружия у охраняющих его солдат.

Szanghajska Organizacja Współpracy i polityka Chin w Azji Środkowej

Konrad Zasztowt

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 43-49]

Koniec minionej dekady i początek obecnej to okres znacznego wzrostu wpływów Chin w Azji Środkowej. Proces ten wiąże się ze zmniejszeniem znaczenia innych graczy w regionie: Rosji, Stanów Zjednoczonych i państw europejskich. Dla rządu chińskiego Azja Środkowa pozostaje ważna w aspekcie gospodarczym, politycznym, a także ze względów bezpieczeństwa. Wspólnie z Rosją i czterema spośród pięciu republik Azji Środkowej Chiny współtworzą Szanghajską Organizację Współpracy (SOW). Choć współpraca z Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem i Uzbekistanem ma przede wszystkim wymiar bilateralny i koncentruje się na sferze gospodarki, SOW pozostaje użytecznym instrumentem chińskiej polityki. Jej celem jest zaś dalszy wzrost politycznych i gospodarczych wpływów Chin w regionie oraz stabilizacja bliskiego sąsiedztwa zachodnio-chińskiej prowincji Xinjiang.

Znaczenie gospodarcze Azji Środkowej dla Chin wzrasta. Już obecnie region ten jest ważnym źródłem surowców energetycznych, jeśli nie w skali całego kraju, to przynajmniej dla Xinjiangu. Jest też rozwijającym się rynkiem zbytu dla chińskich towarów oraz szlakiem ich eksportu do bardziej oddalonych regionów Eurazji, w tym do Europy.

Państwa Azji Środkowej od momentu rozpadu ZSRR i uzyskania niepodległości prowadziły politykę wielowektorową. Dążyły do uniezależnienia się od wpływów Rosji, spadkobierczyni radzieckiego imperium, poprzez rozwój współpracy z innymi mocarstwami, w tym zwłaszcza USA i Chinami. Choć Federacja Rosyjska wciąż pozostaje ważnym graczem w regionie, już wkrótce Chiny, oferujące republikom środkowoazjatyckim więcej niż Rosja w aspekcie gospodarczym oraz wymagające mniej w sferze politycznej, mogą stać się dominującym mocarstwem w Azji Środkowej.

Chińsko-środkowoazjatycka współpraca w ramach SOW: regulacja granic i walka z „trzema zagrożeniami”
Początkiem współpracy tzw. Szanghajskiej Piątki – Chin, Rosji, Kazachstanu, Kirgistanu i Tadżykistanu – było dążenie do demarkacji granicy między Pekinem a pozostałymi państwami postradzieckimi, która od czasów radzieckich pozostawała na wielu odcinkach sporna, oraz redukcji uzbrojenia w regionach przygranicznych. Kirgistan i Tadżykistan oddały część swoich terytoriów chińskiemu sąsiadowi. Z kolei Chiny zaakceptowały znacznie mniejsze korekty przebiegu granicy od tych, które postulowały wcześniej1. W przypadku Kazachstanu granica została uregulowana umową z 1997 roku, ratyfikowaną dwa lata później. Kirgistan podpisał podobną umowę z Chinami w 1998 roku, do ostatecznej demarkacji granicy doszło jednak w 20092. Ze względu na wojnę domową w Tadżykistanie umowa regulująca przebieg granicy chińsko – tadżyckiej została podpisana dopiero w 2002. Proces uregulowania tej kwestii zakończył tadżycki parlament ratyfikując umowę z Chinami w 2011 roku.3

Oficjalnie organizacja pod nazwą SOW powstała na szczycie w Szanghaju w 2001 roku, podczas którego do Szanghajskiej Piątki dołączył Uzbekistan. Wówczas to państwa członkowskie zdefiniowały cele organizacji jako wspólne zwalczanie trzech zagrożeń: terroryzmu, separatyzmu i ekstremizmu religijnego. Podczas szczytu w Sankt Petersburgu w 2002 roku stworzono Regionalną Strukturę Antyterrorystyczną (RATS) jako instytucję koordynującą antyterrorystyczne działania członków SOW. Zdefiniowanie organizacji terrorystycznych pozostaje do dziś problemem ze względu na różnice w poglądach rządów i ekspertów z różnych państw członkowskich4. Dla Chin priorytetowe pozostaje wsparcie państw środkowoazjatyckich w zwalczaniu separatystów ujgurskich5. W celu stabilizacji zamieszkałego przez Ujgurów Xinjiangu rząd w Pekinie dąży do rozwoju tej prowincji, wzmocnienia jej powiązań gospodarczych z Azją Środkową i resztą Chin, a także utrzymania stabilności i bezpieczeństwa w sąsiednich poradzieckich republikach i Afganistanie6.

Mimo braku spójnej wizji zagrożeń wśród członków SOW, kwestia walki z terroryzmem, separatyzmem i ekstremizmem pozostaje ideologicznym spoiwem organizacji. Potwierdził to tegoroczny szczyt SOW w Pekinie w dniach 6-7 czerwca, podczas którego jako jedne z głównych wyzwań uznano ryzyka związane z wycofaniem wojsk NATO z Afganistanu w 2014 r., a więc przewidywany wzrost aktywności ekstremistów islamskich i nasilenie przemytu narkotyków (źródła finansowania działalności organizacji ekstremistycznych). Odpowiedzią na te zagrożenia są plany SOW większego zaangażowania w proces rekonstrukcji Afganistanu, a także przyznanie temu państwu statusu obserwatora w organizacji7.

Innym wspólnym wyzwaniem dla państw SOW są potencjalne protesty ich własnych społeczeństw przeciwko elitom rządzącym, mające precedens w postaci antyrządowej rewolty w uzbeckim Andiżanie w 2005 r., czy rewolucji w Kirgistanie w 2010 r., która doprowadziła do obalenia prezydenta Kurmanbeka Bakijewa. Przyjęty na szczycie w Pekinie zapis o kolektywnym reagowaniu na wydarzenia zagrażające regionalnemu pokojowi, bezpieczeństwu i stabilności formalnie daje państwom członkowskim prawo do interwencji w sprawy wewnętrzne innych członków SOW8. To postanowienie pozostaje w sprzeczności z zasadą nieinterwencji w sprawy wewnętrzne suwerennych państw głoszoną przez Chiny i Rosję na forum ONZ, ostatnio w związku z debatami na temat możliwej międzynarodowej interwencji w Syrii. Pokazuje jednak, że zarówno Rosja, jak i Chiny nie wykluczają możliwości (sankcjonowanych przez SOW) militarnych operacji na terytorium innych państw członkowskich. Bez wątpienia na taką ewolucję doktryny organizacji wpłynęły też antyrządowe rewolty w państwach Bliskiego Wschodu.

Geopolityczne cele Chin, Rosji i środkowoazjatyckich członków SOW
Na czerwcowym szczycie w Pekinie podkreślono konieczność zwiększenia roli SOW w kształtowaniu bezpieczeństwa w Azji. Widoczne są jednak różnice między rosyjską a chińską koncepcją rozwoju organizacji. Rosja jest zwolennikiem dalszego rozszerzenia SOW o nowych członków, w tym potencjalnie Pakistan i Indie. Chiny nie są przeciwne rozszerzeniu, jednak pozostają mniej entuzjastycznie nastawione wobec tej koncepcji. Włączenie Pakistanu i Indii może bowiem skutkować zmniejszeniem spójności politycznej SOW9.

Od chwili powstania – z punktu widzenia Chin i Rosji – służyła ona ograniczaniu wpływów USA w Azji Środkowej. Oba państwa wyrażały zaniepokojenie obecnością militarną NATO i Stanów Zjednoczonych w regionie po rozpoczęciu interwencji w Afganistanie w 2001 r. Obecnie jednak szereg czynników wpływa na zmniejszenie znaczenia USA oraz państw NATO i Unii Europejskiej w Azji Środkowej (m.in. małe zainteresowanie administracji amerykańskiej obszarem postradzieckim w okresie prezydentury Baracka Obamy, zbliżający się termin wycofania wojsk NATO z Afganistanu, a także kryzys gospodarczy UE). Rola SOW ewoluuje więc od antyzachodniego bloku wojskowo-politycznego w stronę platformy współpracy chińsko-środkowoazjatyckiej, będącej gwarancją bezpieczeństwa interesów Chin w regionie.

Choć Rosja była jednym z inicjatorów powstania SOW, w ostatnich latach organizacja ta pozostaje konkurencją dla rosyjskich projektów integracji republik postradzieckich. Federacja Rosyjska nadal odgrywa ważną rolę w regionie, zwłaszcza w przypadku Kazachstanu, z którym uczestniczy we Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej, a także najbiedniejszych i najmniej stabilnych państw – Kirgistanu i Tadżykistanu. Jednak rola kontrolowanej przez Rosję Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OUBZ), której środkowoazjatyckimi członkami są Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan, słabnie. Wykazała ona m.in. całkowitą bierność wobec kryzysu politycznego w Kirgistanie w 2010 r., który spowodował paraliż aparatu państwowego i pogromy mniejszości uzbeckiej na południu tego kraju. Przejawem słabości tej organizacji było także zawieszenie członkostwa w niej przez Uzbekistan 28 czerwca br. Decyzję tę należy interpretować nie tylko jako wyraz braku zaufania władz uzbeckich do będącej rosyjskim projektem politycznym OUBZ, ale też jako krok w stronę utrzymania równowagi między relacjami z Rosją, USA i coraz ważniejszym partnerem chińskim. Uzbekistan łączy z Chinami sprzeciw wobec wzrostu obecności politycznej i militarnej w Azji Środkowej zarówno Stanów Zjednoczonych, jak i Rosji10. Podczas czerwcowego szczytu SOW w Pekinie uzbecki prezydent Islam Karimow podpisał umowę o strategicznym partnerstwie z Chińską Republiką Ludową11.

Więzi gospodarcze Chin i Azji Środkowej
Choć przez długi czas najważniejszym partnerem gospodarczym państw regionu środkowoazjatyckiego były państwa Unii Europejskiej już w 2010 roku stały się nim Chiny12. Wzrost gospodarczego znaczenia Chin jest widoczny w każdym z czterech środkowoazjatyckich państw członków SOW, a także w Turkmenistanie. Obecność chińska w krajach Azji Środkowej pozostaje ograniczona do kilku sektorów i związana przede wszystkim z importem środkowoazjatyckiej ropy i gazu, a także innych surowców (uranu, bawełny, rudy żelaza, miedzi, metali nieżelaznych). Już obecnie jednak chińskie przedsiębiorstwa rozszerzają swoją działalność i inwestycje w sektorach transportu, telekomunikacji i energii elektrycznej. Chiny dostrzegają potencjał rynku środkowoazjatyckiego, którego zapotrzebowanie na chińskie towary elektryczne oraz samochody systematycznie rośnie13. Państwa Azji Środkowej są też drogą transportu chińskich towarów do położonych dalej na zachodzie regionów Eurazji: Iranu, Turcji, Rosji, Europy Wschodniej i Unii Europejskiej. Trasa ta zyskuje na znaczeniu wraz z rozrastającą się siecią połączeń kolejowych i drogowych, lotniczych i morskich (na Morzu Kaspijskim i Czarnym). Poprzez analogię do średniowiecznej drogi eksportu jedwabiu z Chin do Europy często określana jest mianem nowego „szlaku jedwabnego”.

Dla Chin Azja Środkowa pozostaje ważnym źródłem węglowodorów. Choć ropa i gaz importowane z republik środkowoazjatyckich nie równoważą surowców sprowadzanych z innych regionów, ich zaletą jest względna bliskość i bezpieczeństwo dostaw. Tego atutu nie mają inne części świata zaopatrujące Chiny w surowce energetyczne: Bliski Wschód, Afryka i Ameryka Południowa14. Wraz z zakończeniem w grudniu 2009 roku budowy gazociągu Turkmenistan–Xinjiang, to Chiny okazały się na obecnym etapie zwycięzcą „wielkiej gry”, w której o środkowoazjatycki gaz konkurują także Rosja i UE. Strona turkmeńska zobowiązała się do eksportu do Chin 40 mld m3 gazu rocznie przez okres 30 lat. Obecnie planowany jest także drugi gazociąg z Turkmenistanu przez północny Afganistan i Tadżykistan do Xinjiangu15. Z wyjątkiem Turkmenistanu państwa na trasie gazociągu są członkami SOW, co z punktu widzenia rządu w Pekinie oznacza dodatkową gwarancję bezpieczeństwa dostaw. Uzbekistan i Kazachstan dążą zresztą do rozwoju eksportu własnego gazu do Chin. Gaz uzbecki już od września tego roku jest przesyłany gazociągiem Turkmenistan – Xinjiang. W tym roku mają to być dostawy na poziomie 2-5 mld m3 surowca w br., w 2013 – 10 mld m3, a w 2016 – 25 mld m316. Kazachstan planuje eksportować do Xinjiangu 10 do 15 mld m3 gazu rocznie po rozbudowie już istniejącego gazociągu z Turkmenistanu oraz powstaniu nowej trasy Bejneu – Szymkent, która umożliwi przesył surowca z regionu kaspijskiego (złóż Karaczaganak, Tengiz i być może także Kaszagan)17. Należący do kazachskiego koncernu KazMunaiGaz oraz chińskiego China National Petroleum Corporation ropociąg Atyrau–Alashankou jest źródłem surowca m.in. dla rafinerii Dushanzi w Xinjiangu. Udział chińskiego kapitału w kilkunastu kazachskich przedsiębiorstwach paliwowych sięga od 50% do 100%.

Chińscy inwestorzy obecni są także w strategicznie ważnych sektorach gospodarki państw środkowoazjatyckich: energetyce, transporcie i telekomunikacji. Chińskie inwestycje są jednym z głównych źródeł kapitału w Kirgistanie. Przedsiębiorstwa z Chin rozbudowują połączenia drogowe między obu krajami. Znaczenie Tadżykistanu dla rządu w Pekinie może wzrosnąć w razie stabilizacji sytuacji w Afganistanie. Wówczas kraj ten może stać się ważnym łącznikiem Chin z trasami prowadzącymi do portów Pakistanu i Iranu. Chiński partner, a także SOW są dla rządu w Duszanbe ważnym źródłem kredytów. Na czerwcowym szczycie tadżycki prezydent Emomali Rahmon uzyskał od Chin kredyt w wysokości 2 mld dolarów. Uzbekistan wynegocjował w Pekinie chińskie inwestycje i kredyty na sumę 5 mld dolarów.

* * *

Polityczne współdziałanie w ramach SOW z państwami Azji Środkowej jest ważnym elementem strategii rządu w Pekinie wobec tego regionu. Jest platformą, która ułatwia rozwój współpracy dwustronnej między Chinami a republikami środkowoazjatyckimi. Pozwala też realizować główne cele chińskiej polityki. Dla rządu chińskiego priorytetowe znaczenie ma stabilizacja bliskiego sąsiedztwa Xinjiangu, z punktu widzenia Pekinu – prowincji zagrożonej problemem separatyzmu Ujgurów. Rozwiązanie tego problemu, w opinii władz chińskich, tkwi we wzmocnieniu gospodarczym tego regionu poprzez ściślejsze powiązanie go z państwami Azji Środkowej i resztą Chin. SOW jest też platformą sprzyjającą współpracy energetycznej jej członków, której rezultatem jest już istniejący gazociąg z Turkmenistanu przesyłający gaz do Xinjiangu oraz ropociąg przesyłający kazachską ropę do Chin. Wspólne członkostwo Chin i republik Azji Środkowej w SOW zwiększa też bezpieczeństwo inwestycji chińskich w tym regionie. Azja Środkowa jest rozwijającym się rynkiem zbytu dla chińskich towarów. Jest też ważną trasą ich eksportu do dalej położonych państw Eurazji.

Chińskie zaangażowanie gospodarcze i polityczne w regionie odpowiada interesom republik środkowoazjatyckich. Chińska ekspansja gospodarcza, choć czasem odbierana przez regionalnych producentów jako zagrożenie, niesie jednak korzyści. Chiny są inwestorem, który nie wycofuje się mimo globalnego kryzysu gospodarczego.

Współpraca z Pekinem pozwala państwom regionu prowadzić politykę bardziej niezależną zarówno od Rosji, jak i od Stanów Zjednoczonych oraz UE. Dla rządów środkowoazjatyckich Chiny wydają się być atrakcyjniejszym partnerem niż Federacja Rosyjska. Oferując kredyty strona chińska nie żąda tak wyraźnych koncesji w sferze politycznej jak Federacja Rosyjska. Ta ostatnia warunkuje bowiem współpracę z republikami Azji Środkowej ich rezygnacją z kontaktów z Zachodem, pogłębieniem integracji w ramach OUBZ (oznaczającym wzrost zależności od Moskwy), czy też zgodą na obecność rosyjskich baz wojskowych. Z kolei problemy republik środkowoazjatyckich w relacjach z USA i państwami europejskimi mają swoje źródło w zachodniej krytyce powszechnych w regionie praktyk łamania przez władze praw człowieka. Element ten jest nieobecny tak w doktrynie SOW, jak i w czysto pragmatycznej polityce chińskiej. Konsekwentna i skuteczna strategia Chin w Azji Środkowej może doprowadzić do utworzenia obszaru Pax Sinica, który wobec słabości rosyjskich projektów integracyjnych i ograniczonej aktywności państw zachodnich w regionie wypełni strategiczną próżnię po rozpadzie Związku Radzieckiego.

Dr Konrad Zasztowt – absolwent Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, analityk w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych, zajmuje się problematyką polityczną i energetyczną regionu Morza Czarnego i Azji Środkowej, mniejszościami etnicznymi i religijnymi, a także problematyką islamu w krajach byłego ZSRR.

1 Rząd w Pekinie żądając ustępstw terytorialnych ze strony państw poradzieckich powoływał się na konieczność rewizji granic, w jego opinii, narzuconych niesprawiedliwie Chinom przez Rosję carską. Ostatecznie Kirgistan przekazał Chinom 9 km2 terytorium na południe od jeziora Issyk-kul, otrzymał zaś znaczną część spornego obszaru w rejonie szczytu Khan Tengri. Tadżykistan przekazał Chinom jedynie 5,5% wysokogórskich terytoriów, do których roszczenia zgłaszała strona chińska. Wenwen Shen, China and its Neighbours: troubled relations, 01. 03. 2012, http://www.eu-asiacentre.eu/pub_details.php?pub_id=46

2 Kyrgyzstan and China complete border demarcation, 17. 07. 2009, https://www.dur.ac.uk/ibru/news/boundary_news/?itemno=8288&rehref=%2Fibru%2Fnews%2F&resubj=Boundary+news%20Headlines

3 Buzurgmehr Ansori, Tajikistan defi nes border with China, 29. 01. 2011, http://centralasiaonline.com/en_GB/articles/caii/features/main/2011/01/29/feature-01

4 Przykładowo Chiny w przeciwieństwie do Rosji i republik środkowoazjatyckich nie uznały za organizację terrorystyczną Al Kaidy. Richard Weitz, SCO struggles to meet renewed terrorism challenge, 04. 10. 2012.

5 Ujgurzy są wyznawcami islamu sunnickiego. Przedstawiciele tego narodu są aktywni zarówno w organizacjach o profilu narodowym jak i religijnym, w tym także w środowiskach radykałów islamskich (Islamski Ruch Wschodniego Turkiestanu). Choć Chiny postrzegają wsparcie ze strony republik środkowoazjatyckich w walce z ruchem ujgurskim jako niedostateczne, nie można mówić o braku współpracy w tej kwestii. I tak np. w 1997 roku Kazachstan wydał stronie chińskiej Ujgurow podejrzanych o udział w zamachach terrorystycznych, a w 2009 roku zatrzymał na granicy ujgurskich uchodźców z Xinjiangu. K. Zasztowt, Polityka Chin w regionie Azji Środkowej, „Bezpieczeństwo Narodowe”, nr 1 (13), 2010, s. 67.

6 Szczególnie ważny dla Chin jest fakt obecności diaspory ujgurskiej w sąsiednich państwach Azji Środkowej. Władze w Pekinie obawiają się aktywności bojowników ujgurskich przenikających do Chin z baz na terenie republik środkowoazjatyckich. Jerome Doyon, Strengthening the SCO, 06. 09. 2012, http://www.centreasia.eu/publication/china-analysis-n34-china-and-central-asia

7 SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner, 07. 06. 2012, http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html

8 SCO Opposes Intervening in Others’ Internal Affairs: Chinese Foreign Ministry, 06. 08. 2012, http://english.cri.cn/7146/2012/06/08/2702s704815.htm

9 Członkostwo Indii w SOW zmniejszałoby dominującą rolę Chin w tej organizacji, co byłoby pozytywną zmianą z punktu widzenia Rosji, będącej zresztą w dobrych relacjach z rządem w Nowym Delhi. Chińscy eksperci dostrzegają jednak także zalety rozszerzenia: wejście, będącego sojusznikiem Chin, Pakistanu do SOW sprzyjałoby zwiększeniu skuteczności działań państw członkowskich w kwestii stabilizacji Afganistanu. Jerome Doyon, Strengthening the SCO, op. cit.

10 Zabikhulla S. Saipov, Common Concerns and Threat Perceptions Force China and Uzbekistan to Closely Coordinate their Positions, 05. 10. 2012, http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=39935&tx_ttnews%5BbackPid%5D=587

11 Kazachstan i Chiny podobną umowę zawarły w 2011 r.

12 Francois Godement, Seeking an alliance by any other name?, 06. 09. 2012, http://www.centreasia.eu/publication/china-analysis-n34-china-and-central-asia

13 Marie-Helene Shwoob, Economic cooperation Beyond the energy sector, 06. 09. 2012, http://www.centreasia.eu/publication/china-analysis-n34-china-and-central-asia

14 Jean-Pierre Cabestan, Energy cooperation between China and Central Asia, 06. 09. 2012, http://www.centreasia.eu/publication/china-analysis-n34-china-and-central-asia

15 Vladimir Socor, Beijing Proposes Turkmenistan-China Gas Pipeline Through Northern Afghanistan, 19. 06.2012, http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=39510

16 Aleksandra Jarosiewicz, Uzbekistan rozpoczął eksport gazu do Chin, http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/tydzien-na-wschodzie/2012-09-19/uzbekistan-rozpoczal-eksport-gazu-do-chin

17 Vladimir Socor, Kazakhstan Expands Gas Transit Pipeline Capacities and Own Exports to China, 10. 08.2012, http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=39758

Stanisław Korwin-Pawłowski w służbie idei prometejskiej

Ireneusz Piotr Maj

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 75-84]

Stanisław Korwin-Pawłowski urodził się w 1889 r. w Witebsku1. Zainteresowania orientalistyczne odziedziczył po swoich rodzicach. Aleksander i Michalina Korwin-Pawłowscy osiedlili się w guberni witebskiej, gdzie stworzyli typową, zasymilowaną ze środowiskiem rosyjskiej inteligencji rodzinną polską enklawę. Aleksander Korwin-Pawłowski – inżynier mechanik zatrudniony na kolei Dynebursko-Witebskiej utrzymywał przyjazne stosunki zarówno z polskimi działaczami niepodległościowymi, jak i wysokiej rangi carskimi urzędnikami. Pokrewieństwo matki Michaliny z Jakubowskich Pawłowskiej wiązało Stanisława z polskimi Tatarami. Fakt ten wpłynął na jego życie w sposób zdecydowany. Emocjonalnym stosunkiem do kultury Wschodu oraz agnacją z tamtejszymi ludami tłumaczył Korwin-Pawłowski rolę „herolda zbliżenia Polski ze światem islamskim”.

Po ukończeniu gimnazjum w Kursku Korwin-Pawłowski rozpoczął naukę na wydziale matematyczno-fizycznym uniwersytetu moskiewskiego. Studia ukończył na uniwersytecie petersburskim. W 1916 r. zdał egzamin oficerski na kursach organizowanych przez marynarkę wojenną. W następnym roku podjął służbę w marynarce rosyjskiej na Morzu Czarnym, gdzie podczas I wojny światowej walczył przeciwko Turcji. W okresie wojny domowej przebywał na Zakaukaziu. W czasie krótkiego okresu niepodległości Armenii, w latach 1918-1920 organizował ormiańską flotę wojenną na jeziorze Sewan. Do Polski przybył w 1921 r. Początkowo pracował w Biurze Pomocy dla Repatriantów (1921-1923), następnie w Najwyższej Izbie Kontroli Państwowej2.

Pierwszym przejawem działalności organizacyjnej Korwin-Pawłowskiego było zainicjowanie w 1922 r. Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego – instytucji gromadzącej praktyków i teoretyków zagadnień wschodnich, „źródła doświadczenia i wiedzy dla stadium początkowego polskiej polityki wschodniej”3. Celem organizacji miało być odnowienie idei Polski jako ogniwa pomiędzy Zachodem i Wschodem oraz „uzyskanie dla Polski szerokich stosunków gospodarczych jak i politycznych, przede wszystkim na Wschodzie azjatyckim, by mogła stać się państwem silnym i poważanym na Zachodzie”4.

Oprócz zadań ściśle naukowych założyciele Towarzystwa zamierzali skupić się przede wszystkim na ożywianiu kontaktów gospodarczych i politycznych Polski ze Wschodem5. Wśród pierwszych inicjatyw należy wymienić zorganizowanie w 1924 r. Polskiej Wystawy Przemysłowo-Handlowej w Konstantynopolu. W tym przedsięwzięciu prócz przedstawicieli rodzimego biznesu zaangażowani zostali również luminarze polskiej nauki, na czele ze znanym orientalistą prof. Zygmuntem Smogorzewskim. Pod względem organizacyjnym – jak wspominał Pawłowski – wystawa obnażyła jednak zasadnicze braki w praktycznej znajomości języka i kultury krajów wschodnich. Doświadczenia te skłaniały polskie czynniki rządowe do poparcia projektów, które w swym ogólnym założeniu służyłyby „zaznajamianiu Polski ze Wschodem”6.

Stanisław Korwin-Pawłowski, działając z ramienia Towarzystwa, występował w obronie zwalnianych z Wojska Polskiego Gruzinów. Należy przypomnieć, że do 1925 r. w Wojsku Polskim zakontraktowano większość oficerów gruzińskich. Pominięto jednak kilkunastu generałów i pułkowników, których ze względu na brak odpowiednich etatów, nie zamierzano pozostawić w służbie. Wprawdzie apel Pawłowskiego pozostał bez odzewu, jednakże zasygnalizował potrzebę stworzenia instytucji, która ponad podziałami politycznymi jednoczyłaby środowiska oddane idei pracy na rzecz emigracji prometejskiej w Polsce7.

W tym samym roku w gronie osób związanych z grupą „Przymierza”, reprezentowanych przez piłsudczyka Stanisława Siedleckiego oraz przedstawicieli Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego, na czele z „bojowym endekiem” – jak charakteryzowano Stanisława Korwin-Pawłowskiego w dokumentacji Oddziału II S.G.8 – zainicjowano dyskusję o potrzebie przemianowania Towarzystwa na Instytut Wschodni w Warszawie9. Działania te przerodziły się w decyzję powołania 12 marca 1926 r. w Warszawie pierwszej placówki prometejskiej10.

Korwin-Pawłowskiemu zarząd instytutu powierzył funkcję sekretarza generalnego, prezesem wybrano senatora Stanisława Siedleckiego11.

W oczekiwaniu na moment, w którym czołowi propagatorzy nurtu prometejskiego uzyskają zakres wpływów i pozycję we władzach państwa, zapewniającą kreowanej przez nich idei rozwój organizacyjny i wsparcie finansowe, Instytut utrzymywał się w głównej mierze dzięki funduszom prywatnym i pracom zleconym. Należy podkreślić, że w tym trudnym okresie zawdzięczano Korwin-Pawłowskiemu znaczne, bardzo potrzebne wsparcie materialne. To w jego mieszkaniu mieszczącym się w Warszawie na ul. Wspólnej 34 m. 5, Instytut Wschodni znalazł tymczasową siedzibę i z jego funduszy inicjowane były pierwsze prace12. Warto nadmienić, że wśród pierwszych ofiarodawców Instytutu znalazł się ojciec Stanisława – Aleksander Korwin-Pawłowski – wówczas urzędnik w Ministerstwie Komunikacji, znany społecznik i działacz masoński13.

Szczególne zasługi położył Stanisław Korwin-Pawłowski na płaszczyźnie przygotowań kadry działaczy prometejskich – przyszłych łączników. Młodzież emigracyjną wspierano nie tylko moralnie, lecz również finansowo. Z inicjatywy Instytutu Wschodniego już w 1928 r. pierwsza grupa „studentów górali Kaukazu” otrzymała pomoc w formie comiesięcznego stypendium w łącznej kwocie 1.000 zł. Decyzję w tej sprawie podjął naczelnik Wydziału Wschodniego MSZ Tadeusz Hołówko. Podstawą do przyznania stypendium, ustalonego w kwocie 150 zł miesięcznie na osobę, był spis studentów-górali poświadczony przez Korwin-Pawłowskiego. Lista obejmowała dziewięć nazwisk, wśród których znaleźli się: Osetyjczycy, Czerkiesi, Dagestańczycy, Kabardyjczycy, Abchazowie. W tym zakresie Korwin-Pawłowski nawiązał współpracę Instytutu Wschodniego nie tylko z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a także z Oddziałem II Sztabu Głównego14.

Istotną inicjatywą Korwin-Pawłowskiego było uruchomienie kursów wschodoznawczych – jak podkreślano nowatorskich, szczególnie w dziedzinie językoznawczej. Zrezygnowano mianowicie z zasady grupowej lingwistyki, wykładanej w wielu uczelniach na łączonych wydziałach, na rzecz odrębnego nauczania poszczególnych języków wschodnich. Kursy przekształcono wkrótce w Szkołę Wschodoznawczą, w której kształcili się również oficerowie Ekspozytury nr 2 Oddziału II. Pomimo znacznych trudności wynikających z kryzysu organizacyjnego, kłopotów lokalowych oraz skromnych warunków finansowych Pawłowski pozyskał dla Szkoły Wschodoznawczej wybitnych reprezentantów nauki polskiej, a także obcokrajowców, specjalistów od zagadnień wschodnich oraz badaczy dziejów relacji Polski ze Wschodem. Kadra wykładowa Szkoły stanowić miała swoisty ensemble reprezentantów myśli wschodoznawczej, będący połączeniem różnorodnych dziedzin nauki teoretycznej i wiedzy praktycznej15.

Efekty działalności dydaktycznej – szczególnie w zakresie językoznawstwa – znalazły uznanie w Oddziale II Sztabu Głównego, a także w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Płk Tadeusz Pełczyński w dokumencie skierowanym do wiceministra gen. Kazimierza Fabrycego stwierdzał jednoznacznie, iż: „Pierwsza i jedyna w Polsce szkoła postawiona na poziomie wschodoznawstwa europejskiego gwarantuje wyszkolenie zastępu ludzi wyspecjalizowanych w zagadnieniach i językach wschodnich. Fachowców tego rodzaju Polska prawie nie posiada a brak ich musi się odbijać ujemnie na interesach polskich na Wschodzie. Wschodoznawcy są potrzebni także polskiemu Sztabowi Głównemu dla prac informacyjnych i innych. Sztab Główny zyskałby szereg oficerów wyspecjalizowanych w sprawach Wschodu i wszechstronnie przygotowanych do pracy na poszczególnych placówkach zagranicznych i w odpowiednich resortach Sztabu Głównego”16.

Sekretarz Generalny Instytutu Wschodniego zaangażował się również w projekt utworzenia Orientalistycznego Koła Młodych – kuźni kadr prometejskich. Jak podkreślał pomysłodawca przedsięwzięcia Władysław Pelc, pozyskał on dla powyższej inicjatywy poparcie Korwin-Pawłowskiego, z którym wspólnie opracował statut i zasady organizacji biura17.

Tymczasem w miejsce prowadzonej z początku konstruktywnej współpracy, między Zarządem Koła a jego kuratorem dość szybko zaistniał poważny konflikt. W jego efekcie kierownictwo nad całością prac przejęte zostało przez Korwin-Pawłowskiego. Jego działalność w tym okresie poddana została zdecydowanej krytyce prezesa Koła Włodzimierza Bączkowskiego. Jak pisał w sprawozdaniu sporządzonym na potrzeby Ekspozytury nr 2 „suchy formalizm p. Korwin-Pawłowskiego, absolutny brak rzetelnej koncepcji pracy zastąpiony jedynie jego wielką kulturą towarzyską i używaniem członków Zarządu Koła do trzeciorzędnych funkcji pomocniczych w Instytucie Wschodnim”. Bączkowski ubolewał również nad faktem blokowania przez Korwin-Pawłowskiego realizacji projektów utworzenia filii OKM w innych miastach. W tym czasie ustać miały w Instytucie odwiedziny ważnych funkcjonariuszy państwowych18.

Wzajemną niechęć pogłębiały podejmowane przez opiekuna OKM próby rozwiązania zarządu a także likwidacji organizacji. W tym celu Korwin-Pawłowski miał pozyskać nawet poparcie prezesa Instytutu S. Siedleckiego.

Od 1930 r. działalność polityczna Korwin-Pawłowskiego zostaje wyraźnie ograniczona. Częsta krytyka jego osoby ze strony przedstawicieli emigracji powodowała wytworzenie się złego klimatu w placówce i była przedmiotem troski nie tylko zarządu Instytutu. Przyczyna sporu tkwiła w niemożności zaakceptowania przez sekretarza generalnego ingerencji w sprawy Instytutu niechętnych mu kół sztabowych. Nie bez znaczenia był tu również fakt utrzymywania się przez dłuższy czas negatywnej atmosfery osobistych uprzedzeń i niechęci wynikających z konieczności podporządkowania się arbitralnym decyzjom Pawłowskiego19.

Czarę goryczy miała przelać, w opinii Oddziału II, decyzja sekretarza generalnego Instytutu o wyeliminowaniu Górali Kaukaskich i Tatarów z terenu Instytutu poprzez „postawienie im ultymatywnego terminu przeprowadzki bez wyznaczenia innego lokalu”. Na skutek interwencji oficerów Oddziału II Sztabu Głównego i arbitrażu Prezesa Centralnego Komitetu Ukraińskiego Mykoły Kowalskiego konflikt pozornie został zażegnany. Nieufność Górali względem poczynań sekretarza generalnego odcisnęła się jednak piętnem na dotychczasowym dorobku Instytutu. Rezultatem takiego stanu rzeczy było przeniesienie ośrodka działalności politycznej emigracji do utworzonego w 1930 r. Klubu „Prometeusz”. Jak pisał W. Bączkowski: „Od chwili założenia ‘Prometeusza’, między Instytutem Wschodnim a wymienionym klubem i wszystkimi jego członkami (Ayas Ishaki, Górale Kaukascy, Gruzini) panowały naprężone i nieprzyjazne stosunki”. Konflikt emigrantów z władzami Instytutu, w tym szczególnie z jego ówczesnym sekretarzem generalnym wywołany arbitralnym, „poniżającym godność osobistą” sposobem postępowania S. Korwin–Pawłowskiego skłaniał młodzież kaukaską do bojkotu tej kurateli poprzez oficjalne zrzekanie się stypendiów20.

Do bezpośredniej interwencji Szefa Ekspozytury nr 2 Oddziału II SG na terenie OKM doprowadzić miał incydent wywołany odczytem Wassana Gireja Dżabagi. Prelekcja dotyczyła Kaukazu Północnego podczas rewolucji i miała miejsce w siedzibie Koła w 1929 r. Tematem odczytu była „nagonka” na ideologię góralską, określoną przez prelegenta jako fikcję. W konsekwencji przywódcy emigracyjni, opuścili w toku odczytu salę, nie ukrywając swego oburzenia. Incydent ten – w opinii oficerów Oddziału II – miał być inspirowany przez p. Korwin–Pawłowskiego21.

Decyzją zarządu OKM, popartą przez Tadeusza Hołówkę, Korwin-Pawłowski zastąpiony został na stanowisku kuratora przez dyrektora Biura Personalnego MSZ kpt. Wiktora Tomira Drymmera. Na ostateczną decyzję ustąpienia Pawłowskiego z Instytutu Wschodniego władze będą czekać jeszcze rok. Według relacji Edmunda Charaszkiewicza, T. Hołówko początkowo nie wyrażał zgody na usunięcie z Instytutu S. Korwin-Pawłowskiego, stwierdzając, że „p. Pawłowski powinien pozostać na terenie Instytutu, ale jako członek Zarządu z pozbawieniem go funkcji sekretarza”22.

Swoistym probierzem zaufania władz względem osoby Korwin-Pawłowskiego okazała się sprawa utworzenia Towarzystwa Polsko-Kaukaskiego przy Instytucie Wschodnim. W celu przyciągnięcia do Instytutu działaczy narodowościowych zarząd placówki przystąpił w marcu 1930 r. do realizacji uchwały o utworzeniu Towarzystwa. Do udziału w pracach organizacyjnych zaproszeni zostali liczni przedstawiciele emigracyjni (Barasbi Baytugan, Hassan Bahaeddin Bej Chursz, Mahomet Czukua, R. Kazbek, Sulejman Metsuk, Giorgi Nakaszydze, Józef Salakaja i Mustafa bej Weksli). Za cel działalności organizacji obrano: zaznajomienie społeczeństwa z sytuacją polityczną, ekonomiczną i etnograficzną narodów kaukaskich, dostarczenie prelegentów do odczytów o Kaukazie dla organizacji społecznych, robotniczych, szkół a nawet oddziałów wojskowych; propagowanie przyjaźni polsko-kaukaskiej na gruncie życia towarzyskiego i społecznego; stworzenie punktu oparcia moralnego dla narodów zagarniętych przez ZSRR; pomoc i opiekę nad przedstawicielami narodów kaukaskich w Polsce. Niestety, sprawa utworzenia towarzystwa zakończyła swój byt „na biurkach” szefów Oddziału II i Wydziału Wschodniego MSZ23.

W piśmie skierowanym do Korwin-Pawłowskiego Tadeusz Hołówko stwierdzał, że „myśl stworzenia Towarzystwa Polsko-Kaukaskiego przy Instytucie Wschodnim kryje w sobie niebezpieczeństwo rozproszenia wysiłków nielicznej kolonii kaukaskiej na terenie Warszawy” i proponował „wykluczenie z programu Towarzystwa Polsko-Kaukaskiego wszelkich momentów politycznych, które muszą i nadal całkowicie skupiać się w Prometeuszu”24.

W efekcie interwencji naczelnika Wydziału Wschodniego MSZ T. Hołówki oraz Szefa Oddziału II Sztabu Głównego T. Schaetzela, sekretarz generalny Instytutu – obciążony dodatkowo zarzutem „dyletanctwa i niefachowości” – zastąpiony został na sprawowanym poprzednio stanowisku przez historyka doc. dr Olgierda Górkę. Pomijając fakt, że arbitraż ten w wysokim stopniu krzywdził Stanisława Korwin-Pawłowskiego, pozostało jeszcze odium okoliczności, w jakich usunięto człowieka tak zasłużonego dla Instytutu25.

Uzasadniając swą dymisję Korwin-Pawłowski pisał: „Instytut Wschodni prócz zadań czysto naukowych ma szereg innych, wkraczających bądź w dziedzinę stosunków społecznych bądź politycznych z narodami wschodnimi. W tej części swej pracy winien Instytut ściśle współpracować z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, zaś niezbędnym warunkiem by współpraca taka była owocna, jest naturalnie zupełne zaufanie tego Ministerstwa do osób mających w łonie Instytutu wpływ na przebieg jego działalności. Takiego zaufania, jako sekretarz generalny, nie posiadam”26.

W opublikowanych w połowie lat sześćdziesiątych wspomnieniach, trudnych do zweryfikowania wobec szczupłości innych źródeł, Stanisław Korwin-Pawłowski główną rolę w utworzeniu Instytutu Wschodniego przypisuje swojej osobie. Świadome pominięcie przezeń faktu zaangażowania w prace organizacyjne pozostałych członków założycieli potwierdza tezę o konflikcie, jaki zaistniał w łonie Instytutu27.

Trudno dziś ocenić, czy swą nadrzędną pozycję we władzach Instytutu wykorzystywał Korwin-Pawłowski dla zaspokojenia własnych ambicji. Bez wątpienia specyfika pracy na piastowanych przez niego stanowiskach wymuszała nierzadko konieczność podejmowania arbitralnych i mało popularnych decyzji. Bywały one przyczyną „osobistych niechęci i zadrażnień” na terenie Instytutu.

Spór ten dotykał zagadnień kluczowych dla działalności każdej instytucji – tj. celów, form pracy i źródeł finansowania. Ostateczne zwycięstwo opcji politycznego ukierunkowania działań Instytutu Wschodniego na rzecz koncepcji prometejskiej było możliwe dopiero pod koniec lat dwudziestych. Takim rozwojem sytuacji zainteresowana była grupa „Przymierza”, skupiona w Instytucie wokół senatora Siedleckiego. Liczono przy tym na oparcie działalności placówki o dotacje Oddziału II Sztabu Generalnego WP i Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Jak dowodził Korwin-Pawłowski, ale już w warunkach PRL – był on przeciwnikiem tej opcji. Miał wówczas reprezentować środowisko, niechętne antysowieckiej działalności politycznej ugrupowań emigracyjnych, zakładające rozwój Instytutu w kierunku naukowym, bez ingerencji w zagadnienia białoruskie, ukraińskie i kaukaskie. Szereg działań podejmowanych do końca lat dwudziestych przez sekretarza generalnego Instytutu Wschodniego, we współpracy z czynnikami rządowymi, sprzyjających integracji środowisk prometejskich, nie potwierdza tej tezy28.

Ocena działalności Stanisława Korwin-Pawłowskiego przysparza niemałe trudności. W opinii ówczesnych władz „bezpośredni zarządca Instytutu Wschodniego” był osobą kontrowersyjną. Z jednej strony podziwiano jego inteligencję, „kolosalną energię i uporczywość w dążeniu do obranych wcześniej celów”, ceniono inicjatywę i oddanie w opiece nad emigracją; z drugiej – oskarżano o awanturnictwo i „usposobienie dyktatorjalne odstręczające wybitne jednostki od współpracy z Instytutem”. Pochlebne opinie na temat Korwin-Pawłowskiego przedstawili Ministerstwu Spraw Zagranicznych: Edward Raczyński (wówczas ambasador RP w Londynie) i Tadeusz Jankowski (radca ambasady RP w Moskwie)29.

Jak wspominał po latach W. Bączkowski: „Niezależnie od zasadności, bądź nie krytyki osoby sekretarza generalnego Instytutu Wschodniego, nie można mu odmówić zaangażowania, ogromu pracy i serca, które włożył w pierwszym, niełatwym przecież okresie działania Instytutu. W pamięci pracowników tej placówki zapisał się jako człowiek „obeznany z Sowietami i Kaukazem”, opiekun młodzieży akademickiej oraz zdeklarowany sympatyk i znawca kultury narodów Orientu, czemu dał najlepszy wyraz w późniejszym etapie swojego życia.

W jednym z dokumentów adresowanych do Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, jego autor, Edward Raczyński – swojego czasu z-ca Naczelnika Wydziału Wschodniego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, opisywał Korwin-Pawłowskiego następującymi słowami: „Sprawiedliwość każe mi oddać, że słowa krytyki, które mnie wówczas dochodziły pod adresem pana Pawłowskiego nie wydawały mi się, (poza zarzutem niefachowości), posiadać głębszych korzeni, a wypływać zdawały mi się z tak częstych u nas osobistych niechęci i zadrażnień. Pan Pawłowski uderzał mnie osobiście wielkim zapałem dla zagadnień wschodnich (zwłaszcza Bliskiego Wschodu)”30.

Ostatnie słowa senatora Siedleckiego skierowane do swojego dotychczasowego współpracownika brzmiały wymownie: „Życzę Panu, by praca Pańska tak konsekwentna, tak uparta i tak bezinteresowna (myślę oczywiście o Instytucie i o Wschodzie) przyczyniła się w stopniu, jak powinna, do powiększenia chwały i potęgi naszej tak jeszcze ubogiej i niepotężnej Ojczyzny. Niechże ta rozumna i bezinteresowna praca przyczyni się do zapisania Pańskiego nazwiska w dziejach tej Ojczyzny jeśli nie wielkimi to jednak złotymi literami”31.

Wątpliwości co do moralnej oceny poczynań pojawiają się w odniesieniu do kolejnego etapu życia Korwin-Pawłowskiego – nie związanego już z Instytutem Wschodnim. Najdobitniej wyraził je Mufti dr Jakub Szynkiewicz, który w dokumencie skierowanym do Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP powątpiewał „w szczerość uczuć p. Pawłowskiego do Islamu”, stwierdzając przy tym, iż zmiany wiary na muzułmańską dokonał on na tle politycznym, w celu „odegrania pewnej roli przy dworze władcy muzułmańskiego na Wschodzie”32.

Działalność polityczna Korwin-Pawłowskiego na Bliskim Wschodzie w latach 1932-1939 śledzona była uważnie przez polskie i brytyjskie władze i utrwaliła swój ślad w tajnej dokumentacji MSZ. W mniemaniu urzędników polskich przedstawicielstw dyplomatycznych uchodził on wśród miejscowej ludności za „tajemniczego wysłannika rządu polskiego”, a jego aktywność miała na celu „zorganizowanie wojskowego przysposobienia Arabów”33. Przyjęcie islamu oraz studia na uniwersytecie muzułmańskim Al-Azhar, przybliżyły Korwin-Pawłowskiego do elit świata muzułmańskiego i politycznej emigracji arabskiej w Egipcie. W Kairze założył biuro Polskiej Agencji Telegraficznej do spraw arabskich i pełnił rolę korespondenta. Owocem tych kontaktów była nominacja na obserwatora z ramienia Ligi Panislamskiej (Ligi Arabskiej) i uczestnictwo w rozmowach rozjemczych w czasie konfliktu saudyjsko-jemeńskiego (1934 r.) oraz udział w powstaniu palestyńskim (1936 r.)34.

W czerwcu 1939 r., po wieloletnim pobycie w Egipcie, Stanisław Korwin-Pawłowski powrócił do Warszawy. Decyzja przyjazdu do Polski w tak niekorzystnym okresie była niewątpliwie wymuszona. Wynikała z konieczności podporządkowania się dyrektywom rządu egipskiego, który, pod wpływem „zaleceń” brytyjskiej dyplomacji, uznał Korwin-Pawłowskiego za persona non grata35. Osoba byłego sekretarza generalnego Instytutu Wschodniego stała się dla polskich władz cennym źródłem informacji, w tym szczególnie dotyczących sytuacji politycznej na Bliskim Wschodzie. W Oddziale II Sztabu Głównego Korwin-Pawłowski kontaktował się z oficerem Referatu „Wschód” kpt. Bohdanem Butkiewiczem, który zainteresowany był przede wszystkim relacjami niemiecko-włoskimi oraz anglofobskimi nastrojami wśród dygnitarzy irańskich. Rozmowy w Wydziale Wschodnim MSZ oscylowały wokół sytuacji w Instytucie Wschodnim. Wedle relacji Korwin-Pawłowskiego zaproponowano mu „by nie zwlekając zapoznał się ze stanem Instytutu (…) i opracował szczegółowy plan uzdrowienia instytucji”36.

W sytuacji nadciągającego konfliktu zbrojnego podjęcie wiążących decyzji w sprawie zaangażowania nowych sił w prace na rzecz Instytutu okazało się niemożliwe. Sztab Główny WP i Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP wyznaczyły Korwin–Pawłowskiemu inne zadania. Z dniem 1 września 1939 r. otrzymał nominację na przedstawiciela Polskiej Agencji Telegraficznej w Iranie oraz propozycję organizacji polskiego konsulatu w Teheranie. Wybuch wojny pokrzyżował te plany37.

Dalsze losy Stanisława Korwin-Pawłowskiego, typowe dla wielu przedstawicieli polskich elit politycznych i intelektualnych, składają się na tragiczny obraz dziejów okresu okupacji hitlerowskiej i sowieckiej. W latach 1940-1944 był więźniem Pawiaka i Oświęcimia. Przeżył dzięki wstawiennictwu niemieckiego oficera, z którym zawarł znajomość jeszcze w Egipcie. Ze skutkami eksterminacji ludności polskiej przyszło mu jednak zetknąć się ponownie. Uczestniczył jako protokolant w akcji ekshumacyjnej ofiar powstania warszawskiego zorganizowanej przez Polski Czerwony Krzyż38.

Zaprezentowany rys biograficzny Stanisława Korwin-Pawłowskiego jest kolejnym uzupełnieniem w dyskusji nad działalnością ruchu prometejskiego w Polsce. Na racjonalną, pozbawioną piętna ahistoryczności analizę czeka jeszcze ostatni rozdział jego życia. Wspomnieć należy, że od 1945 r. Korwin-Pawłowski znalazł zatrudnienie w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – jego prometejski życiorys nie mógł przecież umknąć zainteresowaniu nowych mocodawców. Z pewnością jednak należy stwierdzić, że nietuzinkowa, barwna i nadal tajemnicza postać „Lawrence’a Polskiego”39 zasługuje na opracowanie pełnej naukowej biografii.

Dr Ireneusz Piotr Maj – historyk, adiunkt na Wydziale Humanistycznym Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, specjalizuje się w historii najnowszej Polski i stosunkach polsko-radzieckich w dwudziestoleciu międzywojennym.

1 Na temat osoby Stanisława Korwin-Pawłowskiego brak jest w literaturze obszerniejszych informacji oprócz wspomnień, które sam spisał. Włodzimierz Bączkowski napomina o nim przy okazji opisywania działalności Orientalistycznego Koła Młodych w Warszawie, którego to Korwin-Pawłowski był kuratorem. Oprócz kilku artykułów zamieszczonych na łamach „Wschodu” opisujących genezę Instytutu Wschodniego oraz dwóch prac: Egipt i Egipcjanie (1954), Stosunki Polski z Ziemią Świętą (1958) a także Wspomnień (1966), S. Korwin-Pawłowski pozostawił po sobie ciekawą korespondencję związaną z jego późniejszą działalnością, którą prowadził na Bliskim Wschodzie. AAN, MSZ, sygn. 5302, k. 37-69.

2 Informacje dotyczące życiorysu S. Korwin-Pawłowskiego zaczerpnięto z jego wspomnień. Por.: S. Korwin, Wspomnienia…, t.1,2, Warszawa 1966; A. P. Kosowski, Działalność Stanisława Korwin-Pawłowskiego w Egipcie w latach 1932-1939, „Przegląd Tatarski” Nr 1/2012, s. 5-9.; I. P. Maj, Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926-1939, Warszawa 2007, s. 37-38, 84-89.

3 Wśród członków-założycieli Towarzystwa znaleźli się przedstawiciele władz państwowych, świata naukowego i politycznego, sfer przemysłowo-handlowych, prasy i emigracji gruzińskiej (w tym m. in.: Józef Salakaja, książę Pawle Tumanoff-Tumaniszwili, gen. Aleksandre Zacharjadze, płk. Mikheili Kandełaki, mjr Konstantine Terjaszwili). Por. Spis Członków Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego, Archiwum Polskiej Akademii Nauk, materiały Jana Reychmana (dalej: APAN), sygn. 282, t. 225, k. 36-39.

4 Tamże.

5 Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego, APAN, sygn. 282, t. 225, k. 62-63.

6 Por.: Komitet organizacyjny Wystawy Polskiej w Konstantynopolu, Archiwum Akt Nowych, Zespól akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych (dalej: AAN), sygn. 778, k. 1-2.

7 List Stanisława Korwin-Pawłowskiego z Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego, Centralne Archiwum Wojskowe Zespól akt Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, Ekspozytura nr 2 Oddziału II Sztabu Głównego (dalej: CAW), sygn. I.303.4546.

8 Tamże, sygn. I.303.5534, k. 24.

9 APAN, sygn. 282, t. 225, k. 9.

10 S. Korwin, Wspomnienia…, t. 2, s. 35; „Biuletyn Instytutu Wschodniego”, Nr 2, kwiecień 1929, r. II, s. 1-2, CAW, sygn. I.303.4.5406.

11 Skład osobowy zarządu ustalono na podstawie notatki przekazanej Oddziałowi II Sztabu Głównego. Por.: L. dz. 181/19 III 1929, CAW, sygn. I.303.4.5406, k. 24-26. Informacje na ten temat zamieszczono w preliminarzu budżetowym Instytutu Wschodniego: AAN, MSZ, sygn. 5272, k. 34.

12 Zagadnienie to opisał Pawłowski w liście datowanym na 16.11.1936 r., skierowanym do ambasadora Edwarda Raczyńskiego. AAN, MSZ, sygn. 5302, k. 32.

13 L. Chajn, Polskie wolnomularstwo 1920-1938, Warszawa 1984, s. 456-462.

14 Por. Sprawozdanie Stanisława Korwin-Pawłowskiego, CAW, sygn. I.303.5534, k. 31-32; AAN, sygn. 6688, k. 75-76; Tamże, sygn.. 6685, k. 13, 18-19, 31.

15 AAN, sygn. 8490, k. 6.

16 Pismo dotyczące przydziału oficerów do Szkoły Wschodoznawczej, CAW, sygn. I.303.5534, L. dz. 3531/Ek2 z 27 XI 1931 r.

17 Tamże, sygn. I.303.4.5516.

18 Sprawozdanie W. Bączkowskiego, CAW, E2 OII SG, sygn. I.303.4.5554.

19 I. P. Maj, dz. cyt., s. 37-38, 84-89.

20 Por.: Notatka W. Bączkowskiego dotycząca współpracy z emigracją polityczną na terenie Instytutu Wschodniego. Tamże, sygn. I.303.4.5554.

21 Por. L. 692/I z dn. 19 XI 1929, L.812/2/5 1930, tamże, sygn. I.303.4.5406. O bliskich kontaktach S. Korwin–Pawłowskiego z domem Dżabagich wspomina Dżennet Dżabagi-Skibniewska. Por.: T. Zaniewska, Dżennet znaczy raj, Białystok 2002, s. 32.

22 CAW, sygn. I.303.4.5406. L. 760/I, 17 XII 1929.

23 Tamże, sygn. I.303.4.5422, L. dz. 1076/II/2/I z 18 III 1930.

24 List Naczelnika Wydziału Wschodniego MSZ Tadeusza Hołówki do Stanisława Korwin-Pawłowskiego. APAN, sygn. 282, t. 225, k. 46-47.

25 Wspomina o tym fakcie w piśmie skierowanym do wicedyrektora Departamentu Politycznego MSZ Tadeusza Kobylańskiego radca ambasady RP w Moskwie dr Tadeusz Jankowski. Por.: AAN, sygn. 5302, k. 68.

26 List Stanisława Korwin-Pawłowskiego do Zarządu Instytutu Wschodniego. APAN, sygn. 282, t. 225, k. 113-114.

27 Por. przemówienie S. Siedleckiego wygłoszone na pierwszym walnym zgromadzeniu członków założycieli Instytutu 10 grudnia 1928 r., a w szczególności następujące słowa: „Instytut Wschodni jest dzieckiem dwu organizacji, które w latach 1920 i 1922 powstały w Warszawie, mianowicie ‘Przymierza’ i Towarzystwa Polsko-Azjatyckiego”. Por.: „Biuletyn Instytutu Wschodniego”, nr 2, kwiecień 1929, s. 1-2. CAW, sygn. I.303.4.5406.

28 Por.: S. Korwin, Wspomnienia…, t.2, s. 51.

29 AAN, sygn. 5302, k. 29-30, 68.

30 Tamże, sygn., 5302, k. 29.

31 List Stanisława Siedleckiego do Stanisława Korwin-Pawłowskiego z 8.01.1930 r., APAN sygn. 282, t. 225, k. 49-50.

32 AAN, sygn. 5302, k. 57-58.

33 Tamże.

34 A. P. Kosowski, dz. cyt., s. 7-9.

35 Tamże.

36 Kpt. Bohdan Butkiewicz kierował IV Działem Dalekiego Wschodu Referatu „Wschód”; S. Korwin, Wspomnienia…, t. 2, s. 217.

37 S. Korwin, Wspomnienia…, t. 2, s. 345.

38 Tamże.

39 Odniesienie do artykułu zamieszczonego w piśmie „El-Arab” pt. Lawrence Polski. S. Korwin-Pawłowskiego przyrównano tam do postaci Thomasa Edwarda Lawrence’a (1888-1935), znanego jako Lawrence z Arabii – brytyjskiego oficera i agenta wywiadu. I. P. Maj, dz. cyt., s. 37.

Islam a sekularyzm w postsowieckim Azerbejdżanie: wewnętrzna walka o narodową i kulturową tożsamość

Anar Ibrahimow

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 53-59]

Azerbejdżańska Republika Demokratyczna (ARD)1 w latach 1918-20 była pierwszym krajem, w którym kultura muzułmańska na poziomie państwowo-politycznym doświadczyła sekularyzmu, jako struktury mającej na celu zapobieganie wpływowi religii, myśli religijnej i tradycji religijnej na politykę, a nie jako nowoczesnej wiary promowanej przez niektórych przywódców politycznych, pragnących stworzyć alternatywę wobec islamu. Równocześnie było to pierwsze takie muzułmańskie doświadczenie w realizacji europejskiego modelu państwa narodowego. Według kategorii formy rządu, ARD została utworzona zgodnie z klasycznym modelem republiki parlamentarnej, opartej na pluralizmie politycznym i systemie wielopartyjnym. W republice funkcjonowała zasada podziału władzy. Jeszcze przed powstaniem państwa, Mehmed Emin Resulzade (szef partii Musawat)2, przemawiając na I Kongresie swej partii, w październiku 1917 r., jednoznacznie ogłosił: « Duchowni nie powinni ingerować w politykę, a meczet powinien zająć neutralne stanowisko w walce politycznej ».3 Tak oto, Azerbejdżan został pierwszym świeckim krajem w świecie muzułmańskim, gdzie religia została oddzielona od państwa.

Wybór modelu sekularnego był jedynym i logicznym wyborem również po rozpadzie ZSRR, gdzie model ten, pomimo wielu wad, udowodnił swoją efektywność i spójność z ideami modernizacji. W warunkach zakorzenionej świeckiej tradycji wszelkie hasła artykułowane przez islamistów na rzecz budowania państwa według zasad islamu, były przyjmowane jako anachronizm i przykład archaizacji pewnych warstw społecznych. Elita rządząca zdawała sobie sprawę z tego, że zarówno hasła, jak i szybko powstające partie i organizacje islamskie nie tylko odzwierciedlają proces wzmożonego zwracania uwagi na religię, ale również wysyłają sygnał o gotowości sił opozycyjnych do ewentualnego przejęcia władzy i zasobów, których dotychczas były pozbawione.

W okresie rządów Frontu Narodowego (1992-1993) i po dojściu do władzy Hejdara Alijewa4 (1993) religia na różne sposoby pojawiała się w sekularnym państwie, jednak tożsamość islamska zawsze pozostawała nieco sztuczną, pozorowaną. Renesans muzułmański w Azerbejdżanie nie doprowadził do tzw. „boomu islamskiego”, tj. totalnej islamizacji życia społeczno-politycznego. Wzrastająca świadomość religijna po rozpadzie sowieckiego systemu wartości ograniczyła się jedynie do odrodzenia etycznego i kulturalnego. Zarówno islamskie partie polityczne jak i rząd postrzegały i nadal postrzegają wartości islamskie jako źródło edukacji etycznej, lecz nie jako podstawy reform politycznych. Charakterystyczny jest fakt, iż islamskie partie i organizacje, funkcjonujące w kraju w latach 1994 -1999, dość szybko osłabły i straciły swoich zwolenników. Nie było dla nich zaplecza społecznego, a ich działalność nie została poparta przez przywódców oficjalnego duchowieństwa.

Aż do dziś żadna z czołowych partii opozycyjnych w kraju nie posiada jasno określonego stosunku do islamu. Ogólne sformułowania figurujące w dokumentach programowych tych partii, świadczą o całkowitym braku zainteresowania tą kwestią. Jedynym godnym uwagi elementem w dokumentach programowych partii opozycyjnych jest opinia o niezbędności wykładania religii w szkołach i uczelniach państwowych, która znalazła się w programie Partii Frontu Narodowego. Jedyną partią, która jeszcze w ogóle nie określiła swojego stosunku wobec religii jest obecnie rządząca partia „Yeni Azerbaycan” („Nowy Azerbejdżan”).5

Opisana wyżej sytuacja uwarunkowana jest co najmniej dwoma podstawowymi czynnikami. Po pierwsze, od końca XIX w. w Azerbejdżanie wyraźnie dominuje ideologia modernistyczna, liberalna i antyklerykalna. Tacy intelektualiści azerscy jak: A. Bakichanow, M. Achundzade, I. Gutgashenli, M. Sabir, którzy stali u źródeł tych tradycji, nadal pozostają postaciami kultowymi dla większości azerbejdżańskiej elity intelektualnej. Po drugie, nie ma związku między nacjonalistycznym „azerskim” („turkijskim”)6, a islamskim modelem tożsamości. W krótkim okresie istnienia niezależnego Azerbejdżanu, w latach 1918-1920, państwo posiadało charakter sekularny, o nacjonalistycznej (panturkijskiej) orientacji politycznej, które można byłoby porównać z modelem Kemalistowskiej Turcji.7 Popularne hasła – „europeizacja, turkizacja, islamizacja!” wypowiedziane przez А. Huseinzade – czołowego ideologa partii Musawat w latach 1918-1920, były tak naprawdę tylko „piękną grą” ze sprzecznymi koncepcjami.8

Punkt zwrotny w relacji państwo sekularne – islam nastąpił w roku 1996, kiedy to proirańsko nastawione organizacje religijne (nie bez przyczyny) zostały oskarżone o prowadzenie działalności antypaństwowej. Nastroje religijne w tym okresie dodatkowo podsycane były przez działalność, nie występujących dotąd w Azerbejdżanie, rozprzestrzeniających się fundamentalistycznych islamskich nurtów religijnych o zabarwieniach salafickich9. Wymienione wyżej wydarzenia negatywnie odbiły się na wolności religijnej wiernych.

Mimo, iż konstytucja Republiki Azerbejdżanu wprowadziła generalną zasadę, że Azerbejdżan jest państwem świeckim (art. 7), religia jest oddzielona od państwa, wszystkie religie są równe wobec prawa, system edukacji jest świecki (art. 18) i, że wolność religijna jest gwarantowana dla każdego (art. 48),10 państwo zaczęło ingerować w sprawy religijne obywateli. Ingerencje te, w sferze prywatnej, dotyczyły zakazu noszenia chust przez kobiety w szkołach państwowych oraz zapuszczania brody przez mężczyzn pracujących w instytucjach państwowych, natomiast w sferze publicznej zakazano dystrybucji literatury religijnej oraz zamknięto wiele meczetów i szkół koranicznych – medres.

Po zmianach, wprowadzonych do ustawy o religii i udziale w praktykach religijnych, w 1996 roku, w całym kraju zamknięto około dziewiętnastu kursów koranicznych11 a także medres, w których odbywały się zajęcia z religii islamskiej. Meczety i medresy, które należały do wspólnoty religijnej Nursystów12 były często ofiarami prześladowań, ostatni raz we wrześniu 2007 roku, kiedy to zamknięto sunnickie medresy na południu kraju.13 W ciągu ostatnich czterech lat zamknięte zostały także, skupiające liczną grupę praktykujących muzułmanów, wpływowe meczety Abu Bakr i Szahidlar w stołecznym Baku14 i Ahli-Sunni w, drugim co do wielkości mieście kraju, Giandży15. W 2009 roku w Azerbejdżanie przyjęte zostały nowe ustawy wprowadzające ograniczenia możliwości tworzenia organizacji religijnych i rozprzestrzeniania tekstów o treściach religijnych.16

Kulminacją napięć w stosunkach władzy państwowej z muzułmanami stało się nałożenie nieoficjalnego zakazu noszenia hidżabu (religijnego, kobiecego nakrycia głowy) poprzez wprowadzenie jednolitego stroju w szkołach ogólnokształcących w 2011 roku. Stało się to mimo tego, że ustawa regulująca ubiór kobiety w Azerbejdżanie oficjalnie nie istnieje, a konstytucja republiki gwarantuje obywatelom prawo do wolności religijnej. Islam, z kolei, nakazuje kobietom-muzułmankom po osiągnięciu wieku bulu’ – dojrzewania płciowego (średnio w wieku 9-14 lat), zakrywać głowy i ciała w obecności mężczyzn, którzy nie są ich bliskimi krewnymi.

Chociaż faktyczny zakaz noszenia hidżabu nie rozpowszechnił się wśród studentek i pracowniczek uczelni wyższych, niektórzy społeczni aktywiści twierdzą, że uczęszczające na uczelnie kobiety, które go noszą, tak czy inaczej napotykają różne problemy. Na przykład nie wolno robić zdjęcia do paszportu w nakryciu głowy.17 To wszystko, oczywiście, wywołuje oburzenie i sprzeciw ze strony praktykujących muzułmanów i zmusza ich do podjęcia radykalnych posunięć, tym samym czyniąc ich wrogami sekularnego porządku.

Gdybyśmy mieli dziś określić poziom sekularyzmu w Azerbejdżanie, polaryzując go między tzw. pozycjami soft i hard, kraj z powodzeniem mógłby zająć miejsce obok Turcji i Francji w typologii sekularyzmu według Barry’ego A. Kosmina.18

Przedstawiciele tzw. oficjalnego islamu, reprezentowanego przez Zarząd Muzułmanów Kaukaskich (w skrócie: ZMK), nominalnie niezależną, utworzoną jeszcze za czasów ZSRR, instytucję religijną, nadal pozostają, tak jak w czasach sowieckich, pod ideologiczną presją państwa. Większość organizacji religijnych zmuszana jest do współpracy z władzami i uznawania zwierzchnictwa duchowego ZMK, finansowanego z budżetu państwa. Tylko niewielką liczbę grup religijnych można uznać za ”niezależne” i próbujące pozostać poza kontrolą państwa. Do jednej z takich niezależnych organizacji religijnych, z własnym programem politycznym, należała Islamska Partia Azerbejdżanu (IPA), która zawsze pozbawiona była poparcia azerbejdżańskiej inteligencji. Kiedy jej liderzy, ułaskawieni specjalnym dekretem prezydenckim, wrócili na scenę polityczną Azerbejdżanu, partia przestała bronić islamskiego model ustroju państwowego i weszła w sojusz z innymi partiami opozycyjnymi. W opinii zagranicznych obserwatorów, jej elektorat stanowią osoby religijne, traktujące IPA nie jako partię polityczną, lecz jako ciało, reprezentujące interesy osób religijnych w działalności społecznej.

Słabe zaangażowanie w sprawy religijne, a czasami nawet brak wiedzy na ten temat, powoduje, że również społeczeństwo w tej kwestii zachowuje się biernie. Fakt ten blokuje kształtowanie się opinii publicznej, co ewentualnie mogłoby wywrzeć nacisk na władze państwowe.

Według danych badań socjologicznych z 2006 roku, tylko 7,2 procent ankietowanych odpowiedziało twierdząco na pytanie: ”W jakim stopniu jesteście religijni, czy przestrzegacie wszystkich nakazów religijnych?” 49,7 procent respondentów stanowczo zadeklarowało, że ”są wierzący, natomiast nie wiedzą nic o kwestiach religijnych i nie przestrzegają przy tym żadnych nakazów religijnych”.19 Należy przy tym zaznaczyć, iż w Azerbejdżanie przeprowadzana jest znikoma liczba badań nad religią i religijnością obywateli. Jest to związane z licznymi utrudnieniami dla przeprowadzania obiektywnych badań opinii publicznej w omawianej dziedzinie.

Niemniej jednak, można z pewnością stwierdzić, że w Azerbejdżanie wciąż panuje tzw. „islam nominalny”, gdzie formy są wartościowane, ale wartości są zapomniane. W islamskim języku kulturowym, Azerowie chętni są do rozmów na różne tematy, tylko nie o Bogu i życiu, nie o śmierci lub życiu po śmierci. Azerowie wydają się być zjednoczeni w większym stopniu wspólnym interesem, niż wspólną ideą. Pod tym względem, pomimo niestabilności kulturowej i politycznej, są podobni bardziej do Amerykanów i Europejczyków, aniżeli do innych muzułmańskich narodów postkomunistycznej Azji Środkowej czy Kaukazu Północnego. Społeczeństwo azerbejdżańskie skupia się głównie na materialnych przedmiotach codzienności. Jednak obecność religii jest widoczna. Liczne formy religii powstałe w okresie transformacji mogą zostać wypełnione treściami radykalnymi. Stanie się tak w przypadku wystąpienia nowego kryzysu, pogorszenia sytuacji materialnej społeczeństwa (ubóstwa), a także naruszania indywidualnych i obywatelskich praw i swobód itd.20

* * *

Podsumowując, warto podkreślić, że w wielu krajach muzułmańskich, tak jak na Zachodzie, sekularyzm stał się silnym dogmatem politycznym lub doktryną – nie alternatywą, a imperatywem. Pod tym względem, Azerbejdżan nie jest wyjątkiem. Jeśli sekularyzm jest normatywnym i racjonalnym imperatywem, to odejście od jego norm i tradycji jest rozpatrywane jako zjawisko nienormalne i nieracjonalne. Ci, którzy pragną budować państwo w oparciu o religię uważani są za ekstremistów i fanatyków religijnych.21

Należy jednak wziąć pod uwagę, że prawdziwy pluralizm wymaga poszanowania praw i swobód wszystkich obywateli, a przede wszystkim wolności sumienia i prawa do wolności religijnej. Prawdziwy sekularyzm z kolei (jeśli to oznacza separację religii od państwa) nie powinien dostarczać autonomii tylko dla państwa, ale również dla religii. To da muzułmanom prawo i możliwość samodzielnego, poza kontrolą państwa, praktykowania wszystkich obowiązków religijnych, które ustalone są przez szariat.22 Jak wiadomo, począwszy od XVIII aż do XX wieku, prawo to działało w wielu krajach muzułmańskich skolonizowanych przez Zachód. Państwo i władza państwowa powinny utrzymywać swoją neutralność światopoglądową (ideologiczną) w społeczeństwie i nie ingerować w sferę religijną, starając się nie wpływać na sposób ubierania się (prawo kobiet do noszenia hidżabu lub brody przez mężczyzn) lub praktyki religijne.

Dziś stajemy się świadkami wewnętrznej walki o tożsamość narodową i kulturową w całym świecie muzułmańskim. Jest to walka o określenie „duszy” państw narodowych, walka, która stawia zakorzenione reżimy i elity przeciwko nowym siłom społecznym, alternatywnemu sektorowi społeczeństwa, pragnącemu widzieć społeczeństwa współczesnymi, ale raczej o orientacji islamskiej aniżeli sekularnej. Ponadto, walka ta wymaga coraz większej partycypacji politycznej i demokratyzacji. Ironią jest to, że siły sekularne, jako instrument i metodę utrzymywania władzy i przeciwwagi wybierają częściej autorytaryzm aniżeli demokratyzację.23

Ważnym problemem, który w musi zostać rozwiązany w Azerbejdżanie, jest nieodzowność znalezienia równowagi między potrzebą demokratyzacji i koniecznością powstrzymywania ofensywy radykalnego islamu politycznego. Jak pokazuje światowa praktyka, próby wykluczenia islamu z życia politycznego prowadziły nie tylko do aktywizacji islamskich ruchów politycznych, ale, w niektórych przypadkach, nawet do ich radykalizacji. Islam w Azerbejdżanie, gdzie większość populacji stanowią muzułmanie, jest bardzo ważnym czynnikiem, którego władza świecka nie powinna lekceważyć. Jedno jest pewne, problem wcale nie polega na polityzacji religii i grup religijnych, a na ich radykalizacji.

Anar Ibrahimow – absolwent Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant w Szkole Nauk Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, zajmuje się problematyką współczesnego Azerbejdżanu, w szczególności kwestiami religijnymi.

1 Azerbejdżańska Republika Demokratyczna – dalej ARD.

2 Musawat – pierwsza partia polityczna Azerbejdżanu, powstała w roku 1911.

3 Н. Багирова, 93 годовщина со дня провозглашения Азербайджанской Демократической Республики, 05 июня 2009 года, http://www.azeri.ru/az/history/adr90/

4 Haydar Aliyev – były generał KGB ZSRR i członek Politbiura KC KPZR, prezydent Azerbejdżanu w latach 1993-2003.

5 А. Геюшев, Особенности процесса возрождения Ислама в Азербайджане, „Полюс”, 09 марта 2000, http://www.qutb.org/arxiv/09.htm

6 panturkizm – nurt kulturalno-polityczny, który powstał na przełomie XIX-XX w. wśród narodów turkijskich. Panturkizm głosił ideę politycznej konsolidacji wszystkich narodów turkijskich na podstawie wspólnoty etnicznej, kulturowej oraz językowej.

7 Kemalistowska Turcja – wyrażenie, które pochodzi od imienia współtwórcy i pierwszego prezydenta Republiki Tureckiej, Mustafy Kemala Ataturka.

8 А. Полонский, Ислам в контексте общественной жизни современного Азербайджана, „История”, № 28/1999, Издательский дом „Первое сентября”, http://his.1september.ru/article. php?ID=199902802

9 salafizm – to muzułmański ruch religijny i polityczny postulujący odrodzenie islamu poprzez powrót do jego pierwotnych źródeł, ”religii przodków”. Salafizm nie jest szkołą uznaną w islamskiej teologii. Zwolennicy salafizmu nie akceptują nowości w religii (bida’), także w rzeczywistości trudno ich nazwać propagandystami modernizmu religijnego. Z salafizmu wywodzi się XX-wieczny fundamentalizm islamski.

10 Конституция Азербайджанской Республики, 12 ноября 1995 года, http://www.azerbaijan.az/portal /General/Constitution/doc/constitution_r.pdf

11 Это постановление было опубликовано ГКРРО, ≪Религиозный бюллетень≫, Агентство печати Туран, сентябрь 2007 года, [в:] Азербайджан: Независимый Ислам и Государство, Доклад Крайсис Груп N° 191 Европа – 25 марта 2008 года, s. 24.

12 nursyści – zwolennicy ruchu islamskiego nazwanego imieniem jego głównego inspiratora Saida Nursi – tureckiego uczonego i działacza religijnego z Bitlisu. Said Nursi jest autorem kolekcji dzieł pod tytułem „Risale-i Nur”, które stanowią komentarz do wersetów koranicznych, przedstawianych z pozycji zarówno klasycznego islamskiego dziedzictwa, jak i współczesności.

13 Интервью Крайсис Груп с независимым суннитским имамом, близким к движению Нурсу, октябрь 2007 года, [в:] Азербайджан: Независимый Ислам и Государство, Доклад Крайсис Груп N° 191 Европа – 25 марта 2008 года, s. 24.

14 Д. Макири, Азербайджан: Закрытие старых бакинских мечетей вызывает возмущение граждан, информационный портал „EurasiaNet”, 20 марта 2010 года, http://russian.eurasianet.org/node/31031

15 Почему в Азербайджайне закрывают мечети, служба новостей ББС, http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/11/09 1103_ azeri_mosque_closures.shtml

16 Dini etiqad azadlığı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununa əlavələr və dəyişikliklər edilməsi barədə, № 812-IIIQD, 08.05.2009, Komunikat Parlamentu Republiki Azerbejdżanu, http://www.meclis.gov.az/?/az/ legislation/view/1428

17 Ш. Аббасов, Азербайджан: Запрет на ношение хиджаба в средних учебных заведениях спровоцировал полемику о роли ислама в обществе, информационный портал „EurasiaNet”, 7 января 2011, http://russian.eurasianet.org/node/58495

18 B. A. Kosmin, Contemporary Secularity and Secularism/Secularism & Secularity: Contemporary International Perspectives. Ed. Barry A. Kosmin and Ariela Keysar. Hartford, CT: Institute for the Study of Secularism in Society and Culture (ISSSC) 2007, p. 3.

19 Reszta respondentów – 40.1% odpowiedziała, że są oni ludźmi praktykującymi, posiadają wiedzę o normach religijnych, ale przestrzegają je fragmentarycznie. Według danych badań socjologicznych, przeprowadzanych w roku 2004, 2005 i 2006 przez socjologiczną służbę Puls, liczba respondentów twierdzących, że przestrzegają oni obowiązki religijne, jest stabilna i stanowi mniej niż 50%. [в:] „Азербайджан в 2006 г., социологический контроль”, Пульс/Фонд имени Фридриха Эберта, Баку 2007.

20 А. Полонский, op.cit.

21 J.L. Esposito and A. Tamimi, Islam and Secularism in the Middle East, New York: Yale University Press 2000, p. 9.

22 szariat zbiór zasad (norm) prawnych, moralno-etycznych oraz religijnych islamu, regulujący całe życie Muzułmanów.

23 Ibidem.

Из жизни постсоветских мусульман в России (по материалам прессы) Часть I

Салават Исхаков

[tekst pierwotnie opublikowano w://текст первоначально был 
опубликован в: "Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 25-38]

Оценка советского опыта
С распадом СССР в условиях посткоммунистической России в обществе резко вырос интерес к своему прошлому, к своим корням, к тем болевым точкам, которые имелись в истории того или иного народа, в его духовной культуре. «Отлучение» в советский период мусульманских народов от их истории, культуры, религии иско-ренение чувства национальной гордости за те или иные выдающиеся деяния предков и т.п. в результате привели к тому, что были высказаны самые резкие оценки в отношении советского наследия. Вот как отразились эти настроения в восприятии татар, писавших в разные газеты: «За более чем 70 лет богохульства и осквернения святых мест ислама…»1. При Сталине была выполнена задача — «навсегда отделить татарский народ от его тысячелетнего культурного наследия… Тысячи татар бежали от красной чумы в Среднюю Азию, на Кавказ… за границу. Страшный разрушительный смерч пронесся над татарской землей…Многие исламские ценности — вековое культурное наследие… татар, утеряны навсегда»2. «Сегодня, — писал в мае 1990 г. в саратовском «Мусульманском вестнике» мулла М. Бибарсов, — мы начинаем понимать, как много потеряли в нашей борьбе с якобы религиозным дурманом, как не хватает человеку веры в высшие духовные идеалы, воспетые Творцом, как неразрывно связана религия с нашей историей и культурой». В августовском выпуске этого вестника он же отмечал: «Годы борьбы с «религиозным дурманом» не прошли бесследно, были уничтожены практически все исламские богословы, священнослужители, которые одновременно были и учителями; уничтожались не только храмы и медресе, но также основа любой цивилизации — книги. Не вина сегодняшнего поколения, а беда, что мы не знаем основ ислама. Но вечно во мраке жить нельзя, настало время и просыпаться…», призывал этот мулла.

Из письма читателя: Если до 1917 г. татарам практически не требовался перевод Корана на татарский язык, то к концу ХХ в. не каждый мулла понимал Коран. «Можно сказать, что ислам для многих современных татар — это нечто этнографическое: бабушка сказала то-то и то-то, дедушка сказал то-то и то-то»3. «Мой отец, — отмечал директор Национальной библиотеки Татарстана Р. Валеев, — учился до 17-го года в татарском медресе и изучал арабскую графику. Мама родилась на 12 лет позже, училась уже в советской школе на латинице. А я уже родился в 1947 году и учился татарскому языку, естественно, на основе кириллицы. Когда получал образование в Москве, отец писал мне письмо на арабском, мама на латинице, а я отвечал на кириллице…»4. Уровень знания родного языка снижался с каждым поколением, так как многие татары, разбросанные по всей стране, не имели возможности учить этому своих детей в школах. Так, в Ивановской области, где проживает всего около 1,3 миллиона человек, татары по численности составляют около 2% населения. Татарское население здесь за годы советской власти, как отметил председатель исполкома Всемирного конгресса татар историк И.Р. Тагиров (Казань), почти утратило родной язык, культуру и религию5. О том, что татары и башкиры в подобных ситуациях подвержены русификации, писал председатель Ульяновского областного татаро-башкирского общественного движения «Туган тел»
А. Ибрагимов6. Молодежь вырастала, не зная, по существу, истории своего народа, что вызывало сильное возмущение и среди татар в Татарстане. К примеру, житель поселка этой республики, обращаясь в редакцию газеты, спрашивал, «почему нет у нас популярной истинной истории татарского народа, которая бы охватила период, начиная с глубокой древности и по настоящее время? Почему такая история не изучается в школах? Думаю, что подобные вопросы волнуют не меня одного»7. Историческая наука не отвечала многим запросам общественности, не давала ответы на ряд важных вопросов о том, каким было духовное наследие российских мусульман. Выросшие при советской власти поколения мусульман, в том числе башкир и татар, все меньше и меньше владели родным языком, знали о своей истории, религии, культуре, традициях. Все это послужило причиной того, что в мусульманском обществе резко осуждался проводившийся советской властью курс на противодействие исламу, на деисламизацию жизни российских мусульман, а фактически на их деэтнизацию и ассимиляцию.

Возрождение ислама и исламофобия в России
После распада СССР в духовной сфере российских мусульман, как и у других народов страны, началось восстановление утраченной духовности, возвращение к докоммунистическим и досоветским ценностям их богатого культурного наследия, возрождение религии. Все эти сложные проблемы стали предметом научных и общественных дискуссий. Некоторые религиозные деятели при этом полагали, что «никакого исламского возрождения нет и не может быть. Есть духовное возрождение самих мусульман. Ибо вера во Всевышнего никогда не умирала, а раз не умирала, значит не может и возрождаться. Этим лозунгом иногда пугают людей или привносят элемент недоверия. Ислам — это вера во Всевышнего. Вера во Всевышнего и образ жизни. Просто идет нормальное духовное возрождение народов нашей страны»8. Среди обществоведов также имелись сторонники того, что широко применяемый термин «возрождение», сам по себе все-таки представляется весьма условным в приложении к мусульманской религии, ибо ислам ведь фактически никогда и нигде не умирал, в том числе и в пределах России в частности9. Мнение о неправомерности употребления понятия «мусульманское возрождение» не встретило широкую поддержку в интеллектуальной среде, большинство обществоведов по-прежнему предпочитало использовать терминологию возрожденчества.

В интеллектуальной среде первым делом обратили большое внимание к дореволюционной печати. Так, в первом номере ленинградской газеты «Нур» («Свет»), которая была печатным органом Ленинградского татарского культурного центра и мусульманской общины, редколлегия объясняла выбор этого названия таким образом: «Мы остановились на этом названии по двум причинам. Во-первых, газета под таким названием выпускалась нашими отцами и дедами до революции в Петербурге. И мы хотели продолжить и подчеркнуть преемственность нашей национальной культуры, развитие которой было прервано в годы репрессий и застоя. Во-вторых, мы надеемся с помощью газеты хоть в какой-то степени рассеять тот мрак стереотипной лжи, который распространялся о татарах, об их культуре, истории многие десятилетия. Но мы не собираемся ограничиться узконациональной тематикой. На страницах газеты мы будем освещать жизнь братских тюркских народов, а также сообщать о событиях в Турции, Афганистане, арабских государствах, с которыми нас связывают давние и тесные исторические и культурные традиции… Мы не руководствуемся конъюнктурными соображениями, а искренне желаем способствовать возрождению нравственности, милосердия, духовности в нашем обществе»10. Дореволюционная газета «Нур», добавим, пропагандировала мысль, что ислам не противоречит европейской культуре, прогрессу и потребностям времени.

Главный редактор московской татарской газеты, обращаясь к читателю, писала: «Вновь увидела свет возрожденная газета «Суз» («Слово»), издававшаяся в 1915-1916 гг. в Москве классиком татарской литературы, видным общественным деятелем и публицистом Гаязом Исхаки (видный прометеевский деятель. — С.И.). Утверждать, что наша газета поднимется до уровня газеты, которую редактировал Г. Исхаки, мы не беремся, но те проблемы, которыми жил великий писатель, волнуют нас и сегодня: проблемы национального выживания, развития культуры, просвещения в наши дни столь же животрепещущи, как и восемьдесят лет назад… Мы приглашаем к сотрудничеству всех неравнодушных и желающих внести свою лепту в благородное дело не только возрождения, но и сохранения и продолжения традиций татарского народа»11. «Мы, — писал член редакции этой газеты, — по-новому смотрим на свою историю, культуру, веру. Стараемся вернуть себе то, что по крупицам накапливали наши предки, вернуть историю, к сожалению, нами утерянную. Не зная своих исторических корней, невозможно стремиться к новому»12.

Тем самым подчеркивалась важность не только восстановления духовной преемственности, но и развития традиций. Это восстановление норм татарской жизни понималось так: каждый человек должен знать и помнить о своих корнях, а эта память является гарантом сохранения и развития национальной культуры, которая имела многовековой фундамент в виде исламской религии. Именно ислам, как отмечал профессор Московского высшего духовного исламского колледжа Ш. Мухамедьяров, считают мусульманские народы постсоветской России наиболее важным приоритетным наследием для разработки современных концепций своей национальной истории и культуры13. В связи с этим среди мусульманской общественности возник вопрос о статусе этой религии среди других вероучений в современном обществе, о реальном отношении новой власти к ней.

Оказалось, что ислам вызывает фактическое неприятие, то открытое, то скрытое со стороны как властей, так и значительной части общества. На страницах татарской прессы часто публиковались письма читателей, в которых выражалось сильное беспокойство ухудшением межконфессиональных отношений. К примеру, в письме татарского жителя г. Волоколамска в редакцию казанской газеты отмечалось: «Русских… пугают исламским фундаментализмом, исламским экстремизмом, исламской картой… Враги ислама из Москвы пытаются внушить русскоязычному населению, что ислам — жестокая религия»14. В связи со строительством в Москве храма Христа Спасителя, в мусульманской прессе отмечалось: «Когда верующие мусульмане, как говорится, по копейке собирают на строительство крошечных мечетей, российское государство отвалило на строительство главного православного храма России сотни миллиардов рублей (т. е. из кармана налогоплательщиков)… За что мы только в своей истории не платили на грешной Руси?! Обидно и унизительно
другое… Вся конструкция этого огромного креста нанизана на большой полумесяц. Этим фактом главная государственная религия России, какой является православие, как бы подчеркивает, что она покорила другую религию — исламскую»15. «Ныне… — писал в 1999 г. уфимский татарин, — татары и русские испытывают былую враждебность друг к другу»16. «Конечно, мы, — писал, в частности, редактор уфимской татарской газеты, — не знаем, где тот центр, откуда дергают за ниточку, приводящие в движение эти антимусульманские, антитатарские силы. …Это делается не против эфемерного мусульманского фундаментализма, его просто нет… это делается для того, чтобы не проснулся с летаргического сна татарский народ. Он сегодня находится в процессе обрусения… и этот процесс принял в последние годы бешеную скорость… А мы же думаем, что для всех жителей России более выгодно, даже с прагматических соображений, если будет больше христианских, иудейских храмов, мусульманских мечетей…»17.

В современном российском обществе возникли сложнейшие проблемы межнациональных и межконфессиональных отношений. Вот типичная ситуация, которую обрисовала главный редактор журнала «Петербург национальный» И.Н. Селиванова, отвечая журналисту: Вопрос: Довольны ли петербургские татары новыми условиями своей духовной жизни?

Ответ: Увы! У огромного числа приверженцев ислама в нашем городе всего одна мечеть. Ещё одну хотели построить дагестанцы, даже получили участок земли для этого. Но с протестами выступили горожане: пикеты людей с плакатами, письма протеста. И строительство не состоялось. Вопрос: А почему протестовали горожане?

Ответ: Я думаю, потому, что после событий на Северном Кавказе и 11 сентября 2001 года в США многие склонны отожествлять экстремизм с исламом. Люди просто боятся, что рядом с их домами возникнет всё равно какой, но мусульманский центр. Они не знают толком, что вокруг живёт множество самых мирных, работящих, культурных мусульман, далеких от экстремизма и насилия. Это им нужна мечеть. Экстремисты ничего не строят, они разрушают.

Вопрос: Как можно объяснить настороженное или даже неприязненное отношение к мусульманам?

Ответ: Одну причину я уже назвала — это ситуация в Чечне. После октябрьской трагедии с заложниками в Москве недоверие, страх и неприязнь к мусульманам-кавказцам возросли до опасного уровня. Растиражированные теле- и радиоэфиром высказывания террористов об исламе, конечно, нанесли ущерб отношению к нему. Американская трагедия 11 сентября, теракт на острове Бали, теоретизирование о неизбежности «конфликта цивилизаций» — христианской и исламской тоже делают своё дело.

Однако, по-моему, есть и более основательная причина «исламофобии»: это незнание. Люди боятся того, что они не знают и не понимают18. В психологии немульманского большинства населения страны сложилось устойчивое и неверное представление ислама как религии опасной для демократии, как религии экстремизма и фанатизма.

А ведь в Российской Федерации, как подчеркивал председатель Духовного управления мусульман Центрально-Европейского региона России (ДУМЦЕР) муфтий Р. Гайнутдин (Москва), «каждый десятый гражданин — мусульманин, а Россия является одной из крупных мусульманских стран в мире… Мусульмане России не являются эмигрантами или приезжими из других стран, а живут на своей исторической родине — Поволжье, Урале, Сибири, Северном Кавказе. …Без активного участия мусульман и мусульманских организаций гражданский мир в обществе вряд ли достижим»19. Речь шла о таких мусульманских организациях, как духовные управления во главе с муфтиями. Председатель Центрального духовного управления мусульман России и европейских стран СНГ (ЦДУМ) муфтий Т. Таджутдин (Уфа), стремясь доказать особую важность своей организации в жизни российских мусульман, даже утверждал, что от того, как мусульманские организации будут строить отношения с государственными органами, с религиозными организациями других различных конфессий, «зависит мир и спокойствие в нашем доме и в наших душах»20, преувеличивая тем самым роль своей организации как с религиозной, так и общественно-политической и культурно духовной точки зрения.

Реставрированные в современной России мусульманские духовные управления взяли на себя функции возрождения ислама в жизни российских мусульман, наладив, в частности, издание их печатных органов, направленных для религиозного просвещения масс. На рубеже 80-90-х годов ХХ в. различными духовными управлениями мусульман для широкого религиозного просвещения и утверждения исламских ценностей в качестве основы общественной и личной жизни российских мусульман начинает создаваться современная исламская пресса, которая в значительной степени впитала традиции и опыт дореволюционной периодики. Так, в Москве стала издаваться газета «Ислам минбəре» («Трибуна ислама»), в Саратове — «Мусульманский вестник», в Уфе — газета «Рисалят» («Послание»), в Казани — «Дин ва магыйшат» («Религия и нравственность»), «Иман» («Вера»), в Махачкале — «Ас-салям» («Мир») и т.д. В 1999 г. духовными управлениями мусульман, различными мусульманскими общинами и объединениями с разной периодичностью и, как правило, незначительными тиражами издавалось в России около 40 наименований газет и журналов, в которых находит отражение широкий круг вопросов религиозно-общественной жизни мусульманского сообщества России — от подробного ознакомления с аспектами веры и нравственными ценностями ислама до хроникальных заметок о деятельности городских и сельских приходов. Мусульманская проблематика во всем тематическом разнообразии — открытие новых духовных центров, строительство мечетей, организация религиозного образования, конфликтные ситуации внутри мусульманской общины страны и т.д. — находила освещение на страницах массовых российских периодических изданий, включая «Известия», «Независимая газета», «НГ-Религия», «Сегодня», «Московский комсомолец», «Итоги» и др. Значительный объем информации о жизни российских мусульман проходит через Интернет. Но этого было явно недостаточно в условиях «перестроечного» социально-экономического, идеологического и духовного кризиса в обществе, все более охватывавшегося сверху и до низу исламофобией, при которой какое-либо действительное возрождение ислама не могло происходить.

Мусульманские общественно-политические движения и партии: в поисках методологии перемен
В ходе бурных общественно-политических перемен времен «перестройки» среди мусульман стал проявляться интерес к участию в различного рода общественных организациях, партиях, движениях. Так, московское общество татарской культуры «Туган тел» («Родной язык») было образовано в сентябре 1988 г. В состав Совета и правления вошли деятели науки, культуры и искусства, имам Соборной мечети Москвы Р. Гайнутдин и др. Со временем стали создаваться другие общественные организации, в основном по интересам: общество «Интеллектуал», общество «Наука», молодежное общество, Всероссийский татарский культурно-просветительский центр и др.21

В апреле 1990 г. в Казани была создана Татарская партия национальной независимости. В ее декларации, в частности, указывалось, что древняя культура татарского народа неразрывно связана с исламом и что необходимо оказание всесторонней поддержки служителям ислама и религиозным общинам22.

Летом 1990 г. была предпринята первая попытка создания Всесоюзной исламской демократической партии (ВИДП). Учредительное собрание состоялось в Уфе 4-10 июня 1990 г., куда приехали 30 человек из 10 регионов страны. Причина возникновения такой партии, которую возглавил имам Актюбинской мечети Ф. Ахмадиев, объяснялась ее вдохновителями следующим образом: «Сегодня наше общество находится в жесточайшем кризисе, охватившем все сферы жизни, а предлагаемые рецепты выхода из кризиса малоэффективны и плохо срабатывают. В примерно таком же кризисе находилось все мировое сообщество в начале VII века. Аллах послал Своего пророка Мухаммеда к людям в Мекку с Кораном и в течение жизни одного поколения системы зла и насилия исчезли. Люди стали братьями, повсюду распространились мир и спокойствие. И в течение веков ислам доказал свою уникальность и превосходство, гениально регулируя жизнь народов во всем ее многообразии. Мусульманин стал символом добропорядочности, благородства, мужества, цивилизованности, духовности, учености и высокой нравственности и никакие силы не смогли опрокинуть ислам, ибо народы глубоко поверили в него и
приняли его. Не смогли опрокинуть, пока мусульмане сами не стали отходить от истинного ислама, от Корана и сунны23. Чтобы уничтожить ислам, бороться с ним, неверные создали коммунистическую партию. Мы видим эффект разрушительной работы этой партии. Прошлое встает перед нами как страшный сон и суровое предостережение… Успех коммунистической партии заключается в том, что мы, мусульмане, ослушались своего Господа и Создателя, что мы разобщены и враждуем между собой.

Задача реализации неотъемлемых прав народа и осуществление его вековой мечты о собственной государственности и сплочение народа под флагом идей национального суверенитета требует создания политической организации — Всесоюзной исламской демократической партии»24. С распадом Советского Союза ВИДП прекратила свое существование.

Почти одновременно в Астрахани на съезде мусульманских обществ СССР (179 представителей) 9 июня 1990 г. было принято решение об образовании Исламской партии возрождения (ИПВ), ставшей первой мусульманской партией на территории СССР25. ИПВ была зарегистрирована в Дагестане, ее председателем до 1992 г. был дагестанец А. Ахтаев26. О его взглядах можно судить по следующему его высказыванию: «За последние два века, а особенно в эпоху так называемого противостояния между капитализмом и коммунизмом началось пробуждение мусульманских народов, возврат к первоисточникам — Корану и сунне, стремление построить свою жизнь на принципах ислама. «Новый мировой порядок» ощетинился. Началось преследование мусульман, шельмование их как террористов, экстремистов. Всюду в мире, где мусульмане пытаются построить свою жизнь на основе Корана и сунны, происходят военные перевороты, гражданские войны. Единым фронтом с «новым мировым порядком» на внутреннем фронте выступает пятая колонна – традиционные муллы, еретики разных мастей, сектанты, марионетки-правители. Никогда раньше история не знала такого единого антиисламского фронта. Мусульмане разобщены, невежественны, слабы во всех отношениях, особенно в военном. Их противник выступает во всеоружии, он организован, обладает материальной силой, у него идеологическое оружие отточено, имеет много союзников среди слабых мусульман. Идет четвертая мировая война — война идей. И результат ее заранее известен при одном условии, что мусульмане будут в точности следовать Корану и сунне, — «новый мировой порядок» будет повержен»27. Призыв обратиться к первоисточникам, следует подчеркнуть, не означал мусульманскую ортодоксию, возврата к далекому прошлому, к средневековым порядкам, а мыслился как «очищение» веры от позднейших наслоений, которые явились результатом вмешательства мусульманских богословов, и в конечном итоге приспособить ислам к новой социокультурной ситуации, возникшей в обществе и государстве.

С распадом СССР ИПВ вскоре прекратила свое существование. Осенью 1990 г. в Москве стал создаваться Исламский культурный центр, заявивший, что намерен координировать процессы возрождения ислама в столице. В инициативной группе был, в частности, имам-хатыб московской Соборной мечети Р. Гайнутдин. В созданный совет Исламского культурного центра г. Москвы и Московской области (ИКЦМ) входило около тридцати человек28. В апреле 1991 г. ИКЦМ прошел регистрацию, его директором становится В.В. Медведев. В конце 1991 г. между Гайнутдином, который являлся президентом ИКЦМ29, и Медведевым произошел серьезный конфликт, приведший к тому, что Медведев был уволен с этого поста. В начале 1993 г. Медведевым был создан Исламский культурный центр России (ИКЦР). В первые годы ИКЦР неоднократно обвинялся в финансовых махинациях, даже в связях с организованными преступными группировками и различными экстремистскими группами30. Сам же Медведев быстро обрел известность среди мусульман как политический интриган, именуемый в их прессе не иначе как «мусульманский Остап Бендер». Стремясь к наживе, этот «мусульманский» деятель не стеснялся в средствах, «отмывал» деньги различных международных мусульманских благотворительных фондов или получал огромные суммы в период выборных кампаний, ловко манипулируя от имени «мусульманских организаций»31. Неблаговидные действия таких «мусульманских» деятелей, как Медведев, вызывали волны общественного недовольства, поскольку было очевидно, что их поддерживали не только некоторые мулльские представители, но и властные структуры. Как быстро убедилась мусульманская общественность, роль Медведева сводилась к расколу советских мусульман, противопоставлении их организаций друг другу, дискредитации авторитетных религиозных деятелей, поддержке малоизвестных, но напористых «мусульманских» деятелей, обуреваемых, как и Медведев, жаждой власти и личным обогащением. Все это было хорошо известно мусульманской общественности и в других частях страны, где искали пути для защиты интересов мусульманского населения.

В феврале 1992 г. в Казани состоялся первый съезд «Милли Меджлиса» — «Национального парламента татарского народа». Платформа меджлиса, принятая в 1996 г., включала требования о возрождении татарской нации на принципах национализма, тюркизма и исламизма и о приоритете шариатских норм перед конституционными32. Но власти Татарстана не позволили действовать меджлису.

Руководитель Милли Меджлиса татарского народа Башкортостана (Уфа) М. Рамазанов обоснованно полагал, что национально-культурная автономия может стать основой самоуправления народа. «Почему самые простые жизненно необходимые вещи оказываются для нас недоступными? Что надо делать, чтобы иметь нормальные, равные с другими народами права на свой язык, свою культуру — эти нормальные потребности человека, такие же как дышать, пить, есть? Нам нужно организовать самоуправление снизу… Наши национальные школы и искусство нужны только нам, — правильно полагал он, — и создавать их должны мы сами… Еще в 1917 г. в Уфе, а сейчас в Татарстане эти функции готов взять на себя Милли Меджлис. Это структура самоуправления, нацеленная на решение внутренних проблем сохранения нации. Милли Меджлис не дублирует государственную власть»33. Власти Башкортостана также не позволили действовать этой общественной организации, которая вынуждена была даже вести свою работу фактически почти подпольно, а вскоре угасла. Общероссийское общественно-политическое движение «Нур», распространившее свою деятельность на 56 субъектов РФ, официально зарегистрированное в мае 1995 г., возглавили имам мусульманской общины г. Коврова Владимирской области В. Яруллин и М. Садиков. Движение пользовалось поддержкой председателя ЦДУМ муфтия Т. Таджутдина34, но вскоре также исчезло.

Всероссийское общественно-политическое движение «Союз мусульман России» (СМР) было создано также в мае 1995 г. на конференции в г. Сибае (Башкортостан). Политическая программа СМР декларировала защиту прав российских мусульман во всех возможных сферах — от объявления мусульманских праздников нерабочими днями во всероссийском масштабе до привлечения дополнительных инвестиций в мусульманские регионы. В сентябре 1995 г. на учредительном съезде в Москве СМР возглавил саратовский имам М. Бибарсов. При этом ключевые позиции в движении заняли сподвижники В.В. Медведева. В феврале 1996 г. вследствие несогласия с фактической узурпацией ими власти Бибарсов подал в отставку и председателем СМР стал дагестанец Н. Хачилаев, который вскоре стал депутатом Государственной думы, а Медведев (Ниязов) возглавил исполком СМР.

Выступая в Москве в декабре 1997 г. на всероссийской конференции, Хачилаев заявил, что с мусульманами «поступают бесцеремонно, пользуясь государственной властью, приближая податливых, отдаляя богобоязненных, поощряя создание новых коррумпированных «верхов-элит» в мусульманских республиках». «Я считаю, что радикальные исламские настроения в России — это закономерные явления. Это следствие дурного, неумелого отношения, а порой вообще игнорирования исламского фактора». В создании отрицательного образа мусульманина средства массовой информации России, по оценке Хачилаева, «преуспели настолько, что сами этнические мусульмане верят в это. Верят, что ислам — это религия прошлого, отсталого, что это религия толпы, грязи и темноты, что мусульманин — это необразованный, кровожадный фанатик»35. Поэтому СМР, набрав, по оценке Хачилаева, достаточные ряды сторонников и немалый потенциал энергии, намерен на своей основе создать мусульманскую партию36. В 1998 г. Министерство юстиции РФ приняло решение о ликвидации СМР, а сам Хачилаев вскоре погиб.

В июне 1995 г. в Москве возник Исламский комитет России во главе Г. Джемалем, который существует до сих пор, представляя собой небольшую группу столичных интеллектуалов, не связанных с практической деятельностью среди российских мусульман.

Возникшее в апреле 1996 г. в Саратове общественно-политическое движение «Мусульмане России» было образовано под руководством упоминавшегося Бибарсова. Помощник московского муфтия Р. Гайнутдина Ф. Асадуллин, избранный в Политсовет этого движения, сделал в связи с этим громкое заявление, что отныне мусульманское духовенство становится реальной политической силой. Однако эта организация на практике также не смогла развернуть свою деятельность на общероссийском политическом пространстве и являлась региональной организацией, чье влияние распространялось лишь на некоторые области Среднего Поволжья37.

Тем временем в Москве после того как в 1997 г. Гайнутдин, по данным Р. Силантьева, помирился с Медведевым (Ниязовым) и после ликвидации властью СРМ в том же 1998 г. учреждается новая медведевская структура — общероссийское политическое движение «Рефах» («Благоденствие»). В 1999 г. была предпринята попытка создания широкой коалиции мусульманских политических организаций. В образованный тогда общественно-политический блок «Меджлис» вошли движения «Нур», «Всероссийский исламский конгресс», «Мусульмане России» и «Рефах». На парламентских выборах 1999 г. «Рефах», выступавший в блоке с «Единой Россией», провел в Думу пятерых депутатов, в том числе Медведева (Ниязова)38.

Действия последнего и его структур продолжали вызывать острую критику со стороны ряда общественных деятелей, в том числе представителей татарской интеллигенции. Так, проф. МГИМО А.А. Ахтамзян отметил: «К сожалению, в Москве возникли некоторые полурелигиозные или даже псевдорелигиозные организации (курсив мой. – С.И.), которые пытаются злоупотребить чувствами верующих в амбициозных политических целях. Таков, например, так называемый Исламский культурный центр. Сколотивший его молодой человек по имени Абдул-Вахид Ниязов часто мелькает на экранах телевидения … Разумеется, это могло бы быть личным делом Ниязова, но он претендует на выражение мнений мусульман России, для чего ни у него, ни у его группы нет никаких оснований. Московская соборная мечеть должна была не раз отмежеваться от указанной группы и дезавуировать акции ее лидера. Татарская общественность весьма осторожно относится к таким или аналогичным попыткам выступать от имени московских татар»39. Неблаговидные действия различных «мусульманских» деятелей, претендующих на роль их лидеров, но на деле не имеющих для этого никаких оснований и зачастую просто позорящих мусульман страны, вызывали, с одной стороны, сильное возмущение в мусульманской среде, с другой, тяжелое состояние растерянности, разочарования. Несмотря на такой эффект, медведевцы продолжали свою деятельность, пользуясь покровительством мулльских верхов и бюрократического аппарата.

С принятием нового российского избирательного закона и законодательства о политических партиях, запрещающего их создание на этнической и конфессиональной основе, процесс партийно-политического структурирования в общероссийском масштабе на собственно мусульманской основе был прекращен. В этой ситуации Медведевым (Ниязовым) весной 2001 г. на основе движения «Рефах» была создана Евразийская партия России40. И это вызвало вновь обоснованную критику с самых разных сторон.

Как отметил, к примеру, главный редактор федеральной газеты «Татарский мир» В. Чурбанов, Ниязов «подчёркивает «сакральность» своей Евразийской партии, уверяет, что «благодаря Всевышнему она войдёт в политическую элиту страны». …Главными задачами партии Ниязов называет «установление в стране гражданского мира, предусматривающего равенство всех национальностей и конфессий, содействие интеграции в экономический союз бывших республик СССР, а также задачу укрупнения российских регионов»41. Пафосно, но ничем полезным для мусульманского населения и эта структура и ее руководители себя не проявили, имитируя в очередной раз политическую деятельность российских мусульман. Невозможно при этом было скрыть от общественности, что для таких деятелей главными были карьера и личное обогащение — модель поведения, осуждаемая в мусульманском мире. Попытки создания общероссийских мусульманских партийно-политических структур, как верно заметил исламовед Н. Мухарямов, не привели к появлению какого-то единого центра федерального масштаба. Ни в общероссийском, ни в поволжском контекстах мусульманские движения не стали реальным инструментом политического представительства мусульманского населения ни в составе корпуса российских законодателей, ни перед лицом федеральной бюрократии42.

Поведение ряда «мусульманских» лидеров вызывало недоверие к ним и вне России. Так, один из участников международного исламского форума «Будущее мусульман России в новом тысячелетии» (Москва, 27-28 мая 2000 г.) муфтий Дамаска Абдель Фалах аль-Безм оценил их роль весьма негативно, сказав, в частности, что они основательно не разобрались в собственной религиозной жизни, различных течениях, связанных с исламом, или просто, по разным причинам выступающих как религиозные (курсив мой. — С.И.)»43. Действительно, псевдомусульманский характер ряда движений и организаций были очевидны, несмотря на всю риторику их руководителей и поддержку властей. Постепенно стало очевидным, что никакой действительно признанной в обществе методологии перемен при этом не было найдено, что результаты подобной деятельности далеко не соответствует запросам как мусульманского населения в целом, так и отдельных групп и индивидуумов.

Продолжение следует в следующем номере

Др. Салават Исхаков – историк, доктор исторических наук, ведущий научный сотрудник Института российской истории Российской академии наук. Область его научных интересов охватывает историю Российской империи начала ХХ века, в частности, период Октябрьской революции, а также историю мусульманского меньшинства в России.

1 Суверенитет (Казань). 1992. № 15. Ноябрь.

2 Суверенитет (Казань). 1992. № 13. Октябрь.

3 Всё об Исламе (Москва). 2002. № 4-5. Июль-август.

4 Татарские края (Казань). 1999. № 12. Март.

5 Татарские новости (Москва). 2000. № 5-6.

6 Татарские края (Казань). 1999. № 12. Март.

7 Татарские края (Казань). 1999. № 10-11. Март.

8 Ислам в России: традиции и перспективы. Материалы Всероссийской научно-практической конференции. Москва, 4-5 декабря 1997 г. М., 1998. С. 82-83.

9 Татарские новости (Москва). 1998. № 7-8.

10 Нур (Ленинград). 1991. № 1.

11 Суз-Слово (Москва). 1994. Январь.

12 Суз-Слово (Москва). 1994. Март.

13 Татарские новости (Москва). 1998. № 7-8.

14 Суверенитет (Казань). 1992. № 15. Ноябрь.

15 Татарские новости (Москва). 1997. № 7-8.

16 Идель-Урал (Уфа). 1999. № 3. Октябрь

17 Идель-Урал (Уфа). 1994. № 19-20. Октябрь

18 Татарский мир (Москва). 2002. № 6. Ноябрь.

19 Суз-Слово (Москва). 1994. Март.

20 Ислам в России: традиции и перспективы… С. 81.

21 Татарские края (Казань). 1999. № 13. Апрель.

22 Республика (Казань). 1990. № 3.

23 Сунна — обычай, практика, пример жизни пророка Мухаммеда как образец и руководство для всей мусульманской общины и каждого мусульманина, как источник материала для решения всех проблем жизни человека и общества. Сунна зафиксирована в виде преданий (хадисов), объясняет и дополняет Коран

24 Ислам (Москва). 1991. № 1. Март.

25 Силантьев Р.А. Ислам в современной России. Энциклопедия. М., 2008. С. 65, 79.

26 Мухарямов Н. Ислам в Поволжье: политизация несостоявшаяся или отложенная? // Ислам от Каспия до Урала: Макрорегиональный подход. Сборник статей. Sapporo-Москва, 2007. С. 14-15.

27 Свободная мысль (Москва). 2002. № 4, апрель.

28 ЛГ-Досье. 1991. № 7.

29 Мусульманские духовные организации и объединения Российской Федерации. М., 1999. С. 40.

30 Силантьев Р. Указ. соч. С. 81, 403.

31 Мусульмане Омского Прииртышья на пороге тысячелетия (сборник документов). Омск, 2003. С. 100.

32 Мухарямов Н. Указ. соч. С. 21

33 Идель-Урал (Уфа). 1994. № 19-20. Октябрь

34 Мухарямов Н. Указ. соч. С. 14-15.

35 Ислам в России: традиции и перспективы… С. 87, 89.

36 Ислам минбəре (Москва). 1998. № 1. Январь.

37 Мухарямов Н. Указ. соч. С. 16-17.

38 Силантьев Р. Указ. соч. С. 69, 408.

39 Татарские новости (Москва). 1997. № 7-8.

40 Мухарямов Н. Указ. соч. С. 18.

41 Татарский мир (Москва). 2002. № 3. Сентябрь.

42 Мухарямов Н. Указ. соч. С. 20.

43 Ислам минбəре (Москва). 2000. № 6. Июнь.

Wołodymyr Komar, „Концепція прометеїзму в політиці Польщі (1921-1939 pp.)”, Iwanofrankowsk 2011

Jan Pisuliński

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 171-174]

Od opublikowania monografii Sergiusza Mikulicza o prometeizmie w polityce II Rzeczypospolitej minęło już ponad 40 lat. Pomimo ustania ograniczeń cenzuralnych do tej pory nie otrzymaliśmy nowej, rzetelnej pracy poświęconej prometeizmowi. Polskich historyków wyprzedził na tym polu badacz z Przykarpackiego Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Stefanyka w Iwano-Frankiwsku, Wołodymyr Komar. Jego pracę należy uznać za zasadniczo nie do końca udaną, niemniej jest to bardzo interesująca próba przybliżenia ukraińskiemu czytelnikowi dziejów ruchu prometejskiego – zagadnienia w zasadzie nieobecnego dotychczas w historiografii ukraińskiej. Polski czytelnik z kolei może poznać spojrzenie strony ukraińskiej na prometeizm.

Autor dał się już wcześniej poznać nie tylko jako badacz omawianego zagadnienia, ale także polityki II Rzeczypospolitej wobec mniejszości ukraińskiej. Omawiana książka jest zwieńczeniem jego długoletniej kwerendy w polskich archiwach i bibliotekach, przede wszystkim w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, ale również w Archiwum Akt Nowych. Autor dotarł także do dokumentów Oddziału II przedwojennego Sztabu Generalnego (w 1927 r. przemianowanego na Sztab Główny) przechowywanych w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie. Zebrane materiały uzupełnił o spuścizny po bardziej lub mniej znanych działaczach prometejskich, rozproszonych po licznych innych archiwach i bibliotekach. M.in. dotarł do ciekawych, acz nieprzebadanych wcześniej, materiałów znajdujących się w Bibliotece Polskiej w Paryżu (m.in. spuścizny po Aleksandrze Kawałkowskim czy Władysławie Pelcu). Jak widać, W. Komar dokonał olbrzymiego wręcz wysiłku, by zebrać rozproszone źródła. Jeśli do tego dodać gruntowną kwerendę w przedwojennej prasie i wykorzystanie licznych opracowań naukowych, to należy uznać bazę źródłową pracy za wielce solidną.

Książka Wołodymyra Komara składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów, z których pierwszy omawia historiografię problemu i wykorzystane źródła. Kolejne poświęcone są szeroko pojętej genezie koncepcji prometeizmu i jej ewolucji w okresie międzywojennym, politycznej współpracy środowisk emigracyjnych narodów nierosyjskich pod egidą Polski, wpływowi prometeizmu na politykę zagraniczną i wewnętrzną II Rzeczypospolitej. Monografię uzupełnia spis wykorzystanych źródeł i opracowań oraz indeks osobowy. Na końcu autor umieścił dodatkowo wykaz zaszyfrowanych terminów używanych w korespondencji polskiego wywiadu w sprawach prometejskich, i ich objaśnień, co będzie z pewnością przydatne badaczom pragnącym iść jego śladami i zgłębiać omawiane zagadnienie.

Książka jest szerokim i wnikliwym spojrzeniem na polskie działania zmierzające do rozbicia Związku Sowieckiego po szwach narodowościowych. Już przedstawiając genezę prometeizmu, autor sięga bardzo głęboko w przeszłość. Jako protoplastę tej polityki wskazuje króla Kazimierza III Wielkiego, powołując się na jego chęć ułożenia zgodnego współżycia z Rusinami na zajętej przez siebie Rusi Czerwonej. Szerzej omawia Rzeczpospolitą Jagiellonów jako pierwowzór współpracy narodów, do której odwoływali się później polscy prometeiści. Te rozbudowane antecedencje mają w intencji autora, jak się wydaje, uzmysłowić czytelnikowi, że prometeizm był próbą odbudowy mocarstwowej pozycji Polski, jaką miała za czasów panowania tej dynastii. Można jednakże mieć wątpliwości, czy analogie nie są zbyt odległe i powierzchowne, jakkolwiek niektórzy z polskich prometeistów rzeczywiście sięgali do tzw. idei jagiellońskiej.

Dalej W. Komar wśród źródeł prometeizmu wskazuje na XIX-wieczny mesjanizm polski, a także emigracyjną politykę Adama Jerzego Czartoryskiego (s. 61-67). Sam prometeizm wywodzi bezpośrednio z polityki federacyjnej Józefa Piłsudskiego – stworzenia wspólnego państwa z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami, realizowanej w latach 1918-1921 – widząc w nim bezpośrednią kontynuację tej idei, rozszerzoną o narody Północnego Kaukazu, Zakaukazia, Turkmenistanu i Tatarów. Uważa, że polscy prometeiści chcieli związać je z Polską węzłem federacyjnym (s. 127), nie tyle jako bufory przed imperializmem rosyjskim, ale by przywrócić Rzeczypospolitej pozycję mocarstwa. Byłoby to jednak realne chyba jedynie w odniesieniu do bezpośrednich jej wschodnich sąsiadów jak Białorusini czy Ukraińcy. Poza tym, w świetle powyższych wywodów autora, prometeizm był więc ze strony polskiej koncepcją ofensywną. W. Komar widzi w tej idei rysy imperialistyczne i wiąże ją z tzw. myślą mocarstwową, szczególnie obecną w publicystyce polskiej lat 30. Polemizuje tym samym z polskimi badaczami, wśród których dominuje przekonanie, że prometeizm stanowił dla Warszawy raczej sposób obrony przed agresywną penetracją Polski przez służby sowieckie i podejmowane przez nie próby destabilizacji Polski poprzez wspieranie separatyzmu jej słowiańskich mniejszości. Polscy badacze podkreślają również idealizm prometeistów1.

Autor dalej szeroko prezentuje idee i koncepcje leżące u podwalin polskiego prometeizmu, przypominając przy tym, co cenne, poglądy zapomnianych już trochę publicystów, jak Adam Skwarczyński czy Wojciech Stipczyński. Zarzuca przy tym inspiratorom polskiego prometeizmu z kręgu pisma „Przymierze” i Związku Zbliżenia Narodów Odrodzonych, że nawet oni traktowali Białorusinów i Ukraińców zamieszkujących wschodnie kresy II RP jako obywateli drugiej kategorii i odmawiali im prawa do własnej państwowości (s. 121). W świetle znanej publicystyki autorów „Przymierza” jest to twierdzenie co najmniej kontrowersyjne, bowiem wielokrotnie krytykowali oni politykę polską na Kresach. Zgodzić się należy za to z przekonaniem autora, że polski prometeizm nie istniałby bez wkładu, jaki wniosły weń dwie osobistości: Tadeusz Hołówko i Tadeusz Schaetzel (s. 126).

Omawiając zasadnicze zagadnienie swojej pracy – miejsce prometeizmu w polskiej polityce – Wołodymyr Komar formułuje daleko idącą tezę, że prometeizm był sednem polskiej polityki wschodniej po 1926 r. (s. 127). Być może tak to wygląda patrząc przez pryzmat dokumentów polskiego wywiadu, na których głównie bazował autor. Jednakże nie można zgodzić się z takim twierdzeniem w odniesieniu do polskiej dyplomacji. Jej badacze wskazują co najwyżej na równoległość działań prometejskich i oficjalnej dyplomacji, która zabiegała o uregulowanie relacji ze Związkiem Radzieckim. Zwłaszcza po podpisaniu ze wschodnim sąsiadem w lipcu 1932 paktu o nieagresji, prometeizm zszedł na plan dalszy, gdyż kłócił się z polityką równowagi prowadzoną po 1934 r. przez Józefa Becka2. Najlepszy chyba obecnie znawca meandrów pomajowej dyplomacji Marek Kornat podkreśla, że jakkolwiek prometeizm nigdy nie stał się oficjalną doktryną polskiej polityki zagranicznej, był użytecznym instrumentem polskiej polityki wschodniej3.

W zasadniczej części pracy, poświęconej polskim działaniom na odcinku prometejskim, autor koncentruje się na przedstawieniu poczynań Oddziału II (wywiadowczego) polskiego Sztabu Głównego. Szczególnie sporo do naszej wiedzy wnosi opis licznych przedsięwzięć polskiego wywiadu mających na celu pogodzenie często skłóconych ze sobą emigrantów. W. Komar podkreśla rolę polskich poczynań w załagodzeniu tych konfliktów. Szkoda, że autor nie przedstawił krytycznego oglądu środowisk emigracyjnych ze strony pracowników polskiego wywiadu. Szerzej omówił za to próby poszukiwania sojuszników prometeizmu wśród innych państw, szczególnie Japonii, także Włoch, w mniejszej mierze hitlerowskich Niemiec (choć pominął np. publicystykę pisma „My”).

Chociaż W. Komar przeprowadził rozległą kwerendę w zespole Ministerstwa Spraw Zagranicznych, znacznie mniej pisze o aktywności prometejskiej polskiej dyplomacji. Szerzej natomiast omawia instytucje i organizacje polskie podejmujące idee prometeizmu, począwszy od wspomnianego już Związku Zbliżenia Narodów Odrodzonych, przez Instytut Wschodni, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Ukraiński Instytut Naukowy czy wileński Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Przybliża też mniej znane postacie ruchu prometejskiego, z których wymienić należy chociażby Władysława Pelca.

Wołodymyr Komar, co zrozumiałe, zważywszy na jego pochodzenie, sporo miejsca poświęcił w swojej pracy oddziaływaniu prometeizmu na politykę wewnętrzną II RP, zwłaszcza w stosunku do zamieszkujących ją Ukraińców. Udowadnia chociażby przekonywająco, że tzw. normalizacja, tj. porozumienie pomiędzy Warszawą a największym ugrupowaniem politycznym Ukraińców galicyjskich – Ukraińskim Zjednoczeniem Narodowo-Demokratycznym, było inspirowane przez działaczy prometejskich. Z prometeizmu wywodzi także genezę powołania „Biuletynu Polsko-Ukraińskiego”.

Niestety, do książki wkradły się także pewne nieścisłości lub przeinaczenia wymagające korekty. Autor błędnie podaje, że posłem ukraińskim w Polsce na początku 1919 r. został Ołeksandr Karpinski (s. 82), ponieważ jego misja nie doszła ostatecznie do skutku. Przekonanie autora, że URL została poparta przez większość polskiej społeczności Ukrainy Naddnieprzańskiej (s. 100), nie jest oparte na prawdzie. Jej liderami byli bowiem właściciele ziemscy, z jawną niechęcią odnoszący się do lewicujących władz republiki. Inaczej także, niż jest to opisane w książce, przedstawia się sprawa obecności w rządzie URL po układzie Piłsudski-Petlura dwóch polskich ministrów: Henryka Józewskiego (wiceminister administracji) i Stanisława Stempowskiego (minister zdrowia później rolnictwa). Zostali oni bowiem narzuceni Petlurze. Poza tym, redaktor „Tryzuba” Iłłarion Kosenko nie był nigdy ministrem spraw zagranicznych URL, jak pisze o nim autor (s. 146). Szkoda również, że przed napisaniem swojej książki W. Komar nie dotarł do przywoływanej już ostatniej pracy Jana Jacka Bruskiego, który kwestionuje formalne powstanie w 1925 r. organizacji „Prometeusz”4.

Konkludując, niezależnie od kilku kontrowersyjnych czy zbyt daleko idących sformułowań, książka Wołodymyra Komara znacząco poszerza wiedzę nie tylko ukraińskiego, ale również polskiego czytelnika, o roli polskich władz w powstaniu i rozwoju ruchu prometejskiego. Można się zżymać na autora za oskarżenia polskich prometeistów o imperializm i mocarstwowe ciągoty, ale te opinie, poparte cytatami, warte są głębszego zastanowienia.

Dr hab. Jan Pisuliński – historyk, profesor w Instytucie Historii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Specjalizuje się w historii powszechnej po 1918 r., w szczególności stosunkach polsko-ukraińskich w XX w.

1 Zob. np. : Werschler, Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko: życie i działalność, Warszawa 1984, s. 214; M. Kornat, Polityka równowagi. Polska między Wschodem i Zachodem, Kraków 2007, s. 86-88; W. Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Warszawa 2005, s. 488-489; J.J. Bruski, Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926, Kraków 2010, s. 14; idem; Między „Piemontem” a Mandżukuo”. Polska dyplomacja wobec kwestii ukraińskiej w okresie pomonachijskim (październik 1938-marzec 1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2010, nr 3 (55), s. 138.

2 Por. A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979, s. 189-190; M.K. Kamiński, M.J. Zacharias, Polityka zagraniczna Rzeczpospolitej Polskiej 1918-1939, Warszawa 1998, s. 92; W. Materski, Na widecie, s. 298, 329.

3 M. Kornat, W kręgu ruchu prometejskiego. Związek Zbliżenia Narodów Odrodzonych (1921-1923) i Instytut Wschodni w Warszawie, „Politeja” 2004, nr 2, s. 366. Zob. szerzej: idem, Ruch prometejski – ważne doświadczenie polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, „Nowa Europa Wschodnia” 2008, nr 2, s. 76-86.

4 J.J. Bruski, Między prometeizmem, s. 215.

Deklaracja programowa Polskiej Grupy „Prometeusza” w Londynie z 19 marca 1951 r.

Marek Kornat

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 163-170]

Czy w ogóle można mówić o prometeizmie po II wojnie światowej? Czy inicjatywy na tym polu – w sferze polskiej myśli politycznej – rozpatrywać jako nową jakość, czy też raczej kontynuację idei prometejskiej sprzed 1939 roku? Czy pojawienie się nowych narodów zniewolonych przez Sowietów zmieniało charakter całej koncepcji? Pytania te wymagałyby osobnej refleksji – na którą nie będzie tu miejsca.

Publikowany poniżej dokument pozostaje dowodem, że twierdząca odpowiedź na pytanie o ciągłość idei prometejskiej jest możliwa. Oczywiście ruch prometejski utracił to oparcie polityczne, które dawała mu Polska. Na scenie historii pozostała wszakże emigracja prometejska i oczywiście polskie uchodźstwo polityczne. Środowiska te starały się przechować wielkie dziedzictwo – nie z wiarą, że w danych warunkach da się zmienić mapę Europy Wschodniej, ale z przekonaniem, że koniunktury geopolityczne są w historii rzeczą zmienną. To zaś oznacza, że zmiany mimo wszystko są możliwe, chociaż Związek Sowiecki – jak wiadomo, wyszedł z II wojny światowej nie tylko zwycięsko, ale rozszerzył swoją sferę wpływów na Europę Wschodnią i Środkową, narzucając swój porządek nowym narodom, które w ramach ładu wersalskiego (czy też raczej wersalsko-ryskiego) korzystały z niepodległości.

Na uchodźstwie prometeiści polscy stworzyli dwie Grupy „Prometeusza” – w Londynie i Nowym Jorku1. Obie miały charakter ugrupowań elitarnych, postrzegających siebie jako komórki kształtujące myśl polityczną. Obie trzeba usytuować jako fragment szerszego zjawiska – ruchu federalistycznego, w który zaangażowało się wiele środowisk polskiego uchodźstwa, rozmaicie zresztą pojmując cele tego ruchu – często pomijając milczeniem prawa i aspiracje przedwojennych narodów prometejskich.

Deklaracja ideowa środowiska, które używało nazwy: Polska Grupa „Prometeusza” w Londynie, datowana na 19 marca 1951 r., pozostaje interesującym dokumentem programowym, jako świadectwo ciągłości myśli o „przebudowie Europy Wschodniej”, by raz jeszcze sięgnąć do znanego sformułowania płk. Edmunda Charaszkiewicza2. Bardzo dobitnie sformułowano myśl o wspólnocie losów „narodów prometejskich”, położonych na obszarze „Międzymorza Czarnomorsko-Kaspijskiego” oraz narodów świeżo zniewolonych przez ZSRR w następstwie ustanowienia jałtańskiego porządku w Europie Środkowo-Wschodniej.

„Druga Wielka Wojna – czytamy w tym dokumencie – dowiodła, że wszystkie Narody Prometejskie są zagrożone nie przez jeden, ale przez dwa ośrodki niepohamowanej zaborczości, mianowicie Rosję i Niemcy. W następstwie Drugiej Wielkiej Wojny cała środkowa Europa znalazła się pod władzą Rosji. Narody, które do roku 1939 rozwijały się w warunkach niepodległego bytu, znajdują się dzisiaj w niewoli, tak jak narody ujarzmione ponownie po Pierwszej Wojnie Światowej. Ilość więc Narodów Prometejskich znacznie wzrosła. Do walki z niszczącą siłą komunizmu rosyjskiego, prowadzonej samotnie od wielu lat przez Narody ujarzmione przez Rosję, zostały zmuszone wszystkie niemal narody. Narastający konflikt między Rosją Sowiecką i światem nieobjętym jej władzą przybliży rozstrzygnięcia, od których zależy także los narodów przez Moskwę ujarzmionych”.

Trudno nie dostrzec, że wierzono, iż konfrontacja taka nastąpi. Że będzie nią trzecia wojna światowa. Że stanie się ona rozstrzygającą bitwą o los narodów zniewolonych, których liczbę tak bardzo powiększyła ostatnia wojna. Nadzieje na taki przewrót w stosunkach międzynarodowych były niewątpliwie mocne wśród Polaków na uchodźstwie. Wybuch wojny na Półwyspie Koreańskim w czerwcu 1950 r. zdawał się zapowiadać, że konflikt „zimnej wojny” przerodzi się z czasem w starcie militarne Wschód-Zachód. Nie tylko środowisko skupione wokół idei legalizmu, ale także Jerzy Giedroyc, odwołujący się zawsze do zasad realizmu w polityce, brał w rachubę taki zwrot w stosunkach międzynarodowych, a dopiero ok. roku 1956 definitywnie upewnił się w przekonaniu, że „zimna wojna” nie będzie rzeczywistą wojną.

Powojenny program prometejski, czy raczej neo-prometejski, miał nowy zmodyfikowany charakter. Łączył się on z koncepcjami „Międzymorza”, czyli obszaru od Bałtyku do Adriatyku. Mówiono teraz o „zespoleniu Narodów Prometejskich na rozległych obszarach, sięgających od Bałtyku i wschodnich granic Niemiec, przez dorzecza Dunaju i pobrzeże czarnomorsko-kaspijskie, w oparciu w swej części południowej o Bliski i Środkowy Wschód”. Samym pojęciem „narodów prometejskich” objęto narody Europy Środkowo-Wschodniej, które niezawisłością polityczną cieszyły się do drugiej wojny światowej. Nie było już wówczas żadnych wątpliwości, że narody Europy Środkowo-Wschodniej dołączyły do przedwojennej liczby narodów prometejskich jako zniewolonych, oczekujących realizacji prawa do samostanowienia. Naturalna solidarność jednych i drugich narodów jawiła się fundamentem wszelkich dążeń do wyzwolenia.

Państwo sowieckie jako imperium osiągnęło po II wojnie światowej apogeum swej potęgi i roli w stosunkach międzynarodowych. Skuteczność totalitaryzmu sowieckiego dała się poznać w czasie świeżo zakończonej wojny. Okupacja sowiecka wschodniej części Polski (1939-1941) oraz dominacja sowiecka po 1945 r. uczyły jak bardzo trudno marzyć o skutecznym oporze ludności przeciw sowietyzacji. „Mrzonką jest wreszcie rachuba, że narody podbite przez Rosję w toku jej dziejów, lub zagarnięte przez nią podczas II wojny światowej, powstaną przeciwko uciskowi sowieckiemu same, bez pomocy zewnątrz” – powiedział gen. Kazimierz Sosnkowski w roku 1953, w jednym ze swoich odczytów3. Powoływał się właśnie na niepowodzenia polskich usiłowań w oporze przeciw władzy sowieckiej pod okupacją bolszewicką w czasie II wojny światowej. Proces sowietyzacji oraz pozbawienie własnych elit nie stwarzało, według niego, „narodom prometejskim” większych szans zbrojnego powstania przeciw władzy sowieckiej, nawet gdyby powstały możliwości osłabienia czy upadku ZSRR wskutek jakichś niepowodzeń na arenie międzynarodowej.

Warto z pewnością wspomnieć, że Włodzimierz Bączkowski – czołowy prometeista polski w latach trzydziestych, wydawca pisma „Wschód” (1930-1939) – stał się na uchodźstwie przede wszystkim sowietologiem. Formułował nawet nowy postulat – myśl o konieczności dialogu prometeistów z antysowiecką emigracją rosyjską, na co nie widzieli żadnych szans prometeiści przedwojenni4. Jerzy Giedroyc nie wyrzekł się nigdy swego przekonania, że konieczna jest deimperializacja Rosji, ale Juliusz Mieroszewski, będący głównym twórcą myśli politycznej środowiska „Kultury”, kładł zasadnicze nadzieje w procesie federalizacji Europy. „Sprawa polska nie istnieje dziś jako zagadnienie odrębne – stanowi natomiast fragment kluczowego problemu uwolnienia i jednoczenia Europy. Albo będziemy jedną z federalnych, czy kantonalnych republik zjednoczonej Europy, albo nie będzie nas wcale” – oto zasadnicza myśl zawarta w programowym artykule Psychologia przełomu z września 1951 r., drukowanym w „Kulturze”5. „Aby mogła istnieć wolna Polska, Sowiety muszą się wycofać z Europy, a Niemcy wejść muszą w skład europejskiej federacji. Innej drogi dla nas nie ma” – twierdził Mieroszewski6. Utracone prawo do samostanowienia Polacy mieli odzyskać tylko w ramach takiej operacji.

Oto tylko niektóre nowe akcenty myśli prometejskiej po II wojnie światowej.

W realiach ładu jałtańskiego w Europie prometeiści nie mogli oczywiście sprawić, aby urzeczywistnić głoszony program. Można jednak bez obawy błędu stwierdzić, że po II wojnie światowej dużo lepiej niż w realiach międzywojennych rozpoznawali „niszczącą siłę komunizmu rosyjskiego” i dowodem tego stanu rzeczy jest właśnie publikowany poniżej dokument.

Główną rolę w londyńskiej Grupie „Prometeusza” odgrywał jako jej prezes Tytus Filipowicz – dyplomata, działacz polityczny – który niestety nie doczekał się dotychczas biograficznego studium na temat swego życia. Urodził się w r. 1873 w Dąbrowie Górniczej. Od wczesnej młodości związał się z ruchem socjalistycznym w Zagłębiu Dąbrowskim, organizując tamże struktury PPS. Udając się do Londynu – związał się z grupą socjalistów wydających pismo „Przedświt”. Studiował w London School of Economics and Political Science. Towarzyszył – jak wiadomo – Józefowi Piłsudskiemu w historycznej podróży do Tokio latem 1904 r., której rezultatem było złożenie w japońskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych memorandum o współpracy, będącego nie tylko wyrazem antyrosyjskiej myśli politycznej, ale i prawdziwym manifestem koncepcji prometejskiej7.

Doświadczeniem dużo bardziej doniosłym niż podróż do Japonii była misja Filipowicza na Kaukaz w roku 1920 – realizowana z woli Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego8. Doprowadziła ona nawet do podpisania sojuszu Polski z Gruzją, po proklamowaniu przez ten kraj niepodległości, ale układ nie wszedł w życie – szybko został obalony przez toczący się bieg wypadków9. Misja miała charakter tymczasowy – nie była równoznaczna z ustanowieniem normalnych stosunków dyplomatycznych. W marcu 1920 r. Filipowicz przybył do Tbilisi. W kwietniu tego roku prowadził rozmowy w Baku z władzami niepodległego Azerbejdżanu. Niestety jednak został tam (w tym samym miesiącu) aresztowany przez NKWD. Był więziony przez bolszewików w Moskwie, ale został zwolniony i mógł wrócić do Polski jesienią 1920 r. Niestety już wiosną 1921 r. – zaraz po zawarciu między Polską a Rosją Sowiecką pokoju w Rydze – Sowieci opanowali zbrojnie Gruzję. Jej losy podzieliły Azerbejdżan i Armenia. Polska – mimo zwycięstwa nad Wisłą i ocalenia własnej niepodległości – nie miała już sił, aby wesprzeć walkę narodów Kaukazu.

Jeszcze w roku 1921, decyzją Piłsudskiego Filipowicz udał się do Moskwy jako pierwszy przedstawiciel dyplomatyczny RP w randze chargé d’affaires. Sprawował to stanowisko zaledwie przez kilka miesięcy10.

Opuściwszy Moskwę, Filipowicz pozostał w służbie zagranicznej Rzeczypospolitej. W latach dwudziestych pełnił funkcję posła RP m.in. w Helsinkach i Brukseli. Większe znaczenie prestiżowe miał urząd ambasadora w Stanach Zjednoczonych, który przyszło mu sprawować w czasach Wielkiego Kryzysu (1929—1932)11.

Rok 1932 był ostatnim w służbie zagranicznej Polski Odrodzonej. Niewiele możemy powiedzieć o przyczynach jego odejścia – można tylko domniemywać bez dowodów, że jako znany wolnomularz nie cieszył się zaufaniem nowego kierownictwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które przejął Józef Beck 2 listopada 1932 r. W resorcie tym starano się teraz eliminować wpływy ludzi posądzanych o „podwójną lojalność”, co oczywiście nie oznacza, że przeprowadzono konsekwentną czystkę. Po wycofaniu się z dyplomacji, Filipowicz – wraz z byłym ministrem skarbu Gabrielem Czechowiczem – stworzył nowe stronnictwo o nazwie Polska Partia Radykalna.

II wojnę światową Filipowicz spędził na uchodźstwie. Występował z różnymi inicjatywami na rzecz odrodzenia ruchu prometejskiego – perspektywa wojny mocarstw zachodnich przeciw Sowietom na początku 1940 r. zdawała się otwierać możliwości realnego zagrania „kartą prometejską”. Niemniej uwagi poświęcał koncepcjom „Międzymorza” rozumianym jako wizja rekonstrukcji tego obszaru geopolitycznego jaki rozciąga się między Niemcami a Rosją oraz Bałtykiem a Adriatykiem.

W roku 1945 Filipowicz założył nowe ugrupowanie pod nazwą Polskie Stronnictwo Demokratyczne, które nie odegrało większej roli w polityce na uchodźstwie. Wchodził w skład Rady Narodowej RP – najpierw w latach 1939-1941 następnie zaś w l. 1949-1953, pełniąc nawet funkcję jej prezesa (1949-1951). W wielkim konflikcie na uchodźstwie, który powstał po śmierci Prezydenta Władysława Raczkiewicza, Filipowicz opowiedział się po stronie Augusta Zaleskiego. Zmarł w Londynie w 1953 r. Część jego papierów przechowuje Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie.

Publikowany dokument przechowuje archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie (Kolekcja 43/7). Dokument nie ma własnego tytułu – w nagłówku widnieje jedynie sformułowanie: Polska Grupa „Prometeusza” w Londynie. Tekst zachował się w formie maszynopisu z odręcznymi poprawkami Filipowicza. Kto był jego autorem – nie możemy jednoznacznie powiedzieć. Jest prawdopodobne, że pochodzi spod pióra prezesa Grupy – być może powstawał w dyskusji z innymi jej członkami.

Dla przyszłego historyka ruchu prometejskiego dokument ten stanie się, być może, interesującym ogniwem programowym, ukazującym ewolucję wielkiej idei. Połączenie refleksji historycznej – w odniesieniach do II wojny światowej – oraz spojrzenia w przyszłość jest szczególnie interesujące.

W publikacji pozostawiliśmy oryginalną pisownię tekstu.

*

Polska Grupa „Prometeusza” w Londynie

Wybuch drugiej Wielkiej Wojny zamknął jeden okres prac ruchu Prometejskiego. Warunki, które istniały przed 1.IX.39, a zwłaszcza układ stosunków międzynarodowych, uległy radykalnym zmianom.

Porównanie sytuacji dzisiejszej ze stanem sprzed lat dwunastu prowadzi do następujących stwierdzeń:

1. Ruch Prometejski reprezentował zawsze walkę narodów ujarzmionych przez Rosję o prawo do niepodległego bytu. Doświadczenia i obserwacja ostatnich lat pogłębiały w Narodach objętych Ruchem Prometejskim świadomość, że jest to zarówno walka o realizację haseł wolności, jak i obrona jednostek przed usiłowaniem pozbawienia ich człowieczeństwa oraz obrona narodów przed dążeniem do ich fizycznego wytępienia.

2. Druga Wielka Wojna dowiodła, że wszystkie Narody Prometejskie są zagrożone nie przez jeden, ale przez dwa ośrodki niepohamowanej zaborczości, mianowicie Rosję i Niemcy.

3. W następstwie Drugiej Wielkiej Wojny cała środkowa Europa znalazła się pod władzą Rosji. Narody, które do roku 1939 rozwijały się w warunkach niepodległego bytu, znajdują się dzisiaj w niewoli, tak jak narody ujarzmione ponownie po Pierwszej Wojnie Światowej. Ilość więc Narodów Prometejskich znacznie wzrosła.

4. Do walki z niszczącą siłą komunizmu rosyjskiego, prowadzonej samotnie od wielu lat przez Narody ujarzmione przez Rosję, zostały zmuszone wszystkie niemal narody. Narastający konflikt między Rosją Sowiecką i światem nieobjętym jej władzą przybliży rozstrzygnięcia, od których zależy także los narodów przez Moskwę ujarzmionych.

Ostatnie półwiecze
I. Dwukrotnie w ostatnim Półwieczu ujawniła się w pełni postawa Moskwy i Berlina wobec wolności innych narodów i wobec przyrodzonego prawa każdego narodu do niepodległego bytu. Wrogą tendencją wobec tych zasad przesiąknięte było postępowanie Niemców w 1914—1918. Nie mniej wrogi był stosunek Rosji carskiej do ujarzmionych przez nią narodów. Wymownym wyrazem postawy niepodległościowej narodów ujarzmionych przez Rosję było zerwanie z nią wszelkich związków państwowych w odpowiedzi na ogłoszenie prawa samostanowienia przez „demokratyczną” Rosję Kiereńskiego.

II. Zwycięskie w Pierwszej Wielkiej Wojnie Mocarstwa, po pokonaniu Niemiec i w obliczu przemian rewolucyjnych dokonujących się po roku 1917 w Rosji komunistycznej, uznały fakt odbudowy państwowości przez szereg narodów, natomiast nie przeciwstawiły się ponownemu krwawemu ujarzmieniu przez Rosję bolszewicką szeregu odrodzonych państwowości na Międzymorzu Czarnomorsko-Kaspijskim.

Zwycięstwo Polski w roku 1920 wstrzymało wówczas imperialistyczną ekspansję rosyjską na zachód, nie przyniosło jednak wolności narodom ponownie przez Moskwę ujarzmionym.

III. W okresie między wojnami zadaniom niepodległych narodów środkowej Europy było umocnienie ich niepodległości. Cel ten mogły były osiągnąć tylko w działaniu solidarnym, które dałoby siłę przeciwstawienia się zaborczości Niemiec, jak i rosnącej groźbie ze strony Moskwy. Konsolidację tego obszaru utrudniała jednak polityka Mocarstw Zachodnich, czyniąc zeń teren gier politycznych.

IV. W roku 1939 Niemcy w zmowie z Rosją rozpętały drugą Wielką Wojnę. Nic nie wskazuje, by doznana klęska zniszczyła ich żądzę panowania nad światem. Moskwie przyniosła wojna potężny wzrost zasięgu władania i wpływów, powiększając możliwości ujarzmienia całego świata.

V. Druga Wojna Światowa ujawniła, że cele i dążenia Mocarstw i Narodów Prometejskich były rozbieżne. Ujawniła ona również lekceważenie przez Mocarstwa zasad głoszonych przez nie w czasie działań wojennych.

Kierowany oportunizmem Zachód wyrzekł się poważnego obszaru zachodniej cywilizacji, oddając na łup Moskwy nie tylko narody, które w czasie wojny były zmuszone do współpracy z wrogiem, ale nawet i te, które w lojalnej współpracy z Zachodem, dla realizacji głoszonych przezeń haseł poniosły olbrzymie ofiary krwi i mienia.

VI. Sojusz Mocarstw Zachodnich ze Związkiem Sowieckim, tworzony w ogniu walki z Niemcami, okazał się wkrótce zgubny dla Mocarstw Zachodnich. Chcąc zaradzić jego groźnym następstwom, usiłują one odbudować siłę Niemiec i Japonii. Mocarstwa Zachodnie nie doceniają nadal znaczenia Narodów Prometejskich, które winne być ich naturalnym i najpewniejszym sojusznikiem w walce z Rosją, jeżeli zyskają pewność, że zwycięstwo przyniesie im pożądaną wolność. Jest również na Zachodzie brak zrozumienia, że trwałego pokoju w tej części świata nie zbuduje się na równowadze silnej Rosji i silnych Niemiec, a tylko na dobrowolnych związkach wolnych narodów. Niezależnie bowiem od uczynienia zadość sprawiedliwości dziejowej, związki te dają gwarancję bezpieczeństwa nawet w wypadku odrodzenia koncepcji sojuszu niemiecko-rosyjskiego.

VII. Narzucony przez Mocarstwa stan rzeczy wytworzył ogólną dezorientację, chaos w pojęciach oraz załamanie wzajemnego zaufania. W wielu środowiskach emigracyjnych ugruntowało się przekonanie, że jedynym sposobem uzyskania wolności i niezależności jest podporządkowanie się Mocarstwom lub bierne czekanie na rozwój wypadków, gdyż jedynie Mocarstwa władne są decydować o losach narodów i świata.

VIII. Walka między dwoma systemami i biegunowo różnymi koncepcjami życia przyniesie klęskę lub zwycięstwo jednemu z tych systemów. Idzie nie tylko o utrzymanie praw jednostki zdobywanych wiekami, ale i o uratowanie istnienia narodów i światowego dorobku kultury duchowej. Ta walka dziś prowadzona przez cały nie-komunistyczny świat została podjęta przez Ruch Prometejski przed laty, natomiast cele, do których zmierza „Prometeusz”, nie stały się jeszcze celami ogólnie przyjętymi i uznanymi.

Wnioski
1. Charakter zmagań wstrząsających ludzkość wskazuje na to, że o ostatecznym zwycięstwie zadecyduje nie siła materialna będąca w dyspozycji każdej ze stron, ale przede wszystkim CZŁOWIEK. Karabin i czołg, maszynę, łódź podwodną czy samolot z bombą atomową obsługuje człowiek i od jego postawy zależeć będzie wynik starcia. Fakt ten daje Ruchowi Prometejskiemu szanse zwycięstwa.

2. Narody Prometejskie, zawiedzione kilkakrotnie przez Mocarstwa Zachodnie, a niszczone
stale przez Rosję, winny umocnić się w przekonaniu, że największą ich siłę stanowić może solidarność działania, która wzmocni ich odporność i uczyni z nich ważki i niezależny czynnik w stosunkach międzynarodowych.

3. Narody Prometejskie winny pogłębiać świadomość, że ich tragiczna sytuacja wymaga, aby nie rozpraszając się na dążeniu do osiągnięć drugorzędnych skupiły wszystkie wysiłki na celach zasadniczych – chronieniu narodu od zagłady i zdobyciu niepodległości.

4. Partnerem w stosunkach międzynarodowych może być jedynie ten, kto zachowuje niezależność postawy i działań politycznych: Reprezentacje Narodów Prometejskich winny zachować pełną tego świadomość.

5. Wobec rozszerzonego zasięgu okupacji sowieckiej działalność Ruchu Prometejskiego powinna objąć także te narody środkowej Europy, które dopiero w wyniku Drugiej Wojny Światowej znalazły się pod władzą Moskwy.

6. Narody Prometejskie winny już teraz zapoczątkować realizację systemu związków wolnych narodów, wyzwolonych spod władzy rosyjskiej i narażonych na dalsze zakusy imperializmu rosyjskiego i niemieckiego. Zespolenie Narodów Prometejskich na rozległych obszarach, sięgających od Bałtyku i wschodnich granic Niemiec, przez dorzecza Dunaju i pobrzeże czarnomorsko-kaspijskie, w oparciu w swej części południowej o Bliski i Środkowy Wschód – będzie najpewniejszą gwarancją ich niepodległego bytu i silną podstawą równowagi w tej części świata.

Polska Grupa Prometejska daje wyraz przekonaniu,

że przedstawiciele Ruchu Prometejskiego, uznając solidarność za podstawowy warunek zwycięstwa Idei Prometejskiej, dołożą wszelkich starań do zacieśnienia między nimi spójni rozluźnionej w ciągu Drugiej Wielkiej Wojny, a nieodbudowanej dotychczas mimo żywego wyczuwania konieczności zbiorowego działania,

że dokonanie zespolenia nie pozostanie bez wpływu na naszych braci w krajach będących pod obcą przemocą, a wizja triumfu Idei Prometejskiej ugruntuje w narodach dziś ujarzmionych przez Rosję Sowiecką przeświadczenie, że w jedności „wolnych z wolnymi i równych z równymi” mieści się cel, ku któremu nam niezłomnie iść należy.

Za Polską Grupę „PROMETEUSZA” w Londynie

Prezes
[Tytus Filipowicz]

Londyn, 19 marca 1951 r.

Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie, Kolekcja 43/7.

Dr hab. Marek Kornat – historyk, profesor na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, docent w Instytucie Historii PAN, specjalizuje się w historii Polski okresu międzywojennego.

1 O sprawach tych daje informacje przede wszystkim monografia Sławomira Łukasiewicza, Trzecia Europa. Polska myśl federalistyczna w Stanach Zjednoczonych 1940—1971, Warszawa – Lublin 2010. Temat ów wymagałby oczywiście osobnego opracowania.

2 Zob. E. Charaszkiewicz, Przebudowa Wschodu Europy. Materiały do polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego w latach 1893–1921, „Niepodległość”, Nowy Jork – Londyn, t. V, 1955, s. 125—167 oraz t. IX, 1974, s. 229—285.

3 K. Sosnkowski, Sytuacja światowa na tle agresji sowieckiej, Londyn 1953, s. 7.

4 Zabrał w tym duchu głos na łamach „Russkoj Mysli”, pisząc pod pseud. Grąbczewski (jak wynika z listu Bączkowskiego do amb. Jana Ciechanowskiego z 14 lutego 1959), Instytut Polski i Muzeum Sikorskiego (Londyn), Kol. 82/19.

5 J. Mieroszewski, Psychologia przełomu, „Kultura”, nr 9, 1951, s. 101 i 107.

6 Tamże.

7 Zob. W. Pobóg-Malinowski, W zaraniu dyplomacji polskiej. Podroż Piłsudskiego do Tokio, „Polityka Narodów”, t. IV, 1934, s. 623-660.

8 Legacja nosiła nazwę: „Misja specjalna na Kaukaz Południowy”.

9 Szeroko o międzynarodowym położeniu Gruzji traktuje W. Materski, Georgia rediviva: Republika Gruzińska w stosunkach międzynarodowych 1918—1921 (Warszawa 1994). O misji Filipowicza zob. A. Furier, Polacy w Gruzji, Warszawa 2010, s. 369 i n.; W. Materski, Polska akcja wojskowa w Gruzji i na Zakaukaziu (1917—1920), [w:] Międzymorze. Polska i kraje Europy Środkowo-Wschodniej. XIX — XX wiek. Studia ofiarowane Piotrowi Łossowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1995, s. 125-133.

10 Postanowieniami Traktatu Ryskiego nawiązano stosunki dyplomatyczne. Do Warszawy przybył przedstawiciel sowiecki Lew Karachan.

11 W Waszyngtonie zastąpił Filipowicza Stanisław Patek (dotychczasowy poseł w Moskwie) – na początku 1933 r.

 

Prometeista wśród pracowników MSZ? Zygmunt Mostowski na placówce konsularnej w Tbilisi (1926-1931) i „słówko” o warunkach pracy polskich dyplomatów w ZSRR

Marcin Kruszyński

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz", nr 3, grudzień 2012, ss. 109-122]

Pomimo różnych więzi łączących Polaków z Kaukazem, a szczególnie z Gruzją1, nie udało się objąć tego obszaru zasięgiem oddziaływania traktatu ryskiego z 18 marca 1921 r.2. Problem uregulowania relacji z zajętymi przez Rosję Radziecką republikami kaukaskimi3 (czy raczej nie zapomnienia o nich?) zaliczam do istotnych zadań leżących przed ówczesnym polskim Ministerstwem Spraw Zagranicznych (MSZ)4. Chociaż tutaj, może jak nigdzie indziej, dał o sobie znać dylemat, moralny i polityczny zarazem: wierność czy elastyczność prezentowanych postaw. A dokładniej, solidarność ze zniewolonymi przez Moskwę tamtejszymi narodami kontra twarde realia stosunków geopolitycznych, nakazujące dyplomatom na Wierzbowej przede wszystkim układanie poprawnych kontaktów z Kremlem. Nie będzie wielkim zaskoczeniem, jeśli powiem, że nie udało się w tej mierze osiągnąć żadnego modus vivendi. Pewnie wielu pracowników Wydziału Wschodniego (WW) MSZ darzyło np. Gruzinów sympatią, mniejszą bądź większą, ale zawsze. To ważne, bo wszak tam znajdujemy zwolenników idei prometejskiej, czyli koncepcji rozbicia wschodniego sąsiada po „szwie narodowościowym”5. Tyle tylko, że nie przełożyło się to – nie mogło się przełożyć? – na żadne konkretne działania. Już przygotowania do konferencji genueńskiej z 1922 r.6 pokazały, że należy twardo stąpać po ziemi i Polacy, w zamian na wspólne z Rosjanami stanowisko w sprawie uznania przez Zachód porozumienia ryskiego, szybko i łatwo gotowi byli porzucić mrzonki o jakimkolwiek wspieraniu dążeń niepodległościowych ludów kaukaskich7. Tego typu fakty nie przynoszą chluby MSZ, lecz bez wątpienia świadczą o nadrzędnym traktowaniu interesu własnego państwa, choć to bardzo egoistyczne.

I dopiero znając te uwarunkowania, można spróbować spojrzeć i właściwie ocenić – czyli bez nadmiernego krytycyzmu – wysiłki poszczególnych, „drobnych” urzędników ministerstwa, wysyłanych na placówki dyplomatyczne na Wschodzie. Pozbawieni, rzecz jasna, większej samodzielności, nie mogli przecież nazbyt daleko odejść od kanonu postępowania przyjętego przez centralę. Stąd w utworzonym w 1921 r. poselstwie (od 1934 r. – ambasada) w Moskwie8 z rzadka zajmowano się problematyką kaukaską, od czasu do czasu wysyłając jakieś raporty na te tematy, głównie poruszając kwestie natury gospodarczej9. Po 1926 r. i ta aktywność zamiera, czego bynajmniej nie traktuję jako zarzut, gdyż właśnie wtedy w Tbilisi udało się otworzyć Konsulat Generalny RP10. Powołany na mocy polsko-radzieckiej konwencji konsularnej,11 objął swym okręgiem kompetencyjnym obszar całej Zakaukaskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (ZSFRR).

W tym miejscu należy wreszcie przedstawić bohatera moich rozważań, Zygmunta Mostowskiego, pierwszego i chyba najlepszego12, konsula polskiego w Tbilisi z okresu międzywojennego. Urodzony 27 marca 1883 r. w Puławach13, absolwent Wydziału Filozoficznego uniwersytetu lwowskiego, później redaktor „Dziennika Kijowskiego”14, w MSZ, w Departamencie Administracyjnym, znalazł się 29 września 1921 r., najpierw jako praktykant-wolontariusz, a następnie referent (od 1 listopada 1921 r.); starszy referent (1 lutego 1923 r.), radca ministerialny (26 października 1925 r.)15 i wreszcie konsul (17 sierpnia 1926 r.16). Zwraca uwagę brak doświadczenia w pracy dyplomatycznej i konsularnej. Na próżno szukać w dokumentacji archiwalnej lub memuarystyce jakichś konkretnych przyczyn nominacji Mostowskiego na wyjazd do ZSFRR oraz osób, które by za tym stały. Dlatego też nie chcę nazbyt niefrasobliwie ustosunkowywać się do powyższego faktu. Niemniej rodzi się pytanie czy wszystko to aby nie oznacza, iż misję konsularną w Tbilisi już od początku traktowano „po macoszemu”? Nie wiem, ale nawet gdyby tak się okazało, Mostowski, na tyle na ile zdołał, próbował do tego nie dopuścić.

Jaki był więc modus operandi konsula Mostowskiego? Zacznę od zacytowania dwóch opinii. Autorem pierwszej jest sam Tadeusz Hołówko. W 1929 r., dokonując przeglądu konsulatów polskich działających w Związku Radzieckim17, o Tbilisi napisał m.in.
„Placówka kierowana przez niego (tj. Mostowskiego – M.K.) wybija się na czoło wszystkich placówek polskich w ZSRR, choć niewątpliwie pracuje w najtrudniejszych warunkach, a kontakt jej z centralą wskutek oddalenia był długo nadzwyczaj luźny. Informacje przesyłane przez konsulat w Tyflisie, polityczne, gospodarcze, narodowościowe, wyróżniają się starannością i sumiennością w opracowaniu i zawierają dane pierwszorzędnej doniosłości”18.

I jeszcze jeden, nieco bardziej krytyczny osąd, z 1931 r., sporządzony prawdopodobnie po odwołaniu Mostowskiego:
„Mostowski na placówce w Tyflisie wykazał dużo charakteru, ideowości i taktu. Życiowo wyrobiony, samodzielny w sądzie. Umysł rzeczowy i zrównoważony. Zdolności rozwijania inicjatywy i umiejętności organizowania pracy – mniejsze (podkreśl. w oryg. – M.K.). Dużo za to sumienności, dokładności. Pracę pojmuje poważnie, oddaje się jej gorliwie. Lojalny, zasługuje na całkowite zaufanie”19.

Nazbyt daleko idącym wnioskiem byłoby stwierdzenie, iż Mostowskiego trzeba od razu zaliczyć do „ludzi Hołówki” lub tym bardziej do „środowiska prometeistów”. Nie ma na to bowiem żadnych „twardych” dowodów. Nie sądzę także, aby w MSZ ktoś chciał zmienić zdanie na temat konsula, zaraz gdy tylko Hołówki zabrakło. Spróbuje teraz prześledzić wybrane aspekty działalności mojego bohatera, starając się gdzieś wyłapać, jeśli się da, jego sympatię do ruchu prometejskiego, lub raczej, wykazać pewne punkty styczne między prezentowanymi przez niego poglądami a jak najszerzej rozumianą ideą prometejską.

Sprawozdawczość
Nie udało mi się nigdzie odnaleźć instrukcji określającej precyzyjnie zadania konsulatu w Tbilisi, nie mówiąc o wytycznych dla samego Mostowskiego20. Przyjmuję zatem, niejako
a priori, iż miał on przede wszystkim raportować o aktualnej sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej terenów, na których się znalazł. Z góry jednak uprzedzam, że realizacja tych celów, w specyficznych warunkach radzieckiej rzeczywistości, wcale nie należała do rzeczy prostych i to z kilku powodów. Świat dyplomacji kojarzy się zazwyczaj z wystawnymi bankietami, eleganckimi strojami oraz precyzyjnie opracowanym schematem gestów i zachowań, regulowanych zasadami protokołu dyplomatycznego. Tak oczywiście było w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych21 i w niegdysiejszej carskiej Rosji22. Natomiast bolszewicy podchodzili do przedstawicielstw zagranicznych bardzo nieufnie, traktując je, w dużej mierze, jako ekspozytury wywiadowcze. Nie twierdzę oczywiście, że przybywający do ZSRR dyplomaci i urzędnicy, od tego akurat zawsze stronili23. Niemniej jednak w Związku Radzieckim, an block, zredukowano protokolarne formy kontaktu z corps diplomatique bądź corps consulaire do niezbędnego minimum24. Dodajmy do tego różnice ideologiczne pomiędzy komunistami a tzw. światem kapitalistycznym i otrzymamy pełny obraz pracy obcokrajowców w ZSRR. Dlaczego o tym wspominam? Bezpośrednie rozmowy, rodząca się niekiedy nić sympatii, oczywiście pomagały w realizacji różnego rodzaju projektów politycznych. W Związku Radzieckim o czymś podobnym nie mogło wszak być mowy. Tamtejsi urzędnicy zachowywali rezerwę, bojąc się też po prostu o własny los25. Wszystko to razem zaś leżało u podstaw, niespotykanej dotąd i nigdzie na taką skalę, inwigilacji pracowników placówek dyplomatycznych i konsularnych. „Łapsi”26 – bo tak ich Polacy nazywali – tj. agenci władz bezpieczeństwa, starali się być dosłownie wszędzie i pilnować dosłownie wszystkiego. Wyczekując przed gmachami misji zagranicznych, podążali krok w krok za każdym dyplomatą udającym się „na miasto”. Częstokroć także, w najlepszym wypadku legitymowali, lecz niejednokrotnie zabierali na przesłuchanie, interesantów, chcących załatwić swoje sprawy w danym przedstawicielstwie27.

W Tbilisi doszło wręcz do tego, iż w pewnym momencie do konsulatu nie przychodził właściwie nikt28. W 1930 r. prawdopodobnie rozstrzelano nawet mężczyznę, który będąc śpiewakiem, występował podczas uroczystości, organizowanych z okazji polskich świąt narodowych29. Był problem z zapewnieniem Polakom właściwej opieki medycznej, gdyż żaden z lekarzy nie chciał się narażać i przychodzić do nich30. Pozostaje pytanie na ile postępowanie takie było jakąś „grą operacyjną” prowadzoną przez lokalne władze w stosunku do konsulatu, a na ile zadziałało tutaj „sprzężenie zwrotne”, czyli: propaganda nastawiająca wrogo obywateli radzieckich wobec cudzoziemców; z drugiej strony strach przed nimi wywołany propagandą kreującą taki a nie inny wizerunek obcokrajowców. Pewnie zbiegły się ze sobą wszystkie te elementy. Mostowski, o ironio, podjął próbę uświadomienia miejscowym decydentom absurdu takiej sytuacji, oficjalnie np. zgłaszając się raz do Pełnomocnika Komisariatu Ludowego Spraw Zagranicznych (KLSZ) w Federacji Zakaukaskiej31 z prośbą o przydzielenie… nauczyciela języka angielskiego, gdyż jego podwładni, w wolnym czasie, chcieli zająć się nauką tego przedmiotu. Zrobił to, jak pisał, właśnie „dla podkreślenia anormalnych warunków w jakich władze każą nam tu żyć”. I cóż się stało dalej? Owszem zaproponowano Polakom wizyty niejakiej pani Klippert, podejrzewanej niegdyś o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Nie do tego jednak zmierzam. Skalę, już niejako „obustronnie paranoidalnych” kontaktów, oddaje komentarz do całej s prawy konsula Mostowskiego. Owszem zwrócił on uwagę na podejrzaną przeszłość Klippert, niemniej o wiele więcej miejsca poświęcił na snucie domysłów odnośnie przewidywanych przez niego „prawdziwych” zadań postawionych przed kobietą, wśród których na poważnie wymieniał m.in…. zarażanie chorobą weneryczną32. „Na szczęście” kobieta ta nigdy nie pojawiła się w polskim konsulacie.

Do jakiego natomiast wniosku chcę dojść? Mostowski raportował: „Chodzi o przecięcie kontaktów społeczeństwa z polskim konsulatem. […] I społeczeństwo faktycznie unika kontaktu z nami i wszystkimi innymi konsulatami tutaj33. Dlatego […] konsulat musi właściwie zamknąć swą działalność w murach zajmowanego lokalu, ograniczając się do studiowania bolszewickich wydawnictw codziennych i periodycznych (podkreśl. w oryg. – M.K.)34” . Czytając te słowa i biorąc teraz pod uwagę wszystko co do tej pory napisałem, dopiero w pełni da się zrozumieć i właściwie podejść do wartości przygotowywanych tam analiz i możliwości samego Mostowskiego w zdobywaniu danych na temat Federacji Kaukaskiej. Więcej, w 1929 r., mając już pewne doświadczenie, konsul w ogóle powątpiewał w sens przygotowywania jakichkolwiek sprawozdań (czy „podprogowo” sugerował więc zamknięcie placówki, nie wiem), a tym bardziej opartych na studiach prasowych, nie widząc większych szans na zdobywanie rzetelnych informacji o Kaukazie35. I nie podejrzewałbym Mostowskiego o lenistwo, lecz raczej widziałbym w tym przejaw zdrowego rozsądku. Przy czym jednocześnie sądzę, iż zupełnym nieporozumieniem było posłużenie się też innym jeszcze argumentem, takim mianowicie, że Tbilisi leżało nazbyt daleko od Warszawy. To znaczy, poczta dyplomatyczna wychodziła z konsulatu, najwyżej co dwa, trzy tygodnie i to, zdaniem bohatera moich rozważań, czyniło raporty nieaktualnymi, szczególnie w przypadku gdy bazowano na prasie36. Cóż bowiem mieli powiedzieć ci, których wysłano do Tokio, Waszyngtonu albo gdzieś do Ameryki Południowej. Być może w głoszeniu tego typu osądów należy upatrywać przyczyny pojawienia się niektórych ze sformułowań w cytowanej wcześniej ocenie aktywności Mostowskiego z 1931 r.: „Zdolności rozwijania inicjatywy […] mniejsze”. Tym niemniej jest jeszcze owa opinia Hołówki. Mostowski oczywiście pisał, choć nie ma tego wiele (nie zachowało się tego wiele?, autorowi nie udało się odnaleźć wiele?). Teksty te są zazwyczaj próbą połączenia analitycznego ujęcia danego zagadnienia z prezentacją jakiejś faktografii37 oraz z własnym komentarzem. Czy natomiast daje się w nich odnaleźć dowód na ideowe powiązanie konsula z ideą prometejską? Wydaje mi się, że gdzieś, między wierszami, trochę tak, lecz przede wszystkim w warstwie teoretyczno-ideowej, w żadnym zaś razie praktycznej.

Po pierwsze Mostowski przekonywał, iż ludność Federacji Kaukaskiej była zdecydowanie wrogo nastawiona do władz radzieckich. Wskazywał na kilka przyczyn niechęci tych ludzi do rządów komunistycznych. Na pierwszy plan wysuwał niewydolność ekonomiczną systemu. Kaukaz trawiło gigantyczne bezrobocie, sięgające w skali całego kraju, podobno 47 %. Tymczasem, państwo nie potrafiło temu zaradzić. Brakowało pieniędzy np. na finansowanie robót publicznych, dobrego środka do szybkiej redukcji tego zjawiska, nie mówiąc już o jakichkolwiek formach pomocy społecznej38. Ku wyraźnemu zaś zadowoleniu konsula, „cieszył fakt”, że jeśli komuniści podejmowali próby reform, to szły one w złym kierunku. Tak bowiem Mostowski oceniał zapędy do kolektywizacji rolnictwa na Kaukazie39. Próby tworzenia tam gospodarstw państwowych, doprowadziły do fali głodu w miastach, gdyż bogaci chłopi zaczęli ukrywać swoje plony. Obok tego, owi „kułacy”, rozdając zboże biednym sąsiadom, wspólnie z nimi zwalczali różnego rodzaju inicjatywy, zmierzające do przekształcenia kaukaskiej wsi. I tak m.in. siłą rozprawiali się z agitatorami, przyjeżdżającymi w celu propagowania walki „z kułactwem”, co wyłącznie zwiększało poczucie bezradności i alienacji u rządzących40.

Mostowski, analizując antagonizmy występujące pomiędzy społeczeństwem a władzą, zwracał również uwagę na politykę instytucjonalnego ateizmu, wyraźnie oddalającą mieszkańców Kaukazu od sprawujących rządy. W osądzie Polaka, komuniści nie zorientowali się, że szczególnie muzułmanie, deklarowali silne przywiązanie do swej religii, stawiając je nawet ponad więzi narodowe, nie mówiąc o identyfikacji z konkretnym światopoglądem politycznym41. Wielu z nich, według Mostowskiego, chciało obalenia reżimu, tylko brakowało im wsparcia. W tym kontekście konsul snuł hipotezy o ewentualnym niegdyś przewrocie, inicjowanym przez te właśnie środowiska. Na razie wszak, wobec braku pomocy skądkolwiek, ów „buntowniczy potencjał” marnował się, powodując, iż jedynymi działaniami podejmowanymi przez muzułmanów było „zgłaszanie się całymi wsiami do konsulatu tureckiego by stąd wyjechać”42.

Rodzi się naturalne pytanie czy gdzieś w tym wszystkim Mostowski widział rolę dla swojego kraju? Otóż praktycznie nigdzie. A czy wskazywał na metody by nie dopuścić do zmarnowania się „buntowniczego potencjału” ludów Kaukazu? Siłą rzeczy też nie. Konsul, choćby darzył zniewolone kaukaskie narody największą nawet sympatią, dalece pesymistycznie odnosił się do ewentualnych możliwości wpłynięcia przez Warszawę na ich los. Na pewno nie wierzył w żadną formę politycznego oddziaływania Polski na to, co się tam działo. Wręcz odradzał coś takiego z racji na „specyficzny układ stosunków w ZSRR”. Co miał tutaj na myśli? Otóż władze lokalne w pełni zależały od Moskwy i jakiekolwiek napięcia na niższym szczeblu, od razu odbijałyby się rykoszetem na relacjach polsko-radzieckich43. Trudno odmówić słuszności takiemu osądowi, traktując go jako przejaw realpolitik, czyli twardego stąpania po ziemi. Zdaje się, że Mostowski, tak jak większość jego kolegów z MSZ zajmujących się sprawami wschodnimi, na szczęście – i piszę te słowa z pełnym przekonaniem – potrafił odróżnić osobiste sympatie albo wręcz nakazy sumienia, od uwarunkowań geopolitycznych.

Nie jest jednak do końca tak, iż konsul spoglądał na Warszawę wyłącznie jak na życzliwego, ale biernego obserwatora. Przy czym trudno przedstawione propozycje potraktować inaczej niż plan awaryjny lub zastępczy. Zatem, jeśli już, to teoretycznie sfera wymiany handlowej mogła przybliżyć Polskę do Kaukazu, i na odwrót. Tyle, że i tutaj widać u Mostowskiego brak entuzjazmu. Analizując jego raporty, odnoszę wrażenie, że Polak po prostu musiał odnaleźć jakąś płaszczyznę ewentualnej współpracy. Robił to wszak bez przekonania oraz niezwykle ostrożnie. Schemat tych tekstów da się ująć następująco: konsul najpierw prezentował określone rozwiązania, by zaraz do nich zniechęcać, dodając bowiem zawsze katalog przeszkód, uniemożliwiających realizację danego projektu. Żeby nie być gołosłownym, z jednej strony Mostowski widział szansę na ożywienie współpracy gospodarczej pomiędzy obu krajami, wskazując na te dziedziny, w których byłaby ona rzekomo szczególnie korzystna dla obu partnerów. To znaczy, w Federacji Zakaukaskiej brakowało narzędzi rolniczych, instrumentów chirurgicznych, odczynników chemicznych czy wyrobów bawełnianych. Ich sprowadzaniem na Kaukaz zajęliby się Polacy. Tylko po co, skoro koszty przewozu, ze względu na oczywiste oddalenie geograficzne, siłą rzeczy niekorzystnie wpłynęłyby na cenę towarów, podnosząc ją do takiego poziomu, że ów produkt przestawał być konkurencyjnym. Rosjanie przecież nie zgodziliby się przepłacać, mając bliżej tańszych dostawców. Gdyby zaś polscy handlowcy wzięli na siebie ciężar opłat przewozowych, takie transakcje zwyczajnie nie opłaciłyby się im44. Na tym bynajmniej nie kończył się spis – można rzec – „oficjalnych szans” na zbliżenie polsko-kaukaskie. Mieszkańcy tamtejszego regionu również mieli wiele do „zaoferowania” – i to ostatnie sformułowanie umyślnie biorę w cudzysłów, w kontekście tego, jak podszedł do zagadnienia bohater moich rozważań. Rejon słynął z wybornych jabłek, czereśni, moreli, brzoskwiń i z przetworów wykonywanych z tych owoców, mianowicie z kompotów. Mostowski sądził, że warto je importować, ale nie ma jak. Konsul od razu przywoływał przykład Niemców, którzy spróbowali przewieść jabłka, lecz te zgniły po drodze, mimo, że znajdowały się w specjalnych opakowaniach. Podobnie zakończyła się też próba dostarczenia kompotów ze wszystkich wymienionych wyżej owoców45.

Identycznie Mostowski podszedł do kwestii starania się polskich firm o uzyskanie na Zakaukaziu różnego rodzaju koncesji związanych z przemysłem wydobywczym. Konsul zaczynał więc od tego, iż należało podjąć starania o zdobycie takich kontraktów, lukratywnych ze względu na duże i wciąż mało eksplorowane złoża kopalin jak i tanią siłę roboczą na Kaukazie46. Obok natomiast wymieniał wszelkie utrudnienia z tym związane, znowu podpierając się konkretnym kazusem, a nie snując wyłącznie teoretyczne rozważania. Tym razem chodziło o Amerykanów, którzy w zamian za zgodę na wydobycie manganu w Cziaturach, obiecali m.in. modernizację tamtejszej sieci kolejowej, nie mówiąc już o wymianie sprzętu górniczego. Z tych zobowiązań nie zdołali się jednak wywiązać, chociaż mieli do dyspozycji spore fundusze, lecz jak się okazało, i tak za małe. Cóż zatem mieli powiedzieć polscy przemysłowcy, posiadający dalece mniejsze możliwości finansowe. Ponadto Mostowski dodawał i ostrzegał, że owa tania siła robocza – co tak zachęciło Amerykanów – w praktyce oznaczała, ni mniej ni więcej, tylko małą wydajność pracy. Atut zamieniał się tutaj w czynnik negatywny, co jest typową cechą rozumowania Mostowskiego. Robotnicy, przyzwyczajeni do braku nadzoru, podobno unikali obowiązków i, na domiar złego, wciąż strajkowali domagając się od zagranicznego kontrahenta… podwyżek płac47.

W sumie dla Mostowskiego gra nie była warta zachodu w żadnej dziedzinie gdyż, tak na dobrą sprawę, nikt nie wiedział jakim właściwie potencjałem gospodarczym dysponowała ZSFRR oraz jaka była rzeczywista chłonność lokalnego rynku. Szalę przeważał zaś argument natury politycznej, tj. nieprzewidywalność komunistów dla których reguła pacta sunt servanda stanowiła jedynie teoretyczne hasło48. Wyczuwa się wyraźnie zachowawczość Polaka, nie chcącego być może proponować ryzykownych rozwiązań lub też po prostu na tyle dobrze znającego warunki radzieckie, że pozbawionego większych złudzeń. Różnie można to oceniać. Niemniej uwypuklony przez konsula problem zależności podejmowanych przez władze radzieckie decyzji gospodarczych od aktualnej koniunktury politycznej, uznaję za słuszny. Co ciekawe, postawa ta, którą określiłbym mianem „wstrzemięźliwej”, wcale nie dominowała w sprawozdawczości płynącej z placówek MSZ w ZSRR. I tak np. poseł RP w Moskwie, Stanisław Patek49 (1926 – 1932), uporczywie przekonywał zwierzchników „na Wierzbowej”, iż za wszelką cenę należało zawrzeć traktat handlowy z Rosjanami, rzekomo stabilizujący wzajemne, polsko-radzieckie relacje50. Jeśli dobrze to rozumiem, Polska winna była „zapłacić” za pokój z Moskwą i stabilizację w regionie, biorąc na siebie koszt kaprysów strony przeciwnej. Mostowski daleki był od tego rodzaju konkluzji.

Działalność oficjalno-reprezentacyjna Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi oraz „słówko” o wywiadzie
Są wszakże przynajmniej dwie sfery – a bez mała na pewno jedna – gdzie możemy doszukać się „realnych” sympatii Mostowskiego dla zniewolonych narodów Zakaukazia. Pierwsza z nich to działalność oficjalno-reprezentacyjna Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi, dokładnie zaś jej brak, jakkolwiek paradoksalnie to zabrzmi. Otóż konsul przeważnie odmawiał osobistego udziału we wszelkich (nielicznych zresztą) uroczystościach państwowych organizowanych przez miejscowe czynniki rządzące, wysyłając na nie swych podwładnych. Postawa taka, naganna w warunkach „normalnego” funkcjonowania korpusu konsularnego w „normalnym” kraju, „normalnie” spowodowałaby natychmiastowe odwołanie dyplomaty do centrali. W Federacji Zakaukaskiej jednak, stanowiła drobny, symboliczny gest sprzeciwu wobec losu zgotowanego mieszkańcom tamtejszych terenów. Tylko na tyle pozwalał sobie Mostowski, tylko na tyle może mógł sobie pozwolić?

I tak Polak z oburzeniem informował Warszawę, iż np. w lutym 1929 r. otrzymał zaproszenie, razem z kolegami z corps consulaire51 na przyjęcie z okazji zajęcia Kaukazu przez Armię Czerwoną. Wymówił się chorobą52, uznając, że obecność tam tak wysokiej rangi polskiego urzędnika zostałaby odebrana jako wyraz akceptacji dla takiej a nie innej polityki Kremla. Mało i dużo zarazem53. Dodam, nad czym zresztą bohater moich rozważań ubolewał, że podobnych skrupułów nie mieli reprezentanci innych państw, przebywający w Tbilisi54. Mostowski był tym o tyle zdziwiony, że dosłownie kilkanaście dni wcześniej zagraniczni dyplomaci otrzymali próbkę tego, na co komunistów było stać. To znaczy, podczas balu noworocznego55, na początku stycznia 1929 r., któryś z wysoko postawionych funkcjonariuszy państwowych, wygłaszając publicznie toast zażartował, iż… Włosi znacząco przyczynili się do opanowania Zakaukazia przez Moskwę. To bowiem samochodami należącymi do ich misji, w 1921 r. zwycięzcy wkroczyli do miasta. Mówca zapomniał dodać, że pojazdy te włoskim urzędnikom odebrano siłą56.

Polski konsul do wszelkich podobnych uroczystości podchodził z dystansem, żeby nie powiedzieć, z zażenowaniem i niechęcią57. Uczył się tutaj wszak na własnym doświadczeniu i na własnych błędach. Kiedy 7 czerwca 1927 r. doszło w Warszawie do zabójstwa połpreda58 ZSRR w Polsce, Piotra Wojkowa, Mostowski natychmiast po otrzymaniu tej wiadomości, aż dwukrotnie próbował umówić się na spotkanie z miejscowym Pełnomocnikiem KLSZ, by na jego ręce złożyć kondolencje. Gdy się to wreszcie udało, Polak przez dwie godziny czekał na audiencję, która – jak wynika z jego relacji – trwała raptem kilka minut. Na domiar złego, tego samego dnia wieczorem, tj. 8 czerwca 1927 r., przed gmachem konsulatu odbyła się „spontaniczna” – pisał Mostowski – manifestacja kilkudziesięciu miejscowych robotników, którzy obrzucili budynek zgniłymi jajkami59.

Trzeba wszak przyznać, że Mostowski nie zawsze prezentował tutaj, czyli w kontekście działalności reprezentacyjnej, jakieś „twarde” i nieprzejednanego stanowisko, odrzucając z góry wszelkie zaproszenia. Czasem bowiem interes państwa polskiego – zwracam na to uwagę – bo z pewnością nie interes podbitych narodów kaukaskich (gwoli ścisłości, jednak nie ich był reprezentantem), górował, wymuszając odstępstwa od przyjętych reguł. Tak było m.in. w przypadku wizyty w Tbilisi króla Afganistanu, Amanullacha, w czerwcu 1928 r. Powyższe wydarzenie stało się świetnym pretekstem do zamanifestowania znaczenia Polski jako takiej, albo bardziej, do wywołania pozytywnego wydźwięku odnośnie niej samej. Do czego zmierzam? Azjatycki monarcha wizytował wcześniej Polskę, spotykając się z prezydentem Ignacym Mościckim i marszałkiem Józefem Piłsudskim. Z rozmów z oboma tymi politykami wyniósł wówczas jak najlepsze wrażenia i kontakt z Amanullachem, teraz na gruncie kaukaskim mógł stać się okazją do publicznego nawiązania do tamtych dni. Władca rzeczywiście nie zawiódł nadziei konsula. Około godziny 14ºº, 4 czerwca 1928 r., w Tbilisi rozpoczął się raut zorganizowany przez lokalne władze. W trakcie jego trwania, Mostowskiemu udało się odbyć rozmowę z afgańskim monarchą, który wtedy podobno wiele ciepłych słów wypowiedział na temat Polaków, dużo miejsca poświęcając osobom właśnie Piłsudskiego i Mościckiego. Dyskusja toczyła się zaś w obecności komunistycznych notabli60. Oczywiście znaczenia tego typu faktów nie należy przeceniać. Tym bardziej, nie da się więc obliczyć wymiernych korzyści z nich płynących, ale ostrzegam też przed ich całkowitym lekceważeniem. Chociaż mówimy tutaj wyłącznie o warstwie symbolicznej, nawet w ZSRR odgrywała ona pewną rolę.

Natomiast, jeśli mowa o wymiernych korzyściach, to przyniósł je udział Mostowskiego i innych polskich urzędników w manewrach wojskowych, przeprowadzonych na przedmieściach Tbilisi, 3 września 1929 r. Na specjalnie do tego przygotowanym podeście, powstałym z połączenia dwóch samochodów ciężarowych, zagraniczni dyplomaci oglądali pokaz uzbrojenia Armii Czerwonej oraz prezentowane przez żołnierzy gry taktyczne. Polacy później sporządzili z tego raport, relacjonując tyle, ile udało im się zauważyć61.

Pisząc o tym zdarzeniu, chcę „łagodnie” przejść na koniec do niezwykle trudnego zadania, jakim zawsze jest opisanie działalności wywiadowczej, w tym przypadku prowadzonej za pośrednictwem polskiej placówki konsularnej w Tbilisi. Bo to, że mieliśmy do czynienia z czymś takim, nie podlega żadnej dyskusji62. Ile zaś wiemy o tej aktywności, z czasów gdy konsulatem polskim w Federacji Zakaukaskiej kierował Mostowski? Od razu odpowiem, że niewiele i rzecz ta wymaga oddzielnych studiów63. Stąd skupię się na jednej tylko kwestii. A mianowicie nie odnalazłem nigdzie żadnego dokumentu – co rzecz jasna także niczego ostatecznie nie dowodzi – aby konsul sprzeciwiał się obecności oficerów Oddziału II64 w szeregach podległego mu personelu. Postawa taka bynajmniej nie należała do powszechnych. Przeciwnie, zwierzchnicy placówek dyplomatycznych i konsularnych, mając świadomość, że sami niejednokrotnie stawali się obiektem zainteresowania takich ludzi, robili wiele, żeby utrudnić im pracę. Z relacji jednego z „dwójkarzy”, ulokowanego w konsulacie w Tbilisi, wiemy jednak, że Mostowski generalnie przynajmniej nie przeszkadzał65. Mimo, iż – jak wielu funkcjonariuszy „cywilnych” MSZ – bał się dekonspiracji i skandalu dyplomatycznego66.

* * *

Mostowski, cierpiący na dolegliwości płucne, z tego a nie innego powodu opuścił daleki Kaukaz w drugiej połowie 1931 r67. Podsumowując jego działalność w Tbilisi, nasuwa się kilka refleksji. Po pierwsze, trudno dyplomatę tego nazwać wprost „prometeistą”, ale też nie da się tak jednoznacznie stwierdzić, iż konsulowi idea prometejska była zupełnie obca. Po drugie, podobnie jak wielu w MSZ, „kibicował” on zniewolonym przez komunistów narodom Kaukazu. Tyle, że możemy tutaj mówić, co najwyżej o życzliwej przychylności i niczym więcej. Po trzecie zaś, nawet gdyby bohater moich rozważań wyjeżdżał do Tbilisi z innym nastawieniem, obserwując ZSRR szybko pozbył się złudzeń. Być może więc – dla osób takich jak Mostowski – trzeba wprowadzić dodatkową kategorię. To znaczy, oprócz biało – czarnego schematu, czyli „prometeista” albo „nie – prometeista” należałoby wyróżnić model pośredni, a mianowicie „prometeista podskórny”.

Dr Marcin Kruszyński – historyk, pracownik Referatu badań naukowych Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Lublinie, specjalizuje się w badaniach nad dwudziestoleciem międzywojennym, w szczególności dyplomacją II RP.

1 W Gruzji, zwłaszcza od końca XIX w., istniały spore skupiska Polaków, aktywnie angażujących się w działalność polityczną i wojskową w czasie I wojny światowej. O tym zob.: M. Mądzik, Działalność społeczno – kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin 1987; Polacy w kulturze i życiu społecznym Zakaukazia do 1918 roku, red. M. Mądzik, L. Piątkowski, M. Zakrzewska-Dubasowa, Lublin 1990; A. Furier, Polacy w Gruzji, Warszawa 2009, s. 199-372. Dokładny przegląd polskiej literatury na temat kontaktów polsko – gruzińskich: W. Materski, Polish – Georgian relationships in the Polish historical records, „Pro Georgia”, t. 22, 2012, s. 213-222.

2 Traktat został formalnie podpisany pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Rosyjską Socjalistyczną Federacyjną Republiką Radziecką (RSFRR) i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad (USRR).

3 O tych wydarzeniach zob.: W. Materski, Georgia Rediviva. Republika gruzińska w stosunkach międzynarodowych 1918 – 1921, Warszawa 1994, s. 213-229; A. Furier, Droga Gruzji do niepodległości, Poznań 2000, s. 105-108; P. Olszewski, Polityka państw Ententy wobec Zakaukazia w latach 1918 – 1921, Piotrków Trybunalski 2001, s. 210-250.

4 Pierwsze próby nawiązania kontaktów dyplomatycznych z republikami kaukaskimi miały miejsce w latach 1918 – 1921, tj. w czasie kiedy obszar ten pozostawał wolny od jakichkolwiek zewnętrznych wpływów, zwłaszcza bolszewickich. M. Mądzik, Próby nawiązania stosunków politycznych między Polską a Gruzją w latach 1918-1921, „Rocznik Lubelski”, t. XXIX/XXX, 1987/1988, s. 81-86; idem, Z historii politycznych stosunków polsko-gruzińskich w latach 1918-1939, „Pro Georgia”, t. I, 1991, s. 19-23; W. Materski, Misja Tytusa Filipowicza w Tbilisi (kwiecień 1920), „Pro Georgia”, t. I, 1991, s. 26-28; M. Mądzik, Działalność Przedstawicielstwa Rzeczypospolitej Polskiej na Kaukazie w latach 1918-1920, [w:] Polacy w Gruzji, red. ks. E. Walewander, Lublin 2002, s. 249-251; Mądzik, M. Kruszyński, Polskie misje dyplomatyczne na Kaukazie w okresie międzywojennym, [w:] Kaukaz w stosunkach międzynarodowych. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, red. P. Olszewski, K. Borkowski, Piotrków Trybunalski 2008, s. 199-202.

5 Wciąż brakuje nowego i pełnego spojrzenia tak na samą „ideę prometejską” jak i na jej realizację. Zdani tutaj jesteśmy niemal wyłącznie na dawniejsze opracowania, wśród których zdecydowanie pierwsze miejsce zajmuje praca Sergiusza Mikulicza, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa 1971. Niestety, obecny jest w niej język „ostry klasowo” i marksistowska orientacja metodologiczna. Nowszy zaś punkt widzenia, niejako „z lotu ptaka”, zob.: M. Kornat, Ruch prometejski – ważne doświadczenie polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, „Nowa Europa Wschodnia”, nr 2, 2008, s. 76-86, oraz wybrany wątek: J.J. Bruski, Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921 – 1926, Kraków 2010.

6 O konferencji w Genui szerzej: S. Mikulicz, Od Genui do Rapallo, Warszawa 1966, s. 83-258.

7 O stosunku polskich dyplomatów do idei prometejskiej jako takiej i wspierania dążeń niepodległościowych narodów zniewolonych przez Kreml pisałem już wcześniej. M. Kruszyński, Wydział Wschodni Ministerstwa Spraw Zagranicznych a idea rozbicia Rosji Radzieckiej w latach dwudziestych XX wieku, referat wygłoszony na konferencji „Ruch prometejski – fenomen europejski”, 16 – 17 II 2011 r., w druku. O samej zaś konferencji zob.: M. Kornat, Konferencja o ruchu prometejskim w Instytucie Historii Polskiej

Akademii Nauk w Warszawie (16 – 17 lutego 2011), „Nowy Prometeusz”, październik 2011, s. 178-187.

8 O działalności tej placówki dyplomatycznej zob.: M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie w latach

1921 – 1939, Warszawa 2010.

9 M. Kruszyński, Przemysł Federacji Zakaukaskiej w latach 20. XX w. Przyczynek do badań nad ekonomicznym aspektem działalności polskich placówek dyplomatycznych w ZSRR, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, t. IV, 2007, s. 271-277.

10 O usytuowaniu tej placówki konsularnej w strukturach polskiego MSZ i charakterze jej działania zob.: M. Kruszyński, Kaukaz w polityce MSZ – rola i znaczenie Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi w okresie międzywojennym, „Nowy Prometeusz”, nr 2, lipiec 2012, s. 243-255.

11 W. Materski, Polsko-radziecka konwencja konsularna z 18 lipca 1924 roku, „Dzieje Najnowsze”, t. V, 1973, nr 4, s. 65-66.

12 O działalności pozostałych konsulów zob. np.: M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie…, s. 230 passim.

13 Ogólny biogram Zygmunta Mostowskiego: J. Zieliński, Zygmunt Mostowski, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 22, Warszawa 1977, s. 79.

14 M. Korzeniowski, Za Złotą Bramą. Działalność społeczno – kulturalna Polaków w Kijowie w latach 1905-1920, Lublin 2009, s. 264-267, 275, 278, 312.

15 Archiwum Akt Nowych (dalej cyt.: AAN), Prezydium Rady Ministrów (dalej cyt.: PRM), cz. VIII, sygn. 250, Karta kwalifikacyjna Z. Mostowskiego, k. 77.

16 AAN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych (dalej cyt.: MSZ), sygn. 194c, „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej” (dalej cyt.: „Dziennik Urzędowy”) 20 X 1926, nr 8, k. 111.

17 W ZSRR, po zawarciu konwencji konsularnej, działały polskie konsulaty w Charkowie, Leningradzie, Mińsku, Kijowie i właśnie w Tbilisi. Chociaż już w 1918 r. miejscowi Polacy tworzyli na obszarze byłej Rosji carskiej pierwsze tego typu placówki. Zob.: M. Kruszyński, Z działalności konsulatu polskiego w Noworosyjsku. Przyczynek do badań nad formowaniem się polskiej służby konsularnej, „Pro Georgia” t. 15, 2006, s. 197-206; idem, Polska służba dyplomatyczna i konsularna na terenie byłej Rosji carskiej w latach 1918-1939. Zarys problematyki, [w:] Rok 1920. Wojna i polityka, red. M. Szumiło, Lublin 2011, s. 11-27. Por.: W. Skora, Służba konsularna Drugiej Rzeczypospolitej. Organizacja, kadry i działalność, Toruń 2006, s. 81-82.

18 AAN, MSZ, sygn. 5258, Ocena pracowników polskich konsulatów w ZSRR, T. Hołówko, grudzień 1929, k. 10.

19 AAN, PRM, cz. VIII, sygn. 250, Karta kwalifikacyjna Z. Mostowskiego…, k. 78.

20 Niemniej są inne dokumenty, dotyczące oczekiwań rożnych osób bądź instytucji odnośnie placówki w Tbilisi. I tak np. poseł polski w Moskwie, Stanisław Kętrzyński (1925-1926), widział tę misję głównie w kontekście działań mających doprowadzić do ożywienia współpracy gospodarczej pomiędzy Polską a tamtymi obszarami. AAN, MSZ, sygn. 6676, Raport St. Kętrzyńskiego do MSZ z 5 VI 1925 r., k. 87. Natomiast dla Oddziału II Sztabu Generalnego (od 1928 r. – Sztabu Głównego) tereny te były atrakcyjne m.in. z punktu widzenia zbierania danych na temat radzieckiej kawalerii. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej cyt.: CAW), Oddział II Sztabu Głównego (dalej cyt.: Oddział II SG), sygn. I.303.4.1704, Program pracy wywiadowczej w Rosji Sowieckiej na rok 1927, k. 97. Ponadto wojskowi szczególnie interesowali się ruchami narodowościowymi, a zwłaszcza tendencjami separatystycznymi wśród ludów kaukaskich. I na pozyskiwanie tego typu informacji liczyli, planując w przyszłości wysyłać tam swoich ludzi, występujących pod „przykrywką” urzędników konsularnych. Ibidem, sygn. I.303.4.1803, Plany wywiadowcze wobec ZSRR wobec przygotowywanej polsko – radzieckiej konwencji konsularnej, 5 III 1924 r., b.p.

21 Por.: K. Hickaman, Daughters of Britannia. The Lives and Times of Diplomatic Wives, New York 1999, s. 1 nn. B. Szubtarska, Poselstwo RP w Lizbonie w 1936 r. w świetle listów Beaty Obertyńskiej, „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, nr 3, 2007, s. 87-101. Por. też: M. Kruszyński, Alfa i omega – stan zdrowia, śmierć i konklawe papieży okresu dwudziestolecia międzywojennego w materiałach polskiego MSZ, „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, nr 4, 2010, s. 53-60.

22 А.Ф. Борунков, Дипломатический протокол в России, Москва 2005, s. 8 i nn.

23 I tak np. większość polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych stanowiła bazę dla pracowników wywiadu. O tym m.in. W. Skora, Konsulat RP w Szczecinie w latach 1925-1939, Słupsk 2001, s. 37 passim; idem, Współdziałanie służby konsularnej II Rzeczypospolitej z wywiadem wojskowym, „Dzieje Najnowsze”, t. XXXVI, 2004, nr 1, s. 23 passim; idem, Oficerowie wojska w służbie konsularnej II Rzeczypospolitej (1926-1939), [w:] Siły zbrojne-polityka. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Przybylskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. P. Kurleda, J. Romanowicz, A. Rossa, B. Zalewski, Toruń 2005, s. 333-344; idem, Konsekwencje przewrotu majowego w polskiej służbie konsularnej, [w:] Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, red. M. Sioma, Lublin 2007, s. 410-422.

24 Więcej: M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie..., s. 119 passim.

25 O tej rezerwie ze strony urzędników radzieckich, polscy dyplomaci nieraz wspominali: Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie (dalej cyt.: IPMS), Kolekcja Henryka Sokolnickiego, sygn. 180, Memoirs of diplomatic and social life, briefly before and during World War II in Poland, the USSR and Scandinavia by Henryk Sokolnicki, (dalej cyt.: I…), k. 149-150.

26 IPMS, Kolekcja Stefana Brzeszczyńskiego, sygn. 262/1, S. Brzeszczyński, W carstwie mroków. 40 lat temu, (dalej cyt.: W carstwie mroków...), b.p.

27 O inwigilacji Polaków w ZSRR, w tym rzecz jasna i w Tbilisi, zob.: M. Kruszyński, Inwigilacja polskich placówek dyplomatycznych w ZSRR w okresie międzywojennym, [w:] Między I a IV Rzeczpospolitą. Z dziejów lustracji na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. M. Korybut – Marciniak, P. Majer, Olsztyn 2009, s. 71-86.

28 Dodam, że w tamtym czasie, samo Tbilisi miało zamieszkiwać ok. 3 tys. Polaków, czy może bardziej tylu było obywateli radzieckich polskiego pochodzenia. W. Materski, Gruzja, Warszawa 2000, s. 288. Natomiast szacowano, że w całej federacji miało przebywać około 9 tys. tego rodzaju osób. Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918-1928, Kraków-Warszawa 1928, s. 834; M.B. Lepecki, Sowiecki Kaukaz. Podroż do Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu, Warszawa bdw, s. 67.

29 CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.2976, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 9 V 1930 r., k. 56. Mężczyznę tego oskarżono o działalność szpiegowską na rzecz Polski.

30 Ibidem, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 16 X 1930 r., k. 89.

31 Ten urzędnik, z ramienia Moskwy, odpowiadał za politykę zagraniczną Federacji Zakaukaskiej, chociaż można tutaj mówić wyłącznie o swego rodzaju decorum. Natomiast wśród jego – nazwę to – „realnych kompetencji” znajdowało się regulowanie codziennych spraw związanych z funkcjonowaniem zagranicznych dyplomatów.

32 CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.2976, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka z 12 XI 1930 r., k. 114-115.

33 O pozostałych konsulatach państw obcych, znajdujących się w Tbilisi, w dalszej części artykułu.

34 CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.2976, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 9 V 1930 r…, k. 57-58.

35 AAN, MSZ, sygn. 7330, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 8 VII 1929 r., k. 52.

36 Ibidem, sygn. 7328, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 20 IV 1928 r., k. 108.

37 Szczegółowe dane konsul prezentował przede wszystkim przy raportach o tematyce ekonomicznej. Nie będę tego tutaj powielał, gdyż już wcześniej prezentowałem te fakty. Zob.: M. Kruszyński, Przemysł Federacji Zakaukaskiej..., s. 277-282.

38 IPMS, Ambasada RP w Londynie (dalej cyt.: Am. w Londynie), sygn. A12 P11/3, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 29 IV 1927 r., k. 219-220.

39 Kolektywizacja rolnictwa w całym ZSRR wiązała się z realizacją, narzuconego przez Józefa Stalina, planu pięcioletniego. O zmianach na radzieckiej wsi zob. m.in. J. Ciepielewski, Historia społeczno-ekonomiczna Związku Radzieckiego, Warszawa 1974, s. 240-253; M. Wilk, Człowiek i stal, Warszawa 1988, s. 191 nn.; idem, Lata trosk i nadziei w ZSRR w latach 1918-1941, Warszawa 1988, s. 182-209; idem., Gruzin na Kremlu, Łódź 1995, s. 164 nn; R. Conquest, Harvest of Sorrow. Soviet Collectivisation and the terror-famine, London 1996.

40 IPMS, Am. w Londynie, sygn. A12 P17/2, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 25 II 1929 r., k. 69-74.

41 Ibidem, sygn. A12 P14/2, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 27 II 1928 r., k. 83-84.

42 Ibidem, sygn. A12 P17/2, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 2 III 1929 r., k. 94.

43 AAN, MSZ, sygn. 7331, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 23 XI 1929 r., k. 14-15.

44 IPMS, Am. w Londynie, sygn. A12 P11/3, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 29 III 1927 r., k. 165-167.

45 Ibidem, k. 169.

46 Ibidem, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 1927 r., k. 133.

47 Ibidem, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 5 III 1927 r., k. 120-125.

48 Ibidem, k. 126-127.

49 O nim zob.: Z. Landau, Patek Stanisław, Polski Słownik Biograficzny (PSB) t. 25, s. 321-325; M. Gmurczyk-Wrońska, Wprowadzenie, [w:] Stanisław Patek. Raporty i korespondencja z Moskwy (1927-1932), wstęp, wybór i opracowanie dokumentów M. Gmurczyk – Wrońska, Warszawa 2010, s. 42-57. Ponadto: M. Kruszyński, Stanisław Patek w Japonii. Z działalności polskiego poselstwa w Tokio w latach 1921-1926, „Annales UMCS”, sec. F, Lublin 2006, s. 137-157; idem, Stanisław Patek – życie w cieniu dyplomacji, „Polski Przegląd Dyplomatyczny”, nr 6, 2007, s. 81-102.

50 Zob.: M. Gmurczyk – Wrońska, Dyplomacja w cieniu gospodarki. Rokowania Stanisława Patka o polsko – sowiecki traktat handlowy w latach 1928 – 1930, „Przegląd Wschodni”, nr 45, 2012, s. 99-122.

51 W Tbilisi, oprócz konsulatu polskiego, znajdowały się jeszcze konsulat włoski, niemiecki, turecki i perski. O relacjach miedzy nimi a placówką polską zob.: Mądzik, M. Kruszyński, Polskie misje dyplomatyczne na Kaukazie…, s. 211-212; M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie..., s. 250-252.

52 Argument taki zawsze był o tyle wiarygodny, iż Mostowski generalnie nie cieszył się dobrym zdrowiem. Często narzekał na rożne przypadłości związane z płucami i z tego powodu np. nie uczestniczył w drugim tzw. zjeździe konsularnym, organizowanym przez Patka w Moskwie, w 1929 r. AAN, MSZ, sygn. 11420, Sprawozdanie ze zjazdu konsularnego w Moskwie, 23-27 I 1929 r., k. 98. Dodam już teraz, iż to owo schorzenie płuc doprowadziło do rezygnacji konsula z zajmowanego stanowisko, a i ostatecznie przyczyniło się do jego śmierci.

53 Dodam, że w październiku 1927 r. Federację Zakaukaską, niejako z oficjalną wizytą, odwiedził poseł Patek. Dyplomata spotkał się wówczas z najważniejszymi politykami tego kraju. Zob.: M. Mądzik, Dwie wizyty, „Pro Georgia”, t. II, 1992, s. 11-12. Tym niemniej owej podroży nie można jednoznacznie zakwalifikować jako gestu przyjaźni wobec rządzących Kaukazem komunistów. Należy ją bowiem rozpatrywać w aspekcie toczących się wówczas w Moskwie negocjacji o polsko – radziecki pakt o nieagresji. Szef poselstwa, chcąc zyskać na czasie, zdecydował się po prostu, w pewnym momencie na odległy wyjazd.

54 AAN, Attache wojskowy przy Ambasadzie RP w Moskwie (dalej cyt.: Attache w Moskwie), sygn. 26, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 2 III 1929 r., k. 215-216.

55 Mostowski nie był obecny także i na tej uroczystości. Dodam też, iż bal taki komuniści w Tbilisi organizowali po raz pierwszy. Nie wiem jak było w kolejnych latach.

56 IPMS, Am. w Londynie, sygn. A12 P17/2, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, ze stycznia 1929 r., k. 43-44.

57Ibidem.

58 Przedstawiciel pełnomocny – pełnomocznyj priedstawitiel (połpred). Takie rangi przyjmowali radzieccy dyplomaci akredytowani w poszczególnych krajach, chociaż powyższego stanowiska nie przewidywał obowiązujący protokół dyplomatyczny.

59 IPMS, Am. w Londynie, sygn. A12 P11/3, Raport Z. Mostowskiego do MSZ z 11 VI 1927 r., k. 246,249. Taka a nie inna postawa konsula w kwestii jego uczestnictwa w „politycznym” życiu towarzyskim Tbilisi, sprawiała – a przynajmniej on tak sądził – iż lokalne władze nie darzyły go sympatią. CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.2976, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 2 II 1930 r., k. 14-15. Więcej, podobno uciekano się do drobnych złośliwości, jak np. to, że pełnomocnik KLSZ rzekomo stale nie odpowiadał na oficjalne noty składane przez konsula, czasem w sprawach „życiowych”, jak zaopatrzenie w żywność lub wydanie wizy pobytowej. Ibidem, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie z 11 IV 1930 r., k. 41.

60 Mądzik, M. Kruszyński, Polskie misje dyplomatyczne na Kaukazie..., s. 209.

61 Zob.: AAN, Attache w Moskwie, sygn. 27, Pismo z konsulatu polskiego w Tbilisi, z 21 IX 1929 r., k. 496-498.

62 W jednej z prac, starałem się przynajmniej wymienić rzeczywiste nazwiska, bądź nazwiska przykrywkowe, osób wysyłanych przez polski wywiad do konsulatu w Tbilisi, w całym okresie jego funkcjonowania. Z pewnością ustalenia te nie są jednak ostateczne. Przeciwnie, stanowią raczej postulat badawczy. M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie…, s. 263-264.

63 Niestety badania te są wciąż utrudnione, gdyż np. nieczynnym pozostaje Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie, gdzie zdeponowana jest spora część materiałów polskiego wywiadu z okresu międzywojennego.

64 Chodzi rzecz jasna o Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, od 1928 – Sztabu Głównego WP.

65 CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.1981, Pismo Bohdana Zaremby („A 14”) do szefa Oddziału II z 15 III 1930 r., b.p.

66 Tego typu sytuacja pojawiła się w kontekście, nie wyjaśnionej w pełni do końca, sprawy usunięcia z Federacji Zakaukaskiej, wicekonsula tureckiego Hussein – Bey`a. Ten, w rzeczywistości ofi cer, a nie dyplomata, wszedł w kontakt z jakimiś osobami proponującymi mu przekazywanie rożnego rodzaju danych wojskowych. Okazało się rzecz jasna, iż wszystko było inspirowane przez lokalne władze bezpieczeństwa i okazało się prowokacją. M. Kruszyński, Ambasada RP w Moskwie…, s. 251. Co zaś dla mnie istotne, kontakt z Hussein – Bey`em (nie wiem jaki dokładnie) utrzymywał też polski „dwójkarz”, kryjący się pewnie pod przykrywkowym nazwiskiem Bohdana Zaremby i kierujący placówką wywiadowczą „A 14”. Mostowski obawiał się, że rządzący mogli wiedzieć o związkach tych dwu osób, i że wykorzystają to do skompromitowania polskiego konsulatu. Tym niemniej, konsul zdecydowanie odradzał, aby wywiadowcę odwołać do Warszawy, czym niejako przyznano by się do „winy”. Stąd, ze swej strony, Mostowski zalecił Zarembie, aby przez pewien czas nie opuszczał gmachu placówki i zajął się wyłącznie analizą publikacji prasowych. CAW, Oddział II SG, sygn. I.303.4.1981, Raport Z. Mostowskiego do S. Patka, posła RP w Moskwie, z 2 XII 1929 r., b.p.

67 Dokładnie został on odwołany z dniem 1 IX 1931 r. AAN, MSZ, sygn. 194h, „Dziennik Urzędowy” 15 VII 1931, nr 13, k. 209.

Украинский конституционный выбор

Юрий Рубан

[tekst pierwotnie opublikowano w://текст первоначально был 
опубликован в: "Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 11-20]

Теме конституционной реформы посвящается сравнительно немного публикаций в украинских СМИ. Ни несколько Указов Президента Украины,ни упоминания о реформе в президентских обращениях к парламенту, ни состоявшееся заседание, назначенной тем же Президентом В. Януковичем Конституционной Ассамблеи, не активизировали тему в публичном пространстве. Обычно украинская власть и оппозиция детально и остро дискутируют о документах европейских организаций. Но в этом случае даже заключение Европейской Комиссии «За демократию через право» (Венецианская комиссия) о концепции создания и функционирования конституционной ассамблеи в Украине1, не стало предметом широкого обсуждения. Любопытно, что на сайте украинской Конституционной Ассамблеи2 нет ни ссылки на этот документ, ни тем более его перевода на украинский язык.

Разумеется, существуют вполне рациональные объяснения такой индифферентности.

Власть, декларируя необходимость конституционной реформы, не спешит раскрыть ее конкретное содержание и цели. Президент В.Янукович утверждал на первом заседании Ассамблеи, что «необходимость в реформировании Конституции Украины носит объективный характер»3, но никоим образом не объяснил эту объективность. Его тезисы о том, что сформированный им «состав Конституционной Ассамблеи даст возможность объективно сформулировать всенародную точку зрения» и что «легитимность конституционного процесса будет достигнута за счет широкой, открытой, профессиональной дискуссии»4 еще более усложняют понимание замысла.

Пока что можно уверенно говорить лишь о том, что создание Ассамблеи стало публичной реакцией власти на критику того способа, которым возвращено действие Конституции Украины 1996 года. Напомним, что решение Конституционного Суда об отмене изменений в Конституцию, действовавших в 2004-2010 году, стало объектом жесткой критики и в Украине, и в европейских структурах. О проблемности этого решения говорится в выводах той же Венецианской Комиссии5.

Тем не менее, нынешнее полновластие вполне устраивает Президента Украины и политические силы, на которые он опирается. Ведь возвращение к Конституции Украины 1996 года позволило нынешнему Президенту Украины сосредоточить в своих руках небывалый объем власти, выстроить ее «вертикаль», не подверженную влиянию каких-либо сдержек и противовесов. Разумеется, эксперты рассматривают несколько сценариев будущей реформы, от внесения изменений в отдельные статьи, до широкого пересмотра сущностных определений Украинского государства. Но при этом у власти нет политической необходимости спешить с выбором плана действий и его реализацией.

Оппозиционные политические силы, отказавшись от участия своих представителей в Ассамблее, явно избрали тактику ожидания. Оппозиция лишена сколько-нибудь значительного влияния на принятие решений и, разумеется, не связывает с конституционной реформой никаких надежд на повышение весомости своего мнения. Время от времени оппозицией озвучиваются предположения о том, что нынешний Президент намерен избираться на следующий срок в парламенте, а не на всенародных выборах. Для этого, дескать, ему нужны изменения в Основной Закон. Заявления Президента В.Януковича о том, что президентские выборы останутся всенародными6, не убеждают его политических противников. При этом никто из них не приводит реалистичного объяснения причин невозможности победы действующего Президента на будущих выборах в 2015 году. Между тем еще древние критиковали объяснения ignotum per ignotius – непонятного с помощью еще более непонятного.

Заметим попутно, что результаты парламентских выборов в октябре 2012 года скорее подтверждают слова В.Януковича. Список возможных кандидатов в президенты существенно расширился, резко усложнив задачу выдвижения единого кандидата от оппозиции. Возникла возможность качественно новых вариантов второго тура. Появился, пусть пока гипотетически, перспективный для власти вариант В.Янукович-О.Тягнибок. Власть пока что владеет стратегической инициативой в политической игре, единственный реальной угрозой для нее остается экономический кризис, но это отдельная тема.

Все, сказанное выше, может свидетельствовать скорее о стагнации конституционного процесса. Тем не менее, конституционный процесс в Украине развивается. Для того, чтобы увидеть его признаки и оценить главные тенденции с точки зрения демократизации, необходимо сменить оптику. Предлагается отойти от нормативного подхода и внимательнее рассмотреть исторические тенденции этого процесса.

Первое. Важно разделять представление конституционных вопросов в политической и юридической коммуникации. Это разделение важно, ибо сам текст Конституции есть юридическим документом, то есть результатом применения концепций и подходов, исторически развитых правовой системой. Из этого следует специфика рассмотрения конституционных вопросов в особом юридическом поле. П.Бурдье определяет это поле как «место конкуренции за полномочия устанавливать право, на котором соревнуются агенты, которые владеют социально-признанной способностью интерпретировать совокупность законов, которые закрепляют легитимное, то есть правильное, видение мира»7. Для эффективной консолидации общества такая интерпретация, сформированная в юридическом поле, должна быть замкнутой, т.е. автономной по отношению к социальному, экономическому и политическому измерению. Именно к этому стремится юридическая теория и практика.

Проблема в том, что о конституционных вопросах высказываются политики, т.е. акторы совсем другого, политического поля. Именно поэтому П.Бурдье предостерегает: «используя авторитетное мнение как фактор социальной сплоченности, корпус интерпретаторов стремится подвести транс-цендентальную основу под исторические формы юридического сознания и веру в продуцируемое ими упорядоченное видение социального строя»8. Поэтому для понимания украинского конституционного процесса недостаточно анализировать заявления по поводу предполагаемых формулировок конституционных норм. Необходим анализ широкого спектра политических позиций и действий.

Второе. Важной исходной точкой для анализа есть понимание невозможности научного решения политических проблем. Конституционные вопросы не являются исключением. Несводимость политики к науке/философии убедительно показывали М.Вебер и К.Шмитт, Ю.Хабермас и М.Фуко. История приводит множество примеров краха надежд на решение политических вопросов с помощью опыта ученых-конституционалистов. Как заметил М.Мазовер: «Хроника политических процессов в странах межвоенной Центральной и Восточной Европы, как правило, начинается принятием либеральных конституций, написанных при участии британских, французских и американских советников, и заканчивается поражениями демократий и установлением диктаторских режимов»9.

Тем не менее, в Украине политиками очень целеустремленно и настойчиво провозглашается задача написать текст Конституции как научно обоснованную гарантию общего блага. Например, бывший Президент Украины Л.Кравчук заявил: «Конституционная Ассамблея может написать, сформулировать – есть силы, есть знания, есть опыт, может сформулировать такой текст Конституции, изменений к Конституции, которые будут отвечать интересам украинского общества»10. Можно уверенно утверждать, что представление конституционного процесса в качестве поиска «научной обоснованности» тех или иных конституционных норм является просто коммуникационной PR-технологией.

Третье. Украинские политики используют в своих целях очень специфическое наследие советского конституционализма, его «утопическую» традицию. В политической коммуникации доминирует представление о Конституции, как об описании желаемой цели развития государства и общества, некоей постполитической гармонии в момент ее достижения. Как показывает А.Медушевский: «Такой квазиконституционализм является наследием советской конституционной традиции, в которой основной закон не описывал реальных механизмов и правил осуществления власти, а целенаправленно скрывал их за социально привлекательными нормами»11. Например, во всех Конституциях СССР декларировалось всевластие советов, но содержание их норм было бесполезным для
понимания реальных механизмов осуществления государственной власти лидерами КПСС. Да и само всевластие этой партии описывалась метафорой «ядра».

Этот же подход доминирует и в заявлениях украинских политиков. Только теперь достижение идеала предусматривается не с помощью общественной собственности на средства производства и руководства КПСС, а с помощью рыночной экономики и демократии. Множество норм действующей украинской Конституции фактически являются политическими заявлениями о намерениях.

Очевидно, что столь отличное от европейской практики представление конституционного процесса в качестве обетования «светлого будущего», является еще одной политической технологией. Анализ тезисов, представленных в рамках такого рода технологии борьбы за избирателя, не приближает к пониманию реального конституционного процесса.

Аналитически более продуктивным представляется обращение к историческому опыту и пониманию конституционализма как политического процесса, встроенного в общий процесс демократизации. Например, Д.Норт, Д.Уоллис и Б.Вайнгаст12 демонстрируют, что американский и европейский конституционализм развивался как продукт политики, как результат практики писаных и неписаных пактов политических элит, их желания минимизировать издержки от насилия в политической борьбе и гарантировать безопасность тех, кто потерял власть.

Таким образом, конституции становятся фиксацией договоренностей политических сил о правилах игры, и эти договоренности действуют до тех пор, пока сохраняется баланс сил. Венецианская комиссия в уже упомянутом заключении об украинском конституционном процессе предостерегает от одностороннего принудительного утверждения правил политической игры. Хочется надеяться, что украинские политики прислушаются к этому пожеланию. Но пока что в Украине конституционный процесс развивался не только через компромиссы, но и через политические конфликты и преодоление сопротивления оппонентов13. Для нас в исследовании важна не столько безукоризненность юридических форм, сколько направленность с точки зрения развития демократии.

В работах Ч.Тилли14, Д.Ачемоглу и Дж.Робертсона15 убедительно показано, что становление демократии в Европе не было исключительным и детерминированным следствием модернизации. В этом становлении присутствовали и неопределенность, и борьба элит, и уступки. Но во всем многообразии путей исследователи выделяют три важнейших элемента демократизации: повышение подотчетности исполнительной власти перед избранным парламентом, всеобщее избирательное право, институциализация гражданских прав.

Украинский конституционный процесс также можно рассматривать как борьбу вокруг этих составляющих.

В конце 2004 года на волне Оранжевой революции договоренность об ответственности правительства перед парламентом в духе демократического конституционализма была оформлена в виде конституционной реформы. Но эта ответственность была реализована лишь в очень ограниченном виде – как формирование правительства парламентским большинством (коалицией). Но в дальнейшем Премьер-министры В.Янукович и Ю.Тимошенко методично добивались всевластия руководимой ими исполнительной власти, превращая парламент в инструмент для достижения этой цели. Методы установления контроля над законодательной властью со стороны групп, преследующих свои политико-экономические интересы, издавна хорошо известны. Хроники британского парламентаризма XVII-XVIII веков, времен чередования у власти вигов Р.Уолпола и тори Г.Болингброка, изобилуют описаниями подкупа, давления, и судебного произвола в отношении тех, кто оппонирует власти.

Авторы американской Конституции, почти современники тех событий, сделали свои выводы из негативного опыта «приватизации» государственной власти влиятельными группами. В первую очередь, это были решения о необходимости реального разделения властей, создания системы «сдержек и противовесов» с целью ограничения возможностей узурпации всей власти победившей в ходе формирования правительства фракцией. О такой угрозе напоминал соотечественникам Д.Вашингтон в своем «Прощальном послании»: «Чередующееся доминирование одной фракции над другой, обостренное естественным для партийных противостояний чувством возмездия…само является ужасным деспотизмом. Но оно ведет к еще более прочному закреплению деспотизма. Нарастающие разброд и лишения подталкивают людей к мысли искать защиты и спокойствия у отдельной личности с абсолютной властью, и рано или поздно глава победившей фракции…обращает эту ситуацию на пользу собственного возвышения на руинах общественной свободы»16

В Украине события развивались именно так, как и предупреждал великий конституционалист. В 2008-2009 годах, в ситуации жесточайшего экономичекого кризиса, контролируемый правительством парламент не смог ни потребовать от правительства внятной антикризисной программы, ни даже сформировать скольконибудь адекватный государственный бюджет. В результате вся тяжесть кризиса, превратившая Украину в одну из беднейших стран Европы, легла на плечи наименее обеспеченных граждан. Украинский ВВП на душу населения составил в 2011 году 3,6 тыс. долларов США. Это приблизительно вдвое меньше, чем у самых бедных стран ЕС (Румынии и Болгарии) и в 3,5 раза меньше, чем в Польше17. Но при этом финансово-промышленные группы лишь нарастили свои богатства, о чем свидетельствуют, например, рейтинги Forbes18.

Анализ мотивов и действий акторов украинского политического поля в той кризисной ситуации выходит за рамки данной статьи. Но результат их неэффективности неоспорим – идея подотчетности исполнительной власти перед парламентом утратила поддержку. Восстановление президентского всевластия не вызвало категорических возражений ни в обществе, ни среди политических сил. Нынешняя ситуация дает возможность избирателю хотя бы знать имя того, кто несет ответственность за состояние дел в государстве. Другое дело, что в условиях полной концентрации власти в руках Президента, шансы реализовать эту ответственность на выборах стремятся к нулю.

Нынешняя ситуация означает, что большинство политиков, представляющих и власть, и оппозицию, достигли конституционной договоренности о подчинении исполнительной власти президенту. В украинских условиях это означает всевластие лица, занимающего эту должность, а с точки зрения исторического опыта – значительный шаг назад на пути демократизации.

Что касается всеобщего избирательного права, то формально оно давно провозглашено и никем не оспаривается. Но конституционный процесс достижения договоренности власти и оппозиции и здесь имел место.

В первую очередь, украинский политический класс достиг консенсуса об отказе от апеллирования к улице, от призывов к массовой мобилизации. Даже некоторые легальные формы протеста, например забастовки, табуированы в доминирующем политическом дискурсе. К ним оппозиция не призывала даже в контексте ожесточенной полемики вокруг «языкового» закона.

Можно предположить, что в украинском политикуме опыт передачи власти под влиянием массовых протестов осенью 2004 года был оценен негативно. В итуации распространяющихся по стране протестов против социальной политики власти («налоговый майдан», протесты пенсионеров, участников ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС), оппозиция совместно с властью проголосовала за закон о выборах в Верховную Раду, послав избирателям (и спонсорам!) четкий политический сигнал об отказе от намерений организовывать/представлять/возглавить эти движения. В избирательные списки от оппозиционных партий не были включены, так называемые, «полевые командиры» – политики, имеющие опыт организации массовых протестных акций (Т.Стецькив, В.Филенко, Р.Безсмертный). Совершенное властью исключение из политического процесса Ю.Тимошенко и Ю.Луценко, отказавшихся признать результаты прошлых президентских выборов, также лежит в русле этого ограничения влияния «улицы». Отметим, что оппозиция, протестуя против судебного преследования своих наиболее харизматичных лидеров, не отказалась от формирования правил парламентских выборов и участия в них.

Выборы в Верховный Совет осенью 2012 вообще стали возможны в результате договоренностей, касающихся избирательных прав граждан. Во-первых, власть и оппозиция совместно внесли изменения в Конституцию, позволившие перенести их на один год. Во-вторых, власть и оппозиция совместно приняли закон, принципиально изменивший правила избирательного процесса. Эти договоренности, несомненно, можно рассматривать как результаты конституционного процесса.

Политическая наука использует предложенное Д.Сартори19 понятие конституционного дизайна – избирательная система и конституционные нормы рассматриваются как неразрывная система формирования, функционирования и ответственности власти. Ведь конституционные нормы о распределении властей и верховенстве права превращаются в пустой звук, если власть находит механизмы манипулирования результатами выборов. В украинском случае постоянные изменения закона о выборах в Верховную Раду означают практически непреодолимые препятствия для создания оппозицией парламентского большинства, способного осуществлять контроль над исполнительной властью. В свою очередь, это практически гарантирует сохранение всевластия Президента. Также эти бесконечные изменения сохраняют нынешнюю слабость политических партий, выгодного ограниченному кругу их публичных и непубличных руководителей.

Конечным результатом такого конституционного дизайна вполне может стать описанный, например, Х.Линцем20 и Б.Магалони21 «электоральный авторитаризм». В государствах электорального авторитаризма выборы проходят, в них принимают участие оппозиционные кандидаты. Международное сообщество приветствует проведение таких выборов, связывая с ними надежду на продвижение к демократии. Для инвесторов они являются свидетельствами стабильности и повышают привлекательность вложений. Как утверждает Б.Магалони: «исключительно международный контекст принуж дает авторитарных правителей играть по правилам электорального авторитаризма»22. Но власть десятилетиями остается в руках неизменных президентов и премьеров.

Секрет «стабильности» прост – правила выборов постоянно меняются. Политолог М.Богаардс23 на материале истории африканских стран 1970-2000 годах детально проанализировал инструментарий такой неизменности при постоянных изменениях. Например, запрещаются блоки партий или изменяются проходные барьеры, причем изменения обязательно вносятся накануне выборов. Длительность избирательных кампаний сокращается, правила политической рекламы ужесточаются, а суды немедленно реагируют на минимальные признаки нарушений. Вследствие этого партии все время стартуют в новых условиях, а для оппозиции, ограниченной в ресурсах, это очень сложно. Партии организационно слабы, ибо для них не имеет смысла терпеливо развивать дорогостоящие организационные структуры. Самый экономичный способ их существования – группирование вокруг узнаваемых лидеров на короткое время избирательных кампаний.

Избирателю также сложно каждый раз переориентироваться в новом партийном наборе и практически невозможно защитить результат своего волеизъявления при подсчете результатов. Слабость политических партий оставляет его один на один с мощным аппаратом власти. В результате оппозиция проигрывает и так повторяется снова и снова.

Для становления организационно развитой и способной к генерированию эффективных политик партийной системы, необходима стабильная избирательная система. Поэтому в демократических странах правила выборов меняются нечасто и очень осторожно. Например, в Великобритании вопрос о внесении важного изменения в избирательный закон был в 2011 году вынесен на референдум. Предыдущий референдум состоялся в 1975 году и касался вступления страны в Евросоюз. Таков сравнительный вес стабильности правил выборов.

Украинские политики достигли конституционной договоренности, касающейся избирательных возможностей (и прав) граждан, хотя это решение вступает в противоречие с европейским опытом демократии.

Не менее важной стороной вопроса о роли конституционного процесса в утверждении демократии является создание эффективных гарантий гражданских прав. Опять-таки, обратимся к истории. Как показывают уже упомянутые работы Ч.Тилли, Д.Норта, Д.Уоллиса и Б.Вайнгаста, процесс демократизации в США и Европе может рассматриваться как ограничение рисков для всех участников борьбы за власть, от лидеров политических сил до рядовых избирателей. Именно в рамках создания конституционных гарантий безопасности для участников политического процесса появилась идея конституции как текста, четко отвечающего на вопрос «Откуда берется власть?». Снижению рисков для участников политической борьбы служило получение/передача власти исключительно в конституционном порядке, рассмотрение всех споров, связанных с борьбой за власть в независимом суде и подчинение его решениям. Позднее из этой политической прагматики развилось важнейшее для демократии понятие верховенства права.

В Украине судебное преследование Ю.Тимошенко, Ю.Луценко и других оппозиционеров нанесло удар по процессу создания гарантий политических прав и свобод. Независимо от содержания конкретных обвинений, судебные процессы неминуемо приобрели политическое измерение, поставив под вопрос безопасность всех политиков, в том числе представителей нынешней власти, после проигрыша на выборах. Результатом стала поляризация политических сил и повышение ожесточенности в борьбе за власть по сравнению с периодом 2005-2010 годов. Парламентские выборы это продемонстрировали. Зависимая от исполнительной власти судебная система, не пользующаяся авторитетом в разделенном обществе, бессильна обеспечить верховенство права в политическом противостоянии.

В этой ситуации большое значение будет иметь позиция политических сил относительно важного массива гражданских прав – социальных прав и их конституционных гарантий. Здесь опять-таки важны не заявления и не формулировки неких статей Конституции, а распределение потерь разных слоев населения в ходе приближающегося экономического кризиса. Очевидно, что согласие оппозиции на уменьшение уровня социальных гарантий, зафиксированных в действующем Основном Законе, отказ от взаимодействия с протестными движениями, приведет ее к неспособности реально влиять на конституционный процесс. В этом случае действующий Президент сможет навязать политическому классу и обществу свой процесс, направленный на фиксацию режима личной власти.

Шанс избежать такого сценария появляется лишь при возвращении в конституционном процессе к тем составляющим процесса демократизации, которые проверены европейским опытом. Здесь очень важна роль оппозиции, ее готовность пересмотреть те позиции, которые уводят в сторону от поиска массовой демократической поддержки. Необходим прагматичный подход, который позволит реализовать одну из рекомендаций, которыми Венецианская Комиссия завершает свои выводы: «Только реальный консенсус между всеми политическими силами и гражданским обществом на основании хорошо сбалансированной, целостной и понятной конституционной реформы обеспечит легитимность новой Конституции и политической системы в Украине»24.

Юрий Рубан – политолог, директор Национального института стратегических исследований при Президенте Украины (2005-2010), президент благотворительного фонда «Велыка Родына», г.Киев.

1 Opinion on the Concept paper on the establishment and functioning of a constitutional assembly of Ukraine. (электронный ресурс, режим доступа http://www.venice.coe.int/docs/2011/CDLAD(2011)002-e.pdf).

2 Электронный ресурс, режим доступа www.cau.in.ua, по состоянию на 03.11.2012.

3 Электронный ресурс, режим доступа http://www.president.gov.ua/news/24550.html.

4 Там же, режим доступа http://www.president.gov.ua/news/24550.html.

5 Opinion on the Constitutional Situation in Ukraine adopted by the Venice Commission at its 85th Plenary Session, Venice (17-18 December 2010), (электронный ресурс, режим доступа http://www.venice.coe.int/docs/2010/CDL-AD(2010)044-e.pdf).

6 Электронный ресурс, режим доступа http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/02/25/n_2217477.shtml.

7 Бурдье П. Социальное пространство: поля и практики / Пьер Бурдье.- М.: Институт экспериментальной социологии; СПб.: Алетейя, 2007, с.78.

8 Там же, c.80.

9 Mazover Mark. Dark Continent: Europe’s Twentieth Century / Mark Mazover. – NY: Vintage Books, 2000, р.38.

10 Кравчук: Конституційна Асамблея напише зміни до Конституції в інтересах суспільства – (электронный ресурс, режим доступа: http://5.ua/newsline/179//78297).

11 Медушевский А. Размышления о современном российском конституционализме /Андрей Медушевский. – М. : РОССПЭН, 2007, с.121.

12 Норт Д., Уоллис Д., Вайнгаст Б Насилие и социальные порядки. Концептуальные рамки для интерпретации письменной истории человечества / Д. Норт, Д.Уоллис, Б.Вайнгаст. – М.: Изд. Института Гайдара, 2011.

13 Політична історія України. ХХ століття: У 6 т. (Редкол.: І.Ф.Курас (голова) та ін.). – К.: Генеза, 2002-2003 Т.6: Від тоталітаризму до демократії (1945-2002)/ О.М.Майборода, Ю.І.Шаповал, О.В.Гараньта ін. – 2003.

14 Tilly Charles. Contention and Democracy in Europe, 1650-2000/ Charles Tilly. – Cambridge, Cambridge University Press, 2005.

15 Acemoglu D, Robinson J. The Economic Origins of Dictatorship and Democracy/ Daron Acemoglu and James A. Robinson. – Cambridge, Cambridge University Press, 2006.

16 Washington’s Farewell Address, Senate Document No. 106–21, (электронный ресурс, режим доступа http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GPO-CDOC-106sdoc21/pdf/GPO-CDOC-106sdoc21.pdf).

17 Электронный ресурс, режим доступа http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD.

18 Электронный ресурс, режим доступа http://forbes.ua/ratings/1.

19 Sartori G. Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes/.– NY, New York University Giovanni Sartori Press, 1994.

20 Linz J. Totalitarian and Authoritarian Regimes/ Juan J. Linz.- NY,Lynne Rienner Publishers, 2000.

21 Magaloni Beatriz. Voting for Autocracy. Hegemonic Party Survival and its Demise in Mexico/Beatriz Magaloni- Cambridge, Cambridge University Press, 2006.

22 Там же, с.11.

23 Matthijs Bogaards. Measuring Democracy through Election Outcomes: A Critique with African Data. Comparative Political Studies, 2007, #40, рр. 1211-1237.

24 Opinion on the Concept paper on the establishment and functioning of a constitutional assembly of Ukraine. (электронный ресурс, режим доступа http://www.venice.coe.int/docs/2011/CDLAD(2011)002-e.pdf).

Between East and West: Gaiaz Iskhaki and Gabdulkhai Kurbangaliev

Hiroaki Kuromiya and Andrzej Pepłoński

[tekst pierwotnie opublikowany w://text originally published in:
"Nowy Prometeusz nr 3, grudzień 2012 r., ss. 89-105]

The Muslim population in the Soviet Union was sizable. According to the 1937 census, the only Soviet census taken under Stalin that surveyed the faith of the Soviet population, there were more than eight million (to be exact 8,256,550) Muslims (Magometane). They accounted for approximately 8.4 percent of the surveyed population of 98.4 million adults, or the second largest religious group after Christians (of  all denominations), far larger than all other groups of believers (Jews, Buddhists, and others).1 Muslims resided all over the country, with concentrations in Central Asia, the Idel-Ural (Volga-Ural) region, and the Northern Caucasus. While the numbers in the 1937 census are difficult to verify with complete accuracy, the substantial Muslim population in the Soviet Union naturally attracted the attention of foreign strategists whose goal it was to dismember the multi-national Soviet Union and to let the national minorities achieve independence from Moscow.

In the West, the Polish-sponsored Promethean movement was the best known and the most important of such foreign conceptions. In the East, Japan had its own version of a Promethean movement, although it was inherently an imperialist scheme directed against the Soviet Union. In both movements, Muslims played a critically important, if not central, role. The anti-Moscow Muslim leaders were divided, however, with regard to where they would find the most reliable and the strongest support for their goals. The divisions reflected different views of their identity and of the future. In a rapidly modernizing world, were they to belong to the West (Europe or Occident) or to the East (Asia or Orient) or somewhere else altogether? What was the future for the Eurasian Muslims? The liberal course of the “nation” sponsored by Poland (behind which stood Britain and France) or the pan-Islamic or pan-Turkic movement supported by Japanese imperialism? What was to be done about the successor of the Ottoman Empire, Ataturkian Turkey, which, having distanced itself from pan-Islamism and pan-Turkism, followed a “Western” secular path while seeking a rapprochement with the atheist Soviet Union?

The present essay discusses the clash of these visions that played out in the mid-1930s in the Far East between two Muslim leaders: Mukhamed-Gaiaz Iskhaki (Iskhakov) (Gayaz Isxaqiy, Ayaz Ishaki, Gaiaz Iskhakyi, 1878–1954) and Mukhammed Gabdulkhai Kurbangaliev (Muhammed-Gabdulkhay Kurbangaliev, 1889–1972). It was a critical time for Muslims in Eurasia. In the West, Poland and the Soviet Union had concluded and ratifi ed a non-aggression pact, dashing the Muslim hope for Polish support for anti-Soviet movements. Although Hitler’s regime of explicitly anti-Soviet Nazism emerged in Germany in 1933, its racist ideology was inherently anti-Muslim (and anti-non Aryans). In the East, Japan invaded northeast China (Manchuria) in 1931 and the following year established a puppet government (Manchukuo) which appeared to some Muslims to foreshadow a future of Eurasian Muslims living under Soviet and Chinese imperialism. Yet Manchukuo was the product of Japanese imperialism. Ironically, the end result of the clash between the two Muslim leaders was political triumph for Moscow.

Mukhamed-Gaiaz Iskhaki

Iskhaki was not the most notable among the Muslim leaders in the Promethean movement. He contributed just a few essays to the journal Prométhée, the organ of the movement, as compared to Mustafa Chokaev (Chokai, Shokai, Chokai-ogly, 1890–1941), a Kazakh who wrote much more frequently for the journal. It was, however, Iskhaki, not Chokaev, who engaged the East more directly in the 1930s. As the biographer of Iskhaki, S.M. Iskhakov has noted, Iskhaki remains a somewhat mysterious figure: there are many puzzles and contradictions in his life. Iskhakov (who may be related to the subject of his work), attributes this to the lack of reliable information. Still he concludes that the often-accepted image of Iskhaki as an irreproachable ideological fighter as portrayed in today’s literature is not convincing.2 Who was he, then?

Iskhaki was born in 1878 into a mullah family in the village of Iaushirma (Kutlushkino) near Kazan. He studied in madrasahs and at a teacher’s college in Tatarstan. Exactly when he became politically active is difficult to pinpoint. Iskhaki began to publish early and already by 1899 he was famous, known as “the founder of Tatar literature,” and as a correspondent of Maksim Gor’kii.3 By 1901, when he was only 23, Iskhaki was already involved in illegal political circles. Seeking answers to the “backwardness of the Muslim world,” Iskhaki called on the Tatars to combine the “European path of development” with the spirit of Muslim “reformation.”4 He was sympathetic with the populist party of the Socialist-Revolutionaries, although in 1905 he supported only a cultural union of Muslim peoples and was against the creation of a Muslim political party. After arrest and exile, he fled to Istanbul. He returned to Russia in 1910, only to withdraw to Turkey quickly. He was disappointed, however, by the Young Turks movement, claiming that in Istanbul there was “no Muslim culture at all.” Iskhaki went back to Russia’s capital where he was arrested and sent back into exile. Amnestied on the occasion of the tercentenary (1913) of the Romanov dynasty, Iskhaki returned to St. Petersburg. While engaged in literary writing, he published newspapers and contributed to a journal by the liberal Russian Constitutional Democrats as well.

In 1917 Iskhaki took active part in political life. He spoke against the “national-territorial construction” of Russia and for “national-cultural autonomy.”5 Like many other leaders of the national movements (such as Mykhailo Hrushevs’kyi who subsequently, in 1918, became the first president of the independent Ukrainian National Republic), Iskhaki was reluctant to support the outright independence of his homeland which he called “Idel-Ural.” He advocated instead an “autonomous state.” which, along with other similar states, would join a “Russian federal republic.” Iskhaki’s dream was frustrated, however, by another Muslim leader from Bashkortostan, Zeki Velidi (Akhmet-Zaki Akhmetshakhovich Validov, Zeki Velidi Togan, 1890–1970). Zeki declared his homeland Bashkortostan an autonomous republic independent from Idel-Ural. Velidi himself led a complex political life, at one point joining the Bolshevik party but eventually turning against it in the anti-Soviet Basmachi movement. He subsequently emigrated and led an academic life in Europe and Turkey.6

Velidi has left the following account of Iskhaki in 1917:
[Iskhaki] made fun of the issue of autonomy and even with Ukrainians, wrote: “They are intending to create an independent Xoxlandia. Since we are connected with the Russian people throughout history, we cannot enter into that path. As a delegation of four individuals (Sadri Maksudi, Islam Sahmemedov, Ayaz Ishaki and Sakir Muhammedyar) we went to the head of Government Kniaz L’vov and announced that we do not wish to separate like the Malorus (meaning Ukrainians) from you. We wish to be together with you.”7

This is no doubt a prejudiced account by one of Iskhaki’s old political rivals. However, Iskhaki’s position was not so different from many other national leaders in the former Russian Empire who imagined their nations within the framework of a reconstructed, federated, and democratic Russia.

After the Bolshevik seizure of power in October 1917, Iskhaki chose to fight against the Bolsheviks and adhered to the ultimate goal of a democratic and federated Russia. He retreated to Ufa, Petropavlovsk (in Kazakhstan), and Harbin, China. Later he went to Tokyo in 1919 and then moved to Prague and Paris in 1920. In 1921 in Paris he engaged in relief work for the famine victims in Russia along with other émigrés such as Pavel Miliukov. In 1923 Iskhaki moved to Berlin to join his daughter who had managed to reach Berlin from the Soviet Union. In Berlin Iskhaki became part of the anti-Soviet “Turan” club created for the unity of Muslims from the former Russian Empire. Velidi and his supporters also gathered in Berlin. As a result, the club was paralyzed, according to one account.8 According to Velidi, the political views of Iskhaki in European exile had not changed much since 1917.9

At any rate, in 1925 Iskhaki moved to Turkey, from where he went to Finland, and then, in 1927, settled in Warsaw. In Warsaw he headed the “Central Committee of Independent Idel-Ural,” in whose name he joined the Promethean movement.10 It was then, in 1927, that the journal Prométhée began to add Turkestan to its name: “The Organ of the National Defense of the People of the Caucasus, Ukraine, and Turkestan.”11 He also lectured at the Oriental Institute in Warsaw, an institution that served the cause of the Promethean movement.12 Clearly, Iskhaki had abandoned his old political position and now subscribed to the independence of Idel-Ural. According to Velidi, this was an opportunistic move on the part of Iskhaki: “It was especially poignant that Ayaz Ishaki and his friend Omer Teregulov, by joining the Oriental Institute in Warsaw, were forced to show themselves in favor of independence. However, they chose to change the nature of the old ‘unitarism and federalism’ debate into [a] Tatar-Baskurt [Tatar-Bashkir] tribal fight.”13 At any rate, in 1929 Ishaki moved back to Berlin where his daughter was studying. Although in Berlin Iskhaki began to publish a new journal (Milli Yol or “National Road”), he continued to work for the Oriental Institute in Warsaw in the 1930s.14

Iskhaki’s work of this period on Idel-Ural suggests that he may indeed have tailored his view to please the Polish sponsors, as Velidi insinuated. In “An Outlineof the Struggle of the Idel-Ural Tatars for their Independence,” for instance, Iskhaki wrote about the Sultan-Galiev affair in 1929as if the Soviet account were true: Sultan Galiev and those arrested with him had organized a “secret Turkic-Tatar Communist organization” in order to take power in Tatarstan, Bashkortostan, the Crimea, and Central Asia. It sought to create a great Turkic-Tatar republic on the ruins of the Soviet Union, with the Crimea to become a separate independent republic. The conspirators entered into negotiations with Ukrainians, Georgians, Armenians, and Belarusians in order to form a united front against the Bolsheviks.15 It is possible that Iskhaki possessed privileged information through his clandestine contacts with his homeland. Yet in essence he merely and oddly repeated the Soviet propaganda on the clandestine political network in the country, which, although untrue, titillated the Poles. In another essay, “A Historico-Political Essay on the Idel-Ural Republic,” Iskhaki emphasized the central importance of Ukraine, whose victory over the Soviet Union would be the victory of “all nationalities,” a point of central importance to the Poles. Idel-Ural would become Ukraine’s ally.16 It seems as if he knew well exactly what his Polish sponsors wanted to hear from him.

Mukhammed Gabdulkhai Kurbangaliev

Kurbangaliev’s life turned out similarly to Iskhaki’s. Kurbangaliev, like Iskhaki, was born into an imam family in 1890 in the village of Mediak, in today’s Cheliabinsk oblast’. His father was an influential religious leader among the Bashkirs. He studied at a madrasah founded by his father in Mediak. After receiving a degree in “ethics of theology,” Kurbangaliev moved to St. Petersburg, where he became the head of the capital’s “Muslim Circle.” Like Iskhaki and Velidi, Kurbangaliev was caught in the revolutionary upheaval in 1917. He welcomed the February Revolution enthusiastically. Unlike Velidi, however, Kurbangaliev opposed Bashkortostan’s political autonomy (or independence) and supported cultural-spiritual national autonomy within the framework of a single undivided democratic Russia.17

Kurbangaliev’s opposition to the Soviet government led him to work with Admiral Kolchak, Lieutenant-General Vladmir Kappel’, Ataman Semenov, and other White military leaders and to create, with varying degrees of success, Bashkirian national military units within the White forces in the Urals and Siberia. In the Civil War, he lost his father and a brother who were executed by the Bolsheviks. Another brother was killed in a battle against the Bolsheviks. With the surrender of the Kolchak forces in 1920, Kurbangaliev called for his fellow Bashkir fighters to lay down their arms and moved further east, eventually reaching Tokyo in 1920 via Harbin. Kurbangaliev first met a Japanese military intelligence official in Omsk and Chita.18 Captain Jirō Hirasa of the Japanese Army was dispatched to Omsk as early as January 1918 where he appears to have met Kurbangaliev. In 1920 they met again in Chita. Obviously Japan eyed him as a figure for use in the future. With the support of the Japanese Consul in Harbin, he went to Tokyo in November 1920, returning there in February 1921 with ten Bashkir and Tatar officers (including Colonel Sultan-Girei Bikmeev). In Tokyo Kurbangaliev met important Japanese politicians and military leaders. His second trip was enabled by Masatane Kanda, a Soviet specialist who was to become Japan’s military attaché in Istanbul from 1931 to 1934.19

Thus began Kurbangaliev’s collaboration with Japan. In 1922 he was employed as a non-staff member of the Southern Manchurian Railway Company, Japan’s main tool to run Manchuria as its colony. Simultaneously he was in contact with Japan’s intelligence service in Harbin.20 Returning to Tokyo in 1924, he taught the Turkish language at the General Staff. The following year he organized the Muslim Society of Tokyo. In 1927 he founded the fi rst school for Muslims in Japan and in 1928 he created the All-Japan Society of Muslims. There were about 400 Tatars in Japan (about half of them in Tokyo, the remainder in Nagoya, Osaka, Kobe, and elsewhere) at the time, working in various trades and in the sale of clothes in particular. In 1929 Kurbangaliev built the first printing house in Japan to publish in the Arabic script and began publishing a journal, Yani Yapon Mohbiri.21

Like Iskhaki in Europe, in Asia Kurbangaliev supported ideas that pleased his sponsors. In Japan, he promoted the idea of the “Ural-Altaic peoples” who would unite under the slogan of a “Great Asia” with Japan as its protagonist, an idea quite different from that he supported in 1917. He took the model from pan-Slavism and called for the revival of the Ural-Altaic peoples. This would require a Fourth International opposed to the Third International (Comintern). His view was strengthened by his meeting in Tokyo in 1922 with the Hungarian scholar Baráthosi Balogh Benedek (1870-1945) who proposed a theory of the Ural-Altaic peoples (among whom he counted Hungarians, Finns, Estonians, Tatars, Bashkirs, Uzbeks, Japanese, Koreans, Mongolians, and others in Eurasia).22 Kurbangaliev began to advocate an “eclectic combination of Pan-Turkism and Pan-Islamism that appealed to Pan-Asianists in Japan, assuring that the vast Turkish populations in the Euro-Asian and North African continents befriended by Japan will aid the achievement of a just future for the peoples of Asia under the leadership of Japan.”23 He thus promoted the slogan “From the Urals to Mt. Fuji.”

How firmly Kurbangaliev held this view of the future is not known. His “Ural-Altaic” vision went far beyond the borders of the Soviet Union. It was not compatible with Iskhaki’s Promethean vision focused on Idel-Ural within the borders of the Soviet Union. In any case, Kurbangaliev found sympathetic friends among Japanese political and military leaders, who in turn, used him for their own strategic purposes. The Japanese strategy was to link and unite Chinese Muslims (including those in Gansu, Shaanxi and Xinjiang) against the Communists of the Soviet Union through Kurbangaliev. With the support of Japan, he worked closely with some Chinese Muslim leaders as well.24

Confrontation in Tokyo

In October 1933 Iskhaki traveled to Japan from Berlin via Shanghai. He carried a Turkish passport (which Japanese authorities strongly suspected was a forgery). The aim of his trip was, according to Iskhaki, to observe how Muslims lived in the Far East. In Warsaw, Iskhaki had been in contact with Japanese intelligence officials (who, in turn, worked together with Polish Intelligence against the Soviet Union). In 1930 he met with Japan’s military attaché Hikosaburō Hata and asked his help in establishing contact with members of the Tatar community in Mukden, China.25 Hata met with many Muslim leaders in Warsaw in 1931–32 and carried out “significant work,” according to Soviet information.26 Iskhaki also appeared to have had contact with Hata’s successor Genzō Yanagita who was stationed in Warsaw from 1932 to 1934.27 It was in fact through Yanagita that Iskhaki received help from Hata back in Tokyo.28 Iskhaki cleared his plan (to unite émigré Muslims in the Far East “in order to overthrow the Bolsheviks in the Soviet Union”) with Polish Intelligence.29 The Soviet secret police reported to Stalin that Iskhaki went to Japan with Yanagita’s support in order to sell to the Japanese General Staff a plan to create a Idel-Ural republic under Japanese protection.30

Clearly, Iskhaki’s visit to the Far East was prompted by the rapidly changing international scene both in the West and in the East. Japan’s invasion of Manchuria in September 1931, the foundation of a puppet government Manchukuo in March 1932, and Japan’s recognition of the new state in September 1932 generated a great deal of both anxiety and hope among the nations of Eurasia and beyond. These events prompted the masses of Tatar émigrés in Manchuria to recognize Japan’s political and military might.31 Poland, too, became active in the Far East. In 1932, taking advantage of Ukrainian activism, Władysław Pelc (1911–2002), member of the Ekspozytura II of the Dwójka working at the Polish consulate in Harbin, organized Ukrainians, Georgians and Tatars into a Promethean group in the Far East.32 In the West, in the course of 1932 Poland, Finland, Estonia, Latvia, and France concluded a non-aggression pact separately with the Soviet Union. This rapprochement with the Soviet Union disappointed many émigrés, who turned increasingly to Japan for support and inspiration. Ukrainians in Turkey, for instance, submitted to Masatane Kanda, Japanese military attaché in Istanbul, an action plan in the event of war between Japan and the Soviet Union. The plan, dated November 1934, included the creation of special Ukrainian military units in the Far East as well as assassinations of prominent Communists in Soviet Ukraine.33

The Polish government did not officially recognize Manchukuo in view of the strong reaction against it by Western democratic countries. In contrast to them and the League of Nations, the Promethean Club reacted very approvingly: “Dans cette période d’anxiété, de pessimisme, voire méme de découragement que nous traversons, la reconnaisance officielle de l’indépendance de la Mandchourie par le Japon est un événement qui retient l’attention et qui ne manquera pas de réjouir tous les amis de la liberté des peuples.” China, torn by internecine wars, was neither a state nor a nation. There was very little bond among its peoples in terms of race, language or religion. China was chaos and anarchy. Under these circumstances, the danger of Soviet Russia was all important. It had already conquered Outer Mongolia, and had Manchuria in its sight. The new state of Manchukuo, with a population of 30 million and supported morally and materially by a great power (Japan), was a “personalité internationale.” The most important issue was the “liberté du peuple mandchoului-même.”34

Iskhaki was even more enthusiastic about Manchukuo. In an essay published in Japan in 1934, he emphasized the historical struggle of Manchus and Mongols for liberation from Russia and China. He characterized Manchukuo as championing the culture of oriental peoples and Japan as providing spiritual and material support in order to ensure peace in the Far East. The peoples in Manchuria, according to Iskhaki, felt rejuvenated by the foundation of Manchukuo. Iskhaki added that there were approximately two million Muslims (and 10,000 Turco-Tatars) in the new state. His goal was to support the new country on all fronts and to become a happy witness to the “unification and fusion of our Islamic culture and Far Eastern culture.” At the same time Iskhaki promoted the idea of independence for Idel-Ural: just as it was logical for non-Han peoples to be liberated from the Chinese, so it was logical for non-Russian peoples to be freed from Russia, whose future would be a dissolution into republics of nations.35 It seems natural, then, for Japan to welcome Iskhaki’s visit and his support for Manchukuo, although Iskhaki’s plan was limited to Idel-Ural and much less grand than Kurbangaliev’s, which extended much farther to include the “Ural-Altaic peoples.” Therefore, according to Polish Intelligence, at that time Japan began to intensify its activity with the “Turan Society” in Europe.36

Shortly after he arrived in Japan, Iskhaki gave a talk in Tokyo in Turkish (which was translated into Japanese). He made it clear that the Russians were the enemies of the Turco-Tatar people: three-fifths of the estimated 50 to 60 million Turco-Tatars in the world lived under Russian yoke. Iskhaki emphasized that the most nationally conscious group among them was the people of Idel-Ural, whose sentiments were greatly stimulated by Japan’s victory over Russia in 1905. Iskhaki confessed that it was only after the foundation of Manchukuo that he came to understand that Japan actually promoted nationalism. Just as Manchukuo was not part of Han China, neither was Idel-Ural part of Russia. Iskhaki delighted many Japanese by stating that there were two great Asian nations, the Japanese in the east and the Turco-Tatars in the west, whose common enemy was Russia and that Japan’s rise meant the rebirth of Asia.37 Later in 1934, in Hailar, Manchukuo, Iskhaki “stressed the close ties of Tatars, Manchurians, Mongols, and Japanese with [sic] the Genghis Khan Turks, calling all of them ‘children of Genghis Khan’.”38

Yet it was Kurbangaliev, not Iskhaki and his supporters, who had long been established as the Muslim leader in the Far East. Kurbangaliev was the person many Japanese strategists knew well. After the foundation of Manchukuo, Japan began to take the Muslims (and spreading Japan’s influence throughout the Islamic world) much more seriously than before. Facing the Soviet Union along the Manchukuo borders stretching more than 3000 kilometers, Japan dreamed of using the Muslims to advance farther to the west in China towards Gansu, Shaanxi, and Xinjiang where Muslims were prominent or even predominant. Kurbangaliev welcomed the foundation of Manchukuo. In June 1932, Tokyo appears to have organized a secret conference in which Kurbangaliev, representatives of the White Russian émigrés, supporters of Siberian independence, and Japanese strategists took part. It discussed the issue of uniting the Muslims of Japan, Manchukuo, and China. To that end, it was decided to convene a congress in Tokyo, with Kurbangaliev in charge.39 This plan somehow became known to Iskhaki in Europe. It was this plan that appears to have prompted Iskhaki to visit the Far East. The Tokyo scheme entrusted to Kurbangaliev does not appear to have progressed very far or quickly, although Kurbangaliev did visit Manchukuo in late 1932 where he met Muslim leaders from all over Manchukuo. (It was said that measures had already been taken to make all of the 20 million “brethren” scattered along the Russian-Chinese borders into their adherents.)40

Kurbangaliev had every reason to resent the visit of the prominent Tatar from Kazan. Iskhaki was much better known in the Turco-Tatar community and in the world as a writer, intellectual, and politician. He knew both the Orient and the Occident, whereas Kurbangaliev knew only the Orient. Moreover, most of the Tokyo Muslim community were Tatars from the Kazan region, and not, like Kurbangaliev, Bashkirs. Their visions for the future were also different, as discussed earlier.

As soon as Iskhaki arrived in Japan, his supporters and Kurbangaliev’s supporters attacked each other. The former sought to discredit Kurbangaliev by portraying him as a Soviet and American spy! A man with no citizenship could not be trusted. In any case, Iskhaki urged the Turco-Tatar community in Japan to acquire, like himself, Turkish citizenship, which would be very useful in the event of war between Japan and the Soviet Union. Moreover, Iskhaki emphasized, Kurbangaliev and his company maintained close relations with White Russians in Japan, but all Russians, Red or White, were enemies of the Turco-Tatars. In terms of religion, according to Iskhaki, Kurbangaliev and his company practiced “heresy” (the “evil course”) and his (Iskhaki’s) mission, was to lead the Turco-Tatars in the Far East to the “path of righteousness.” In any case, according to Iskhaki, Kurbangaliev was against the Turco-Tatar independence movement and in favor of an “undivided powerful Russia” (a position he apparently had taken in 1917). Because he lacked support among the Turco-Tatar community, he had had to turn to the Russians. Yet a “Russian is an eternal enemy of the Turco-Tatar.” Iskhaki stated in his letter dated 17 March 1934 and addressed it in English to Japan’s Foreign Minister (Kōki Hirota, a former Ambassador of Japan to the Soviet Union): “Idel-Oural will be born in the same way as Poland [and] Estonia were in 1918. Idel-Oural’s birth will be followed by the birth of Turkestan, Confederation of Caucasus, Ukraina [sic] and etc. The unity of Russia will come to the [sic] end. Japanese circles have to consider this situation seriously.”41

Kurbangaliev and his supporters, in turn, contended that it was Iskhaki and his company that served the Russian cause. Iskhaki was a socialist (Socialist-Revolutionary) who knew personally K.K. Iurenev, the current Soviet Ambassador to Japan, from the time of exile before the Revolution. It was Iurenev, via the Turkish Embassy in Tokyo, who supported Iskhaki’s activity.42 Kurbangailev’s anti-Iskhaki campaign was supported by the émigré Russians in Japan and elsewhere who circulated vicious rumors about Iskhaki’s alleged links to Moscow. Japan’s police and intelligence circles were concerned about Iskhaki as well. They possessed information that before he came to Japan, Iskhaki contacted a Communist (“Akhmetos”) in Shanghai and subsequently, when he went to Harbin after Japan, he met a man (“Gurov”) connected to the Soviet secret police. The Japanese police concluded that the sole aim of Iskhaki’s visit to the Far East was to “disturb and divide” the Muslim groups and prevent Japan and Muslim countries from drawing closer.43

In the end, Iskhaki triumphed. From the start, the sympathy of the Turco-Tatar community in the Far East, according to Japanese analysis, appeared to have been more with Iskhaki than with Kurbangaliev. Japan’s Muslim strategists and supporters were not united but divided and were unable to support Kurbangaliev unequivocally. Iskhaki’s insistence that he wanted to unite the Turco-Tatar community (there were some 27 different organizations of them) contrasted well with Kurbangaliev’s apparent enmity towards his rival. Nor did Kurbangaliev’s forceful personality and his supporters’ behavior help them. On 11 February 1934, for instance, when Iskhaki and his supporters had a preparatory meeting for creating the “Cultural Society of Idel-Ural Turco-Tatars” in Tokyo (to which Kurbangaliev was not invited), according to the Japanese police, Kurbangaliev, Colonel F.I. Porotikov (an émigré Russian supporter of Siberian independence) and several other “Russians” (“Drugov,” “Emel’ianov,” both “Russian Fascists,” as well as some Bashkirs) appeared at the meeting. Porotikov and his retinue struck Iskhaki in the head and stomach and choked him “half to death.” They treated some others present to similar violence.44

This incident became known all over Japan, Asia, and beyond, helping Iskhaki to extend and solidify his influence. Shortly after this incident, Iskhaki and his supporters succeeded in founding the “Cultural Society of Idel-Ural Turco-Tatars” in Tokyo. They also took legal action against Kurbangaliev and his supporters to take over their property. The creation of branches of the Idel-Ural Society followed in Kobe, Nagoya, and Kumamoto, Japan. In May 1934 Iskhaki managed to convene the First Kurultay of Japanese Turco-Tatars in Kobe, where his supporters overwhelmed those of Kurbangaliev.45 The Turco-Tatars in Manchukuo (Mukden [today’s Shengyang], Xinjing [today’s Changchun], Harbin, Hailar, and beyond) as well as Tianjin and Shanghai in China followed suit, creating branches of the Idel-Ural Society in their cities and provinces.

Then, in 1935, Iskhaki staged a coup. In February 1935, he and his supporters convened an All-Far East Turco-Tatar Kurultay in Mukden, China (Manchukuo) with forty-one delegates, about 90 (170 according to one report) invited guests, and some 30 journalists. 130 congratulatory telegrams were received by the meeting, including those from The Promethean Club in Warsaw, the Idel-Ural Committee in Berlin, and Ukrainian organizations in Manchukuo. The Kurultay, under Iskhaki’s chair, went so far as to express to the Japanese and the Manchukuo Emperors “Long Live! ” Attacking Kurbangaliev and his circles, Iskhaki called on the Turco-Tatars in the Far East to unite against Russia: unlike the “materialist” European Christian Russians, Turco-Tatars were Asian, “spiritual,” and Islamic. The Congress founded its religious-national center (merkez) in Mukden, elected Iskhaki as its President, and resolved to publish its own organ, Milli Bairaq (National Flag), in Tatar in Arabic script. The Kurultay went out of its way to emphasize its ties to Japan: “schools of Idel-Ural Turco-Tatars” should be organized where they do not exist already, and from the third year, the Japanese language should be taught, and from the fifth year, Japanese history.46

Some 400 issues of the Milli Bairaq were published from 1 November 1935 till 20 March 1945. Japan did not finance the newspaper but subjected it to censorship. The first anniversary issue (no. 51) of the newspaper published contributions by leaders of the Promethean movement (including Mustafa Chokai [Chokaev] and Mammad Amin Rasul-Zade).47

Iskhaki left for Europe via Shanghai in March 1936. When he left, his supporters summarized the significance of Iskhaki’s two-and-a-half-year work in the Far East: “We liquidated all enemies, all communities created on a rotten basis were destroyed and new ones were established. . . . . Our national interests and independence are linked tight[ly] with other nations; we have close relations and friendship with them. They are Georgians, Ukrainians, Caucasians, and Turkestanis, etc.”48 This was a victory declaration for the Promethean movement, a rival movement for Japan’s pan-Islamic movement. Understandably, the Japanese reports hardly ever mentioned Iskhaki’s link to the Promethean movement. In contrast, during his stay in the Far East Iskhaki explicitly noted his links to and support for the Promethean movement.49 At the Mukden Kurultay, for instance, Iskhaki was reported to have “called for friendship with Prometheus and Asian nations under the leadership of the Japanese.”50 After Iskhaki’s return to Europe, the journal Prométhée also published a triumphal essay about his long journey to the Far East.51

Thus, the net result of Iskhaki’s journey turned out to be the division of the Muslim organizations in the Far East in decisive favor of the Promethean movement. The Russian historian S.M. Iskhakov has recently also reached a similar conclusion: Iskhaki “objectively prevented the rapprochement of aggressive anti-Soviet Russian émigré circles and ‘White’ Tatars.”52 Kurbangaliev was not politically destroyed completely, because he still enjoyed some support in Japanese military circles. Yet his influence among the Turco-Tatar community declined sharply. Ultimately he was banished from Japan (with a generous financial gift) in 1938, just before the first mosque was opened in Tokyo. In the meantime, Japanese authorities found the Idel-Ural society untrustworthy politically. They found many “pro-Soviet” members there. Some were arrested in Tokyo as Soviet spies.53 In 1939, the newspaper Milli Bairaq was briefly suspended for publishing an article disagreeing with the idea of Japan’s “Great Prosperity Sphere.”54

Conclusion

Iskhaki was not the only Muslim leader who came to Japan in 1933. Abdrashid Ibragimov (Abdürreşid Ibrahim, 1857–1944), a Tatar from Western Siberia, Russia, had already visited Japan before the Russo-Japanese War. In the wake of Japan’s victory over Russia, Ibragimov wrote about Japan and Islam, predicting (more correctly, expressing his wishful thinking) that the Japanese nation might convert to Islam. In 1908–10 he visited Japan again, met many influential Japanese, and praised Japan as a force that could help the Muslim peoples to be liberated from the European yoke.55 Japan, in turn, found Ibragimov useful for future war against Russia and provided financial support to him.56 Ibragimov worked for the Ottomans during World War One. Sometime after the October Revolution in Russia, he returned to Russia and worked with the Soviet government. In 1923 he returned to Turkey, where he became politically suspect for his alleged pan-Turkism and anti-Kemalism. Yet sometime before 1933, Kanda, Japan’s military attaché in Istanbul, sought the old friend of Japan out. Kanda arranged for Ibragimov to return to Japan and help Japan’s strategy towards the Muslims. Ibragimov thus arrived almost simultaneously with Iskhaki, in October 1933.57

Even before he arrived Japan, Iskhaki had attacked Ibragimov as a Soviet agent, particularly for his alleged pro-Soviet propaganda.58 Iskhaki repeated his accusations in 1934 after both arrived in Japan.59 Iskhaki even insisted that Ibragimov came to Japan before the Russo-Japanese War as a Russian spy.60 Where Ibragimov’s loyalty actually resided is difficult to determine. Before he left Turkey for Japan, according to Kanda, Japan’s military attaché in Istanbul, President Mustafa Kemal Atatürk himself invited Ibragimov for a conversation. The President expressed his concern about the situation in Xinjiang, where Turkey was not in a position to do anything. In five years at the latest, Turkey would be able to work with Japan on “Asian questions.” Therefore he asked Ibragimov to establish an exchange of students with Japan. Kanda cautioned Tokyo of Turkey’s ulterior motives.61

It appears that Atatürk’s anxiety about Xinjiang (Chinese or Eastern Turkesta) was the key to the journey of Iskhaki and Ibragimov to Japan in 1933. Ankara was deeply disquieted by Japan’s Islamic policy in Asia, where Turkey felt overwhelmed by Japan’s influence. Most importantly, Turkey suspected that Japan, at least some powerful military and political circles, wanted to create a second, “Muslim Manchukuo” in China’s Muslim areas, in Xinjiang in particular. Moreover, like Japan and Manchukuo, the new “Muslim Manchukuo” would become a monarchy with a king from the old Imperial House of Osman, an explicitly anti-Kemalist move on the part of Japan.62 In May 1933, in the midst of Muslim rebellions in Xinjiang, an Ottoman prince, Sehzade Abdülkerim Efendi (1904–1935, grandson of the Pan-Islamic Sultan Abdülhamid II) arrived in Japan63 At the same time, Mehmed Rauf (Kırkanahtar), “an active member of the Turkish secret service of the Republic, also arrived in Tokyo in 1933 and started teaching Arabic and Turkish in Tokyo.”64 From July 1933 to the spring of 1934 Abdülkerim toured China along with Japanese sponsors. Even though he denied it repeatedly, the world, especially Ankara and Moscow, suspected that Abdülkerim was there to be installed as the king of an independent East Turkestan in the making.65

Moscow suspected, furthermore, that the Muslim rebellions taking place in Xinjiang since 1931 were instigated and supported by Japan.66 Moscow also reckoned correctly that both Kurbangaliev and Abdülkerim were helping Japan to extend its influence to Xinjiang and that Japan’s influence in Xinjiang would spill over into Soviet Central Asia (Soviet Turkestan).67 With Japan’s imperial ambitions in mind, Moscow made the decision, in opposition to the wishes of the Comintern, “not to help the rebels but instead to assist the Chinese government by providing weapons and even aircrafts.” In 1933 Stalin “went so far as to dispatch, clandestinely, special military forces to Xinjiang to crush the rebellions.”68 In the end, the rebellions failed, and the Han (Chinese) control of Xinjiang was restored with Moscow’s help. Efendi’s and Japan’s scheme did not succeed. Abdülkerim Efendi left the Far East after the Xinjiang rebellions were crushed, and died a mysterious death in New York City in 1935.69

As Japan’s imperial policy shifted without clear direction, Kurbangaliev was forced to move to Manchuria in 1938, and in 1945 he was arrested by the Soviet forces and died in the Soviet Union. Ibragimov never found a proper place among the Muslim community in Japan except as its symbolic figurehead. He died in Tokyo in 1944.

One can conclude that Iskhaki’s trip to the Far East turned out to have fulfilled the desires of both Ankara and Moscow. Such was not the direct aim of the Promethean movement. All the same, Iskhaki’s trip was a great success for the Promethean movement. (Japan did not attack the Promethean movement, which it still deemed useful in its strategy against the Soviet Union.) Many circles in Japan suspected that despite his pro-Japan and pro-Manchukuo rhetoric, Iskhaki in fact acted on behalf of the Soviet Union to divide the Turco-Tatar community in the Far East and frustrate Japan’s ambition in Xinjiang.70

Whatever the case, the success for the Promethean movement in the East was illusory. In August 1937, Pelc, now based in Paris, recognized a serious crisis in the Promethean movement in the West, which appeared to him to be eclipsed by national democrats such as Haidar Bammat (1890–1965) supported by Japan. Iskhaki even criticized the Georgians and Ukrainians in the promethean movement for their alleged lack of will to achieve the independence of their countries, whereas he and his comrades always stood for “integral nationalism” free of socialist influence.71 The Prometheans harshly criticized Japan as well. Iskhaki’s colleague, Chokai, for instance, sharply attacked Japan’s imperial ambitions that used Pan-Islamism. In 1937, when Xinjiang failed again to liberate itself from Chinese control, Chokai denounced Japan for empty propaganda which made it easy for Moscow to crush the rebels by providing military forces to the Chinese.72 In the following year, in a conversation with a Japanese diplomat in Geneva, Chokai again criticized Japan’s support of pan-Islamism as anachronistic: it used to be important when the majority of Islams lived under the yoke of imperial powers, but now it only aroused the suspicions of Britain, France, and “Russia” (the Soviet Union) and antagonized Turkey, Iran, and others on their way to establishing their nation states.73

Chokai’s criticism was well taken except that it was very odd for a Promethean to group the Soviet Union with Britain and France. This did not prevent Moscow from accusing Chokai of being an agent of Japanese imperialism!74 It is likely that Chokai was intimidated and deeply disturbed by Stalin’s terror directed against so many people inside the Soviet Union for their alleged links to Iskhaki, Chokai, Kurbangaliev, and other émigré fighters. (It is also likely that, even earlier, Iskhaki had similarly been broken into ideological capitulation by Stalin’s terror.) Surely Moscow, the foe of the Promethean movement, must have been delighted by the irony of being coupled with Britain and France, the supporters of the Promethean movement! It was this that signified the real crisis for the Promethean movement.

Meanwhile, Japan and Poland continued to work closely against the Soviet Union. After signing in 1932 a non-aggression pact with Moscow, Warsaw pursued “balanced diplomacy” by signing a similar treaty with Berlin in 1934. Whereas Japan did not officially join the Promethean movement, Poland strove to “disturb” Soviet-French and Soviet-British relations as much as possible, because although its goal was to isolate the Soviet Union, it was not strong enough to break the “Soviet-French alliance” (referring to the Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance of 1935).75 It appears that Moscow proved adept at politically disrupting Poland in the West and Japan in the East, the most prominent supporters of émigré Muslim ambitions in the 1930s. The Muslim leaders found themselves caught in the intrigues of international politics.

Prof. Hiroaki Kuromiya – historian, professor at the Department of History, Indiana University Bloomington, he specializes in the history of the Soviet Union and Ukraine. He is an author of numerous works devoted to Stalinism as well as Japanese-Polish and Japanese-Caucasian anti-Soviet cooperation.

Prof. Andrzej Pepłoński – historian, head of the Department of National Security at the Pomeranian University in Słupsk. He specializes in Poland’s modern history, especially military and intelligence history.

1 Calculated from Vsesoiuznaia perepis’ naseleniia 1937 goda: kratkie itogi (Moscow: Institut istorii SSSR AN SSSR, 1991), pp. 106–115. Only individuals older than 16 years of age were counted.

2 S. M. Iskhakov, “Mukhamed-Gaiaz Iskhaki: iz politicheskoi biografii pisatelia,” Voprosy istorii, 2004, no. 8, pp. 11–12.

3 See Azat Akhunov, “Gaiaz Iskhaki ‘Kto on? Kto on, kto nashu natsiiu vzrastil? ” Tatarskii mir, 2004, no. 3 (http://www.tatworld.ru/article.shtml? article=489&section=0&heading=0 [accessed 14 September 2012]).

4 Ibid., p. 3.

5 Before 1917, Iskhaki appears to have subscribed to the notion of “Turanianism.” See Larissa Usmanova, The Turk-Tatar Diaspora in Northeast Asia: Transformation of Consciousness. A Historical and Sociological Account between 1898 and the 1950s (Tokyo: Rakudasha, 2007), p. 29.

6 See S.M. Iskhakov, “Akhmed-Zakki Validov: noveishaia literatura i fakty ego politicheskoi biografii,” Voprosy istorii, 2003, no. 10.

7 Zeki Velidi Togan, Memoirs: National Existence and Cultural Struggles of Turkestan and Other Muslim Eastern Turks (North Charleston, SC: CreateSpace, 2012), p. 135. See also p. 178.

8 Iskhakov, p. 8.

9 Velidi Togan, pp. 464–66.

10 Iskhakov, p. 9.

11 See Promethee, no. 8 (June-July 1927). Emphasis added.

12 For Iskhaki at the Oriental Institute, see Ireneusz Piotr Maj, Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926–1939 (Warsaw: Instytut Studiów Politycznych PAN-Oficyna Wydawnicza Rytm-Fundacja “Historia i Kultura,” 2007), p. 87.

13 Velidi Togan, p. 465.

14 Maj, pp. 74–76 and 262.

15 Ayaz Ishaki, “Apercu de la lutte de Tatars de l’Odel-Oural pour leur independance,” Promethee, no. 78 (May 1933), p. 26.

16 “Mukhamed-Gaiaz Iskhaki: iz politicheskoi biografii pisatelia,” Voprosy istorii, 2004, no. 9, p. 19.

17 Here and below we rely mainly on Katsunori Nishiyama, “Musl’mane v Iaponii,” Vatanadash, 1999, no. 10, pp. 188-94, and Aislu Iunusova, “ ‘Velikii imam Dal’nego Vostoka’: Mukhammed-Gabdulkhai Kurbangaliev,” Vestnik Evrazii, 2001, no. 4, pp. 83–116.

18 Katsunori Nishiyama, “Kurubangarī tsuijin: mō hitotsu no ‘jichi’ o motomete” [In Pursuit of Kurbangaliev: Yet Another “Autonomy”], Slavic Eurasian Studies: Occasional Papers, no. 3 (Asia in Russia/Russia in Asia [1]), 2004, pp. 43, 45, and 57.

19 Ibid., p. 57 and Nishiyama, “Musl’mane v Iaponii,” p. 191.

20 See Shiōden Nobutaka kaikoroku (Memoirs of Shiōden Nobutaka) (Tokyo: Misuzu shobō, 1964), p. 118.

21 Nishiyama, “Musl’mane v Iaponii,” p. 190 and Katsunori Nishiyama, “Kurubangarī tsuijin: kokusai jōsei ni taikishite (1)” ( In Pursuit of Kurbangaliev: The International Situation (1)), Kokusai kankei hikaku bunka kenkyū, 4:2 (2006), p. 85.

22 See Kurubangariev [Kurbangaliev], “Indo-yōroppa minzoku to uraru-arutai minzoku” [The Indor-European and the Ural-Altaic Races], Manmō, 1924, no. 8, pp. 29–40.

23 Selcuk Esenbel, “Japan and Islam Policy during the 1930s,” Bert Edstrom (ed.), Turning Points in Japanese History (Richmond: Japan Library, 2002), p. 183.

24 Note the fi rst-hand account: Shimano Saburō, Mantetsu soren jōhō katsudōka no shōgai [Saburō Shimane: The life of a Soviet Intelligence Man at the Southern Manchurian Railway Company] (Tokyo: Hara shobō, 1984), pp. 463–64.

25 Hiroaki Kuromiya and Andrzej Pepłoński, Między Warszawą a Tokio: Polsko-Japońska współpraca wywiadowcza 1904–1944 (Toruń: Adam Marszałek, 2009), p. 85.

26 Arekusei [Aleksei] Kirichenko , “Kominterun to Nihon, sono himitsu chōhōsen o abaku” [The Comintern and Japan: Revelations of the Secret Intelligence War], Seiron, 2006, no. 10, p. 109.

27 Usmanova, p. 28.

28 Hata soon left for Moscow to take the position of military attache and may not have been familiar with Iskhaki’s subsequent activity in Japan and China. After World War Two Hata was taken to the Soviet Union as a prisoner of war and was harshly interrogated about Iskhaki’s activity. See Hikosaburō Hata, Kunan ni taete [Enduring Hardships] (Tokyo: Nikkan rōdō tsūshin sha, 1958), p. 141.

29 Nishiyama, “Kurubangarī tsuijin: kokusai jōsei ni taikishite (1),” p. 90.

30 Lubianka. Stalin i VChK-GPU-OGPU-NKVD: ianvar’ 1922–dekabr’ 1936 (Moscow: MFD, 2003), p. 521.

31 An observation by a Japanese linguist in Manchuria: Shirō Hattori, Ichi gengogakusha no zuisō [A Linguist’s Essay] (Tokyo: Kyūko shoin, 1992), pp. 10–11.

32 Hiroaki Kuromiya, Paweł Libera, and Andrzej Pepłoński), “O współpracy polsko-japońskiej wobec ruchu Prometejskiego raz jeszcze,” Zeszyty historyczne, v. 170 (2009), p. 119.

33 Reproduced in Trudy Obshchsetva izucheniia istorii otechestvennykh spetssluzb, t. 2 (Moscow: Kuchkovo pole, 2006), pp. 122-126.

34 Editorial: “L’independance de la Mandchourie,” Promethee, no. 71 (October 1932), pp. 1–2.

35 Ayasu Isuhaki, “Toruko-tataru minzoku no tachiba kara Manshūkoku no dokuritsu o miru” [A look at the independence of Manchukuo from the point of view of the Turco-Tatar Race], Tōyō, 37:1 (1934), pp. 103–7. This essay appears to have been translated from his essay published in the journal he edited in Berlin.

36 Rossiiskii gosudarstvennyi voennyi arkhiv (RGVA, Moscow), f. 308k, op. 19, d. 31, ll. 88-88ob (19 September 1933 report from Moscow to Warsaw). What exactly the “Turan Society” refers to is not clear. The Polish diplomat in Moscow presented it as similar to “nasz Prometeusz.” Obviously it refers to Japan’s association with Soviet minorities, especially Muslims.

37 Ayasu Isuhaki, “Rosiya ni okeru toruko-tataru minzoku no dokuritsu undō ni tsuite” [On the Turco-Tatar Independence Movement in Russia], Tōyō, 37:4 (1934), pp. 97–106.

38 Usmanova, pp. xxvii and 36.

39 Nishiyama, “Kurubangarī tsuijin: kokusai jōsei ni taikishite (1),” p. 89 (based on information of Soviet Intelligence).

40 The Japan Center for Asian Historical Records (National Archives of Japan; hereafter JACAR): http://www.jacar.go.jp (B04012533000), pp. 20–21.

41 See JACAR, B04012533000 p. 25, 53-55, and B04012533100, pp. 247–53, and passim.

42 Usmanova, p. 101.

43 JACAR, B0401253300, passim, especially pp. 28–30. For Iskhaki’s visit to Shanghai, see Usmanova, pp. 155–56.

44 JACAR, B0401253300, pp. 110–11, 117–21.

45 For Iskhaki’s activity in Japan and China, see Usmanova, chs. 3 and 4, and Akira Matsunaga, “Ayazu Ishakī to kyokutō no tatārujin komyunitī” [Gaiaz Iskhaki and the Tatar Community in the Far East] in Masaru Ikei and Tsutomu Sakamoto (eds), Kindai nihon to Toruko sekai [Modern Japan and the Turkic World] (Tokyo: Keisō shobō, 1999), ch. 7. For an English summary of Matsunaga’s work, see idem, “Ayaz Ishaki and Turco-Tatars in the Far East,” in Selcuk Esenbel and Inaba Chiharu (eds), The Rising Sun and the Turkish Crescent: New Perspectives on the History of Japanese Turkish Relations (Istanbul: Bogăzic University Press, 2003), pp. 197–215.

46 See JACAR, B04013197200, and Usmanova, pp. 39–46.

47 Usmanova, pp. 68–69. The secret police in Kazan wrongly claimed that Iskhaki’s Idel-Ural Society was financed by Japan. See Neizvestnyi Sultan-Galiev: rassekrechennye dokumenty i materialy (Kazan’: Tatarskoe kn. izdanie, 2002), p. 401.

48 Quoted in Usmanova, pp. 163–64.

49 See JACAR, B04013197200.

50 Usmanova, pp. 43-44.

51 “Ayas Ishaki en Europe,” Promethee, no. 114 (May 1936), pp. 19–20.

52 Iskhakov, p. 16. Iskhakov states that Iskhaki did not call on his co-religionists to overthrow the Soviet government (p. 16).

53 See, for example, Gokuhi: Gaiji keisatsu gaikyō [Top Secret: Police Summaries of Foreign Affairs], vol. 2 (1936), pp. 134–37.

54 Usmanova, p. 70.

55 See Abdurrechid Ibrahim Un Tatar au Japan – voyage en Asie (1908–1910), tr. and ed. Francois Georgeon (Arles: Actes Sud, 2004).

56 See the diary entries of the Chief of Japan’s Military Intelligence in 1909 to 1912 discussing Ibragimov: Nihon rikugun to Ajia seisaku: rikugun taishō Utsunomiya Tarō nikki [The Asian Policy of the Japanese Army: The Diary of Army General Tarō Utsunomiya], vol. 1 (Tokyo: Iwanami, 2007), pp. 235–36, 243, 321 and vol. 2 (Tokyo: Iwanami, 2007), p. 248.

57 See Tsutomu Sakamoto, “Abudyurureshito Iburahimu no sairainichi to mō kyō seikenka no isrāmu seisaku” [The Return of Abdurreşid Ibrahim to Japan and the Islamic Policy of the Manchu-Mongol government], Tsutomu Sakamoto (ed.), Nitchū sensō to isrāmu: manmō, ajia chiiki ni okeru tōchi kaijū seisaku [The Sino-Japanese War and Islam: Japan’s Policy of Governance and Conciliation in Manchuria, Mongolia and Asia] (Tokyo: Keiō University Press, 2008), p. 32.

58 Ayas Ishaky, “Pelerins rouge ou la duplicite des bolcheviks,” Promethee, no. 52 (March 1931), pp. 21–24.

59 Iskhakov, p. 12.

60 JACAR, B04012533000, p. 54.

61 JACAR, B02031844200 (26 July 1933 telegram from Kanda).

62 See JACAR, B04012533000, p. 57, 59–61, B04012533100, pp. 197–8.

63 See Merutohan Djundaru (Merthan Dundar), “Osuman kōzoku Abdjurukerimu no rainichi” [The Visit to Japan by Osman Prince Abdulkerim], in Sakamoto (ed.), Nitchū sensō to isrāmu, p. 157.

64 Esenbel, “Japan and Islam Policy during the 1930s,” p. 201 and idem, “Japan’s Global Claim to Asia and the World of Islam: Transnational Nationalism and World Power, 1900–1945,” The American Historical Review, 109:4 (2004), p. 1160.

65 In addition, Tewfi k Pasha of Saudi Arabia, who had been fighting in Xinjiang, also arrived in Japan in 1933. See Fujio Komura, Nihon isrāmu shi [History of Islam in Japan] (Tokyo: Nihon isrāmu yūkō renmei, 1988), p. 81.

66 Whether Japan materially assisted the Xinjiang Muslims cannot be confirmed.

67 Soviet intelligence officers sent voluminous reports on Japan’s suspected moves in Xinjiang. See, for example, RGVA, f. 33879, op. 1, d. 510 and d. 879. See also Lubianka, p. 521 and Kuromiya and Pepłoński, pp. 312–13.

68 See Hiroaki Kuromiya, “The Soviet Famine of 1932–33 Reconsidered,” Europe-Asia Studies, 60:4 (June 2008), pp. 670–71.

69 See Djundaru, pp. 161–62.

70 JACAR, B04012533100, pp. 317–18 and Matsunaga, “Ayazu Ishakī,” pp. 243–44.

71 See Georges Mamoulia, Les combats independandistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales: Le cas de la Georgie (1921–1945) (Paris: L’Harmattan, 2009), p. 179.

72 Mustafa Chokai’s bitter denunciation of Japan: Centralne Archiwum Wojskowe (Warsaw), I.303.4.5500 (5 November 1937). In February 1936, when Iskhaki was stranded in the Far East owing to suspicions about his passport, Chokai intervened on his behalf with the Japanese Embassy in Paris. See JACAR, B04012533100, pp. 319–20.

73 JACAR, B02031852300 (1 June 1938 from Geneva to Tokyo). This conversation is not examined by extant works on Chokaev. See, for example, Bakhyt Sadykova, Mustafa Tchokay dans le mouvement prometheen (Paris: L’Harmattan, 2007).

74 See Bakhyt I. Sadykova, “Politicheskoe znachenie idei Mustafa Chokaia dlia konsolidatsii turkestanskogo obshchestva (stran Tsentral’noi Azii),” Dokt. diss. (Almaty, 2009), pp. 129, 177, and 178.

75 This extraordinarily candid account of Polish politics was revealed in a conversation between Polish Promethean leaders and a Japanese diplomat in Warsaw in 1938. See Gaimushō gaikō shiryō kan (Tokyo), B.1.0.0.Po/R (11 May 1938 secret telegram from Warsaw to Tokyo in four parts). See also Hiroaki Kuromiya and Paweł Libera, “Notatka Włodzimierza Bączkowskiego na temat współpracy polsko-japońskiej wobec ruchu prometejskiego (1938),” Zeszyty historyczne, v. 169 (2009), p. 128.