Краткий очерк истории журнала «Прометей»

Георгий Мамулиа

[tekst pierwotnie opublikowano w://текст первоначально был опубликован в: "Nowy Prometeusz" nr 0, grudzień 2010, ss. 77-94]

Генезис журнала «Прометей»

Генезис журнала «Прометей», напрямую связан с учреждением в 1925 г. в Стамбуле центрального органа кавказцев-участников прометейского движения, – Комитета независимости Кавказа (КНК), а также с созданием основных организационных структур этого движения, последовавших после прихода в мае 1926 г. к власти в Польше Юзефа Пилсудского.

15 июля 1926 г., после длительных переговоров с представителями осевших в Стамбуле эмигрантов, был сформирован КНК, который, отныне, должен был координировать всю деятельность участвующих в прометейском движении кавказцев. В частности, Грузию в этой структуре представляли бывший министр внутренних дел Грузии Ной Рамишвили и Нестор Магалашвили, – бывший член Комитета освобождения Грузии, действующего в годы Первой мировой войны в Германии и Турции. Азербайджан, – лидер партии Мусават Мамед Эмин Расул-заде, и, также принадлежащий к этой партии, Мустафа Векилов. Северный Кавказ, – Сеид-бек Шамиль, руководитель Народной партии горцев Кавказа и Алихан Кантемир, – член находящегося в Стамбуле Комитета кавказских конфедералистов (1925-27).

С самого же начала, полковником Тадеушем Шетцелем, военным атташе Польши в Турции, ведущим переговоры с руководителями кавказских эмигрантских антибольшевистских организаций, в качестве условия поддержки КНК было выдвинута его максимальная централизация. Будучи в курсе расколов, по ряду причин свойственных политическим объединениям эмигрантов, Варшава требовала, чтобы участниками, или национальными секторами КНК, являлись не партии, а Национальные центры, со своей стороны являющиеся объединениями и руководящими центрами политических партий и организаций, участвующих в движении «Прометей». Исходя из вышеотмеченного принципа, КНК с самого начала оказался под исключительным влиянием грузинских социал-демократов и азербайджанских мусаватистов, сформировавших соответствующие центры соответственно в 1926 и 1927 гг. Северокавказская секция КНК, которая, вследствие разногласий среди горских эмигрантов, до 1933 г. так и не смогла быть развернута в Национальный центр, была, в основном, представлена в Комитете Народной партией горцев Кавказа, возглавляемой Сеид-беком Шамилем, – внуком знаменитого северокавказского Имама1.

С учреждением КНК, основной целью которого, являлось «ведение практических акций с точки зрения организации и подготовки народов Кавказа к борьбе за восстановление независимости кавказских республик и их объединение на базе конфедерации»2, встал вопрос о создании печатного органа данной организации.

Первоначально планировалось издавать соответствующий журнал в Турции, где, до 1928 г., находилась резиденция самого КНК. В 1926-27 гг., Анкара предприняла определенные шаги по сближению с рядом европейских держав и кавказцы и поляки надеялись, что правительство Мустафы Кемаля не будет чинить препятствий деятельности комитета. Так как по объективным географическим причинам, секретные акции и поддержание связи с оккупированным Кавказом, могло лучше всего осуществляться через территорию Турции, было решено приспособить деятельность КНК и его печатного органа к исполнению, в основном, этих задач. В частности, сам КНК, являвшийся, согласно его первоначальному уставу, исключительно «тайной организацией», должен был сфокусировать свою деятельность на поддержании связи с Кавказом и ведении там разведывательной и пропагандистской деятельности. Его будущий печатный орган, который планировалось также тайно распространять на территории оккупированной Грузии, Азербайджана и Северного Кавказа, должен был сосредоточить свои усилия на ведении пропаганды, в пользу освобождения республик Кавказа от власти Кремля, с их последующим объединением в Кавказскую конфедерацию. С этой целью, планировалось начать издание в Стамбуле на русском языке, понятном всему населению Кавказа, журнала «Независимый Кавказ»3. Вскоре, однако, выяснилось, что надежды на развитие столь обширной деятельности на территории Турции не имеют под собой соответствующей твердой почвы. Находясь под пристальным вниманием советских спецслужб и опасаясь давления Кремля, Анкара, в силу заключенного ей с советами в 1925 г. договора о дружбе и добрососедстве, не могла позволить себе иметь в Стамбуле такую структуру как КНК, и, тем более, его печатный орган, предназначенный для ведения антибольшевистской пропаганды на Кавказе.

В результате, было принято решение о перенесении центра пропаганды КНК в Париж, – центр дипломатической деятельности той эпохи. Соответственно, и в основную функцию планируемого к изданию на французском языке его печатного органа, должна была входить пропаганде независимости Кавказа в дипломатических и правительственных кругах западных стран. Данное решение в значительной степени было обусловлено и тем фактом, что по крайней мере одна из республик Кавказа, – Грузия, – обладала во Франции статусом юридически признанного независимого государства. В феврале 1921 г., накануне большевистского вторжения, Верховный Совет Антанты признал независимость Грузии. Хотя уже через месяц эта республика и была оккупирована Красной армией, вынужденное эмигрировать на Запад и обосновавшееся в Париже социал-демократическое правительство Грузии, вплоть до 1933 г. признавалось Францией легитимной властью страны. В этот период, в столице Франции официально функционировало грузинское дипломатическое представительство (легация), а Акакий Чхенкели, – чрезвычайный и полномочный посланник Грузии во Франции, являющийся, одновременно, одним из руководителей грузинской организации движения «Прометей», – был включен в список аккредитованного во Франции дипломатического корпуса.

Как впоследствии вспоминал бывший министр иностранных дел Союза горцев Северного Кавказа и Дагестана Гайдар Баммат, первый номер вышедшего в ноябре 1926 г. ежемесячного журнала «Прометей», органа национальной защиты народов Кавказа и Украины», был составлен на его парижской квартире. Он же предложил и имя мифического титана в качестве официального названия журнала4.

Несмотря на возражение Хосров-бека Султанова, одного из лидеров азербайджанской партии «Иттихад», считавшего подчеркиваемую в названии журнала связь Кавказа с Украиной искусственной, и, потому, мало серьезной, Н. Рамишвили и С. Шамиль настояли на таком названии журнала. Одним из основных аргументов, приведенных ими в связи с этим вопросом, было то, что в создании независимого украинского государства, без которого формирование надежного санитарного кордона вокруг красной империи являлось невозможным, была жизненно заинтересована Варшава5.

Согласившись с этим аргументом, азербайджанцы Хосров-бек Султанов, Мустафа Векилли и Джейхун Гаджибейли, со своей стороны выдвинули вопрос о привлечении к сотрудничеству в издании журнала представителей антибольшевистских организаций Туркестана, – региона, близкого к Азербайджану по вере и этническому происхождению6.

Грузины и горцы охотно согласились, и уже с весны 1927 г. журнал «Прометей» выходил под названием «органа национальной защиты народов Кавказа, Украины и Туркестана». Специальным постановлением, КНК взял на себя обязательство материально обеспечить пребывание в Париже Ахмеда Наим-бея, – представителя Туркестана, которого, вскоре, сменил на этом посту Мустафа Чокаев.

Тираж журнала, по данным французской полиции, тщательно отслеживающей деятельность эмигрантов, составлял 1000 экземпляров, большинство из которых раздавалось бесплатно политическим деятелям во Франции и в других странах. Лишь небольшое количество, продавалось по цене 3 франка в книжном магазине Librairie Orientale et Américaine G.-P. Maisonneuve, где находилось издательство, печатающее журнал7.

Основные принципы функционирования редакции и политическая программа журнала «Прометей»

Политическая программа, а также основные принципы функционирования редакции журнала «Прометей», были зафиксированы в регламенте этого издания, окончательная редакция которого была принята в начале 1927 г.

Согласно этому документу, «журнал «Прометей» является органом Комитета независимости Кавказа, защищает интересы национально-освободительных движений народов Кавказа, ставя на первый план популяризацию идеи независимой Кавказской конфедерации»8. Наряду с этим, «журнал одновременно защищает и идеи солидарности всех порабощенных российским империализмом народов, стремящихся к государственной независимости»9.

Более подробно программа и цель издания были изложены в первом же номере журнала. Они сводились к следующему:

  1. Показать общественному мнению Европы, что Российская империя, вне зависимости от общественно-политического строя последней, по процессу своего образования и по характеру состава своего населения исторически была обречена на распад.

  2. Что культурное развитие и политическая зрелость народов, после октябрьского переворота 1917 г. отделившихся от России, но затем новь подпавших под ее господство, в целом, не подлежит сомнению.

  3. Что существование Советского Союза, как новой формы русского империализма, представляет опасность, как для международного мира, так и для судеб европейской цивилизации.

  4. Что освобождение Кавказа, в форме единого конфедеративного государства может положить конец русскому империализму10.

Так как сам журнал «Прометей», с юридической точки зрения являлся органом КНК, его редакционная коллегия состояла из трех редакторов-кавказцев, назначаемых КНК по принципу одного представителя из каждой национальной секции комитета. Входившие в состав редакции представитель Украины и Туркестана, обладали более низким уровнем редакторов-советников. Тем не менее, это различие носило чисто формальный характер, и сотрудничество украинцев и туркестанцев в журнале, в целом проходило гладко. В функции редакционной коллегии, непосредственно руководящей изданием «Прометея», входило «привлекать к участию в журнале видных европейских журналистов и общественно-политических деятелей, а также, по временам, устраивать публичные доклады по вопросам трактуемым журналом»11.

Для того, чтобы исключить появление на страницах журнала полемики между представителями различных национальных секций КНК, национальных центров Украины и Туркестана, или просто различных политический партий и организаций, принимающих участие в движении «Прометей», регламент журнала особо оговаривал, что «в журнале не могут быть помещены: a) статьи и заметки, могущие вызвать полемику между организациями, принимающими участие в нем; b) статьи и заметки, явно противоречащие общепризнанным принципам демократии»12.

Хотя решения редакционной коллеги и редакционного совещания принимались простым большинством голосов, представитель каждой национальной секции редакции обладал правом вето в вопросах публикации материалов, касающихся непосредственно этой секции. При этом, никакой материал не мог быть напечатан без общего решения редакционной коллегии.

В структурном отношении, журнал состоял из трех разделов. Первый раздел включал в себя статьи общего характера, посвященные внутри- и внешнеполитическому положению СССР, автором которых, в большинстве случаев, был главный редактор ежемесячника. Второй раздел, состоял из статей освещающих современное положение и историю национально-освободительной борьбы конкретных народов Кавказа, Украины и Туркестана. В последнем разделе помещалась корреспонденция (включая сведения, полученные по тайным каналам из СССР), обзор прессы и хроника, посвященные международной ситуации, положению нерусских народов в СССР, а также деятельности организаций, входящих в движение «Прометей».

Обладание дипломатической легацией в Париже давало возможность грузинам свободно распространять журнал «Прометей» как среди аккредитованных в Париже дипломатов, так и в французских правительственных кругах.

Именно поэтому, главным редактором журнала, в 1926-38 гг. бессменно руководившим его изданием, стал грузинский национал-демократ Георгий Гвазава (1869-1941). Будучи бесспорно одним из образованнейших людей в кавказской эмиграции того времени, Гвазава, наряду с этим, обладал крупным стажем участия в грузинской национально-освободительной борьбе. Адвокат по профессии, он был также и талантливым публицистом, переведшим, помимо всего прочего, на французский язык, знаменитого «Витязя в тигровой шкуре» Шота Руставели. Находясь первоначально под влиянием грузинской социал-федералистской революционной партии, выдвигавшей требование территориальной автономии Грузии в качестве первого этапа на пути к полной независимости страны, Гвазава, в 1904 г., участвовал в тайном приеме оружия, подпольно ввозимого в Грузию морским путем. Последнее, было приобретено в Европе в годы русско-японской войны на деньги японской разведки Георгием Деканозишвили, лидером социал-федералистов. В 1905 г., Гвазава, с рядом своих единомышленников, в числе которых находился и Илья Чавчавадзе, основал политическую группу, на основе идеологии которой, впоследствии и была создана национал-демократическая партия. В 1906 г., в ответ на царский манифест 17 октября, Гвазава опубликовал на русском языке первый номер журнала «Грузинская мысль». В упомянутой газете выдвигалось требование восстановления независимости Грузии, в соответствии с георгиевским трактатом 1783 г., за что сам Гвазава был сослан в Сибирь. В 1907 г., он представил на международном мирном конгрессе в Гааге петицию, содержавшую перечисление всех несправедливостей, учиненных над Грузией Российской империей, с требованием восстановления независимости страны. Арестованный в 1909 г. «за попытку свержения существующего строя», вплоть до 1911 г. Гвазава отбывал заключение в известной Метехской тюрьме, в Тифлисе. В 1917 г., он был в числе основателей национал-демократической партии Грузии. В 1919-21 гг., – членом учредительного собрания и автором государственной конституции, принятой накануне насильственной аннексии и советизации страны. С 1921 г. и до конца своей жизни Гвазава проживал во Франции. Будучи с 1927 г. представителем национал-демократов в Грузинском национальном центре, Гвазава, помимо журнала «Прометей», редактировал также ряд других изданий на грузинском и французском языке. В честности, в 1929-35 и 1938-39 гг., издавал на грузинском языке в Париже орган грузинской национал-демократической партии, газету – «Грузия». В 1938-39 гг., был редактором журнала «Грузия», – органа национальной защиты», выходившего на французском языке13.

Помимо Георгия Гвазава, в состав редакционной коллегии входили Мир Якуб (Мехтиев), – бывший член азербайджанской дипломатической делегации на Версальской мирной конференции, получивший во Франции звание доктора юридических наук; чеченец Ибрагим Чулик, – один из руководителей Народной партии горцев Кавказа; Александр Шульгин, – бывший министр иностранных дел Украинской Народной Республики; Мустафа Чокай, – представитель Туркестана, бывший председатель правительства временной автономии Коканда.

Общая эволюция журнала «Прометей» в 1926-35 гг.

Эволюция журнала «Прометей», со времени его основания и вплоть до смерти в 1935 г. маршала Ю. Пилсудского, главного поборника и инициатора прометейского движения, в основном основывалась на положениях, зафиксированных в регламенте этого издания. В частности, несмотря на то, что в издании журнала принимали участие представители Украины и Туркестана, журнал, с юридической точки зрения, будучи органом КНК, уделял основное внимание вопросу пропаганды независимости республик Кавказа, росту чувства региональной солидарности Азербайджана, Грузии и Северного Кавказа, а так же идеи Кавказской конфедерации. Еще с 1927 г., члены входящих в КНК национальных центров приступили к обсуждению форм будущей конфедерации. Вплоть до 1932 г., дело продвигалось вперед медленно, вследствие безуспешных попыток привлечь в будущую конфедерацию армян, разногласий в среде горских политических партий и группировок, относительно состава Северокавказского национального центра, проблемах во взаимоотношениях между возглавляемым М. Е. Расул-задэ Азербайджанским национальным центром и находящейся в Париже дипломатической делегацией Азербайджана, под руководством А. М. Топчибаши.

Свою роль здесь сыграли и разногласия между Грузинским и Азербайджанским национальными центрами, относительно местопребывания КНК. После высылки по требованию советов в сентябре 1928 г. из Стамбула Симона Мдивани, руководителя грузинской секции КНК, в функции которого входило поддержание связи с нелегальными организациями в Грузии, руководство Грузинского национального центра потребовали переноса местопребывания комитета из Турции в Европу, ссылаясь на невозможность продолжать работу в этой стране14. По понятным причинам, азербайджанцы и горцы пытались до последней возможности сохранить КНК в Турции, где они пользовались симпатиями в турецком обществе, располагали определенными связями в правительственных и общественных кругах, и где проживала большая часть азербайджанских и северокавказских эмигрантов15. В результате, в августе 1929 г., грузинская национальная секция вышла из КНК, заявив, что в случае достижения взаимоприемлемого компромисса, не отказывается от возобновления сотрудничества в будущем16.

Под влиянием того факта, что вслед за высылкой грузин, Анкара запретила издание в Турции издание газет и журналов Азербайджанского национального центра, парализовав, тем самым, какую бы то ни было политическую деятельность эмигрантов17, азербайджанцы и горцы пошли на компромисс. На специально созванной по этому поводу варшавской конференции, состоявшейся 6-12 февраля 1930 г., было решено перенести местопребывание комитета в Варшаву. С целью проведения секретных операций, было принято решение оставить в Стамбуле лишь специальную секцию КНК18. Упомянутый проект, однако, так и остался неосуществленным, из-за позиции турецких властей. Более того, в 1931 г., Анкара приняла решение о приостановлении деятельности в Турции Азербайджанского национального центра и загранбюро партии «Мусават», депортировав из страны руководителя этих организаций М. Э. Расул-заде)19.

Основным мотивом, толкнувшим стороны к достижению компромисса, были доходившие до кавказцев сведения о насильственной коллективизации, варварским методом проводимые Кремлем на Кавказе, что нашло свое отражение на страницах журнала «Прометей». Следует отметить, что несмотря на временный выход грузинской секции из КНК, Георгий Гвазава продолжал исправно исполнять свои обязанности главного редактора журнала, в результате чего, издание регулярно выходило и в вышеотмеченный период.

С 1932 г., на страницах журнала «Прометей» развернулась дискуссия о пакте Кавказской конфедерации, подписать которую планировалось в будущем. К работе над ним были привлечены лучшие интеллектуальные силы эмиграции, включая профессора Михаила Мусхели (Мусхелишвили), известного юриста-международника, работающего, в то время, приват-доцентом в существующем при Сорбонском университете институте международного права. Последний опубликовал в журнале «Прометей» ряд научных статей, посвященных основным принципам, на которых должно было строится будущее конфедеративное кавказское государство20. В ноябре 1932 г., Грузинский национальный центр представил свой проект пакта, который, впрочем, не получил одобрения в Варшаве. Найдя его слишком «расплывчатым», поляки настаивали, чтобы основной базой будущего конфедеративного единения республик Кавказа, являлась «необходимость общей обороны, общей внешней политики, общих финансов и единого таможенного союза»21. Наряду с этим, редакция журнала «Прометей» предприняла попытку склонить к подписанию пакта и руководителей армянских эмигрантских организаций, посвятив этому вопросу целый ряд публикаций. С целью сделать это предложение как можно более искренним, статьи, как правило, принадлежали представляющему Азербайджан в редакторской коллегии «Прометея» Мир Якубу (Мехтиеву)22.

Переговоры о заключении пакта были особенно интенсифицированы с 1933 г., после прихода к власти в Германии национал-социалистов и последовавшего за этим франко-советского сближения. После ратификации 16 мая 1933 г. пакта о ненападении между Францией и СССР, Парижем было принято решение об упразднении дипломатической миссии (легации) Грузии, – последнего символа грузинской независимости на французской земле23. Наряду с представлением на международной арене собственно грузинских интересов, упомянутая легация пыталось, по мере возможностей, защищать интересы Азербайджана и Северного Кавказа.

14 июля 1934 г., с целью привлечь внимание международной общественности к кавказской проблеме, в Брюсселе, представителями национальных центров Грузии, Азербайджана и Северного Кавказа был подписан пакт Кавказской конфедерации24. Полный текст пакта, также как и воззвание, выпущенное по этому поводу КНК, были опубликованы в журнале «Прометей», на французском, немецком и английском языке.

В документе, в частности, отмечалось, что:

  1. Кавказская конфедерация, полностью гарантируя национальный характер и суверенитет каждой входящей в нее республики, во внешней политике будет действовать от имени всех республик в качестве их верховного органа. Конфедерация будет иметь общие границы и таможню.

  2. Внешняя политика конфедеративных республик, будет управляться компетентными органами конфедерации.

  3. Защита границ конфедерации, будет возложена на армию конфедерации, состоящей из армии конфедеративных республик под единым командованием, подчиненным руководящим органом конфедерации.

  4. Все разногласия, могущие возникнуть между республиками конфедерации, которые не будут решены прямыми переговорами, должны быть подвергнуты обязательному арбитражу Верховного совета конфедерации. Входящие в конфедерацию республики, обязуются принять и безоговорочно выполнять все постановления Верховного совета, как высшего органа Кавказской конфедерации.

  5. В самое короткое время, комиссия экспертов приступит к выработке проекта конституции конфедерации Кавказа.

  6. Место в составе будущей конфедерации резервировалось и за Арменией25.

В январе-феврале 1935 г., в Париже была созвана конференция, целью которой являлось реформирование и дальнейшая централизация руководящего органа кавказцев, входящих в движение «Прометей». Комитет независимости Кавказа, обладавший, как уже отмечалось, лишь координационными и совещательными полномочиями, был упразднен. На его месте был создан Совет конфедерации Кавказа (СКК), обладавший функциями общекавказского правительства в изгнании, решения которого являлось обязательными для его членов. В состав совета входили по четыре человека от каждого национального центра. Был создан так же президиум, состоящий из трех человек, по одному от каждой республики. Его членами были избраны Мамед Эмин Расул-заде, лидер азербайджанской партии Мусават, Ной Жорданиа, бывший председатель правительства независимой Грузии, и Мамед Гирей Сунш, один из лидеров Народной партии горцев Кавказа. Впоследствии, с целью еще большей централизации деятельности СКК, была введена так же должность председателя президиума, которую в конце 30-х гг. занимал Акакий Чхенкели, бывший посланник Грузии во Франции26.

Помимо прочего, на конференции был заслушан доклад Г. Гвазава, о деятельности редакции журнала «Прометей». В связи с этим, участниками конференции была принята резолюция, одобряющая деятельность редакции журнала в целом, с пожеланием, чтобы СКК, «приняв во внимание важность этого органа в деле объединения живых сил Кавказа, борющихся за освобождение, еще более усилил бы силу и значение «Прометея»»27.

Краткая информация относительно состоявшейся конференции, разумеется, без указания конкретных имен и деталей, была также помещена в журнале «Прометей»28.

Наряду с пропагандой идеологии кавказской солидарности, вылившейся, в конечном итоге, в подписание пакта Кавказской конфедерации, особую роль в деятельности редакции журнала занимал вопрос привлечения к сотрудничеству представителей политических и общественных кругов Европы, поддерживающих идею освобождения нерусских народов СССР от ига Кремля. Судя по статьям, помещенным в журнале, редакции в значительной степени удалось выполнить эту задачу. Например, целый ряд статей в журнале поместил известный французский юрист-международник, профессор Жорж Сэль (1878-1961)29, в то время преподающий публичное международное право в женевском и дижонском университете, а в 1924 г., занимающий должность технического советника французской делегации на пятой сессии ассамблеи Лиги Наций в 1924 г.

Целый ряд французских депутатов, также помещали в «Прометее» свои статьи. Например, Эммануель Эвен (1864-1944)30, депутат от лево-республиканского блока, а затем, от республиканско-демократического союза; Жан Молинье (1868-1936)31, независимый депутат; Адриан Марке (1884-1955)32, один из лидеров французских социалистов и мер г. Бордо, еще в сентябре 1920 г. посетивший независимую Грузию в составе делегации II интернационала.

Кроме французских социалистов, привлеченных, без сомнения, стараниями грузинских социал-демократов к сотрудничеству в журнале, авторами «Прометея» выступали и бывшие французские чиновники, занимавшие, в свое время, ответственные посты на Кавказе. Таким был Даниель-Абель Шевалье (1868-1933),33 в 1920-21 гг. Верховный комиссар Франции на Кавказе, сделавший все, что было в его силах, для того, чтобы Франция оказала вооруженную помощь осажденной со всех сторон большевиками Грузинской Демократической Республике. По настоянию премьер-министра Франции Аристида Бриана, будучи приданым эмигрантскому грузинскому правительству и в 1921 г., после большевистской аннексии Грузии34, Шевалье сохранил до конца своей жизни теплые отношения с грузинскими эмигрантами.

Среди европейских авторов «Прометея» находился также Поль Грабер, вице-президент парламента Швейцарской конфедерации. Страны, где традиционно были сильны симпатии в отношении стонущих под колониальным гнетом малых народов. На страницах «Прометея» Грабер подверг сокрушительной критике французского писателя-коммуниста Анри Барбюса, по приглашению советских властей посетившего оккупированную Грузию и опубликовавшего в 1929 г. по этому поводу специальную книгу35, в которой пытался обелить большевизм и большевиков, оправдывая преступления, совершенные ими против грузинского народа36.

Наконец, среди западных авторов, пишущих в журнале «Прометей», нельзя не упомянуть Жана Мартэна (1879-1962)37, известного западного специалиста международного права, публициста и историка, профессора женевского университета и редактора престижной «Женевской газеты». Посетив в 1920 г. в качестве журналиста Грузинскую Демократическую Республику, он до самого конца жизни остался убежденным защитником прав грузинского народа на независимое существование. В марте 1924 г., Жан Мартэн организовал и возглавил в Женеве «Международный комитет «За Грузию»», организацию, впоследствии самым тесным образом связанную с прометейским движением. Целю этого комитета, являлось ведение пропаганды в пользу независимости Грузии, эвакуации большевистских войск из страны, а также проведение объективного международного расследования, относительно того, желает ли грузинский народ находиться под игом Москвы38.

Принимая во внимание вышесказанное, вряд ли можно сомневаться в правдивости слов Г. Гвазава, который в отчете о деятельности редакции журнала «Прометей», представленной им в 1936 г., на заседании Совета Кавказской конфедерации, отмечал, что «число сотрудников не ограничивалось только составом редакции. К делу были привлечены все лучшие наши литературные силы. Все они, старые борцы и деятели против русского империализма, руководители народными движениями, и прекрасно учитывающие условия внутренней жизни России.

К журналу были привлечены, с самого начала его издания, не мало выдающихся политических и общественных деятелей Европы, среди которых не мало бывших министров и депутатов. В каждом номере «Прометея» можно найти хоть одну статью европейского общественного деятеля. Иногда, даже, 2-3 статьи. Благодаря участию и общей дружной работе вышеуказанных лиц «Прометей» создал себе имя. Его читают, к голосу его прислушиваются и часто цитируют во многих иностранных газетах. В архиве редакции хранятся целые кипы писем и лестных отзывов разных газет, доказывающих то же самое»39.

Читали «Прометей» и занимающиеся Кавказом профессиональные дипломаты, в том числе и не только во Франции. Например, итальянский дипломат Паоло Вита-Финци, занимающий, в 1928-31 гг., пост генерального консула Италии в Тбилиси, отмечал в своем «кавказском дневнике», что изгнанные большевиками с Кавказа грузинские социал-демократы и азербайджанские мусаватисты, «издают в Париже журнал «Прометей»». Хотя, по словам Вита-Финци, содержащаяся в нем информация не всегда отличалась точностью, «в Москве опасались, что авторы журнала находились в контакте с повстанческими центрами Кавказа и Украины»40.

Эволюция журнала «Прометей» в 1935-1940 гг.

В этот период журнал «Прометей» подвергся существенной реорганизации. Причина этого коренилась в значительной эволюции самого прометейского движения, вызванного как резкими изменениями в системе международных отношений того времени, так и новой внутриполитической ситуацией, сложившейся в Польше после смерти маршала Пилсудского, как мы уже отмечали, симпатизировавшего грузинским социалистам.

Стремительное развитие событий на Дальнем Востоке, привело к созданию в 1932 г., находящегося под японским протекторатом государства Маньчжоу-Го. Понимая, что столкновение с Советской империей является лишь вопросом времени, в Токио придавали большое значение работе с представителями нерусских народов СССР41. В силу географического фактора, на сцену выступили не только имеющие определенные традиции государственности народы Кавказа, украинцы и туркестанцы, но и крымские и казанские татары, башкиры, буряты и другие малые народы Дальнего Востока42.

Уже в 1932 г., в Харбине был создан клуб «Прометей», объединивший в себе проживающих на территории Маньчжоу-Го представителей нерусских народов СССР. Другой клуб был создан в Хельсинки, куда, наряду с прочими нацменьшинствами, входили представители карелов, коми, удмуртов, мордвы и марийцев43.

Параллельно с этим, наблюдается существенное ослабление позиций кавказских и украинских эмигрантов во Франции, которая, заключив в 1933 г. пакт о ненападении с СССР, приняла на себя обязательство воздерживаться от всех недружественных актов в отношении Кремля. Принятие СССР в Лигу Наций в 1934 г. окончательно покончило с дипломатической изоляцией СССР, на которую, в свое время, возлагали свои надежды эмигранты.

С 1935 г., принимая во внимание новые реалии, представители польской стороны выступили с предложением реорганизовать как само движение, так и журнал «Прометей». Так как к этому времени, движение, помимо кавказцев, украинцев и туркестанцев, первоначальных членов редакции журнала «Прометей», включало в себя также множество других вышеупомянутых народов, в Варшаве выдвинули проект, согласно которому, журнал должен был стать общим органом всех без исключения национальных организаций прометейского фронта. Судя по сохранившимся архивным документам, первым этапом планируемой реорганизации должно было стать полное уравнивание в правах кавказских членов редакции с их украинскими и туркестанскими коллегами, обладавшими, согласно первоначальному регламенту журнала, статусом советников. Журнал «Прометей», должен был быть выведен из исключительного ведения СКК и поэтапно трансформирован в общий орган всех национальных организаций прометейского фронта. Взамен, СКК должна была получить свой собственный новый печатный орган, выходящий на русском языке44.

Первоначально члены СКК, хотя и не будучи в восторге от перспективы их уравнения с организациями народов лишенных в прошлом каких-либо государственных традиций, в целом, не имели особых возражений против планируемой реорганизации45. Тем не менее, впоследствии, упомянутая реорганизация затянулась на три года, в результате дополнительных проблем, всплывших в ходе обсуждения проекта. Например, для грузинских социал-демократов, оказалось неприемлемым условие поляков о налогообложении, с целью финансирования выпуска нового печатного органа СКК, служащих в Польской армии грузинских офицеров. Хотя последние и изъявили согласие на оказание помощи в финансировании журнала, социал-демократы и примкнувшие к ним мусаватисты решили отказаться от их услуг, опасаясь, что подпав таким образом в финансовую зависимость от правых по своим убеждениям грузинских офицеров, они будут вынуждены пойти на недопустимый для них идеологический компромисс46. В частности, допустить доминирование в новом органе СКК идеологии грузинских национал-демократов, – основных соперников грузинских социалистов в эмиграции. В результате, издание нового органа СКК, предварительно получившего название «Заря Кавказа», так никогда и не увидел свет, без чего затруднительно было приступить и к реорганизации самого журнала «Прометей». Неприемлемым для социал-демократов оказалось и предложение поляков об объединении в единый фронт с правыми грузинскими партиями и организациями, антибольшевизм которых не вызывал сомнений, но которые, со своей стороны, хотели лишить социал-демократов доминирующих позиций в СКК, Грузинском национальном центре и входящем в прометейское движение едином фронте грузинских политических партий и организаций47.

Польские кураторы «Прометея», такие как полковник Эдмонд Харашкевич, начальник второй экспозитуры Генерального Штаба, а также работающие в Париже майор Володимир Домбровский и Владислав Пельц, испытывавшие мало симпатий в отношении грузинских социалистов-марксистов, поддержали правые политические партии и организации, выдвинувшие основным условием своего вступления в прометейский фронт выход социал-демократов из II интернационала. Справедливости ради следует отметить, что с 1936 г., последний занимал явно соглашательскую позицию по отношению к СССР и большевизму в целом48.

Разногласия вызвал и сам проект поляков относительно вывода журнал «Прометей» из под контроля СКК. Например, Ибрагим Чулик, представитель северокавказской секции СКК, на заседании Совета Кавказской конфедерации, состоявшейся 6 апреля 1938 г., прямо заявил: «Двадцать лет журнал «Прометей» ведет Кавказ, мы его создали, и, плохо или хорошо, он сделался знаменем борьбы против России. А теперь у нас его отбирают, и, даже не спросив нашего мнения, передали другим и во главе его ставят не кавказца»49.

Впрочем, затянувшаяся реорганизация журнала, была вызвана не только внутренними разногласиями, но и объективными причинами. В частности, тем, что именно в это время велись переговоры о вступлении в прометейский фронт новых представителей нерусских народов СССР, таких как донские и кубанские казаки организации «Вольное казачество»50, а также армян51.

В мае 1938 г., реорганизация журнала «Прометей» была осуществлена. Журнал был выведен из исключительного ведения СКК и преобразован в общий орган всех национальных организаций, участвующих в движении. Реорганизованное таким образом издание, носило название «Журнал «Прометей», посвященный проблемам национальностей Восточной Европы, Центральной Азии и Севера»52. Редактором журнала был назначен Александр Шульгин, бывший министр иностранных дел Украинской Народной Республики53. Хотя, как видно из самого названия журнала, ареал его интересов и объем в целом был увеличен, в основном, журнал являлся лишь расширенным изданием первоначального «Прометея». Основным костяком издания, по-прежнему являлись статьи посвященные Кавказу, Украине и Туркестану.

Небезынтересно отметить, что последний номер обновленного журнала вышел полгода спустя после начала Второй мировой войны, – в апреле 1940 г.

Принимая во внимание вышесказанное, вряд ли следует удивляться тому, что в номерах «Прометея» за 1935-40 гг., по сравнению с первым периодом существования журнала, отмечается появление статей авторов исповедующих правые взгляды той эпохи. Таких, как молодой итальянский журналист Лауро Майнарди54, посвятивший проблемам Украины несколько небольших брошюр-исследований55, или известный немецкий тюрколог, профессор Готтхард Яшке, опубликовавший в «Прометее» интересную статью-воспоминание о конференции «Союза национальностей», состоявшейся в 1916 г. в Лозанне, в Швейцарии56.

Тем не менее, основными критериями редакции журнала при отборе статей, являлись не идеологические взгляды их авторов, а принципиальная позиция последних в отношении нерусских народов, стонущих под гнетом империи зла – СССР.

В заключении следует отметить, что феномен журнала «Прометей», также как и прометейского движения в целом, по сей день остается беспрецедентным в истории политической эмиграции нерусских народов СССР. Никогда, за всю историю существования красной империи, ни одно из европейских государств не оказывало эмигрантским партиям и организациям нерусских народов столь длительной, последовательной и идейной поддержки, как существовавшая между двумя мировыми войнами Польша.

Георгий Мамулиа – политолог, историк, Доктор Высшей школы исследований общественных наук (Париж, Франция)

1 Georges Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie (1921-1945). Paris, L’Harmattan, 2009, p. 98-100.

2 Règlement du Comité de l’indépendance du Caucase. [Б.Д.]. Bibliothèque de documentation internationale contemporaine (BDIC), Nanterre, microfilms des archives de gouvernement géorgien. Mfm 881, bobine 195.

3 G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales, p. 101.

4 Гайдар Баммат, Краткие биографические сведения, [Б.Д.], с. 7. Archives familiales de Bammate (Paris).

5 Mustafa Vekilli, Note sur la création de la revue « Prométhée », Paris, 29. 11. 1926. BDIC, microfilms des archives de gouvernement géorgien. Mfm 881, bobine 194.

6 Ibidem.

7 Le ministre de l’Intérieur (Direction de la Sûreté Générale) à ministre des Affaires étrangères (Cabinet). A. S. de la revue « Prométhée ». 9. 5. 1927. Centre d’archives contemporaines (CAC), Fontainebleau, carton n° 12713155.

Данные советской разведки и польские документы, захваченные советами в Германии в 1945 г., так же подтверждают, что тираж «Прометея» составлял 1000 экземпляров. См. Виктор Былинин, Александр Зданович, Владимир Коротаев, Организация «Прометей» и «прометейское» движение в планах польской разведки по развалу России/СССР. Труды Общества изучения истории отечественных спецслужб, Москва, Кучково Поле, 2007, т. III, с. 353.

8 Регламент журнала «Прометей». [Б.Д.], BDIC, microfilms des archives de gouvernement géorgien. Mfm 881, bobine 194.

9 Ibidem.

10 Prométhée. Organe de Défense Nationale des Peuples du Caucase et de l’Ukraine. Paris, novembre 1926, n° 1, p. 1-3.

11 Регламент журнала «Прометей».

12 Ibidem.

13 G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales, p. 344.

14 Шалва Амиреджиби, Письмо Ною Жордания. 2. 10. 1928. (На груз. яз.). BDIC, microfilms des archives de gouvernement géorgien. Mfm 881, bobine 194.

15 Мамед Емин Расул-заде, Письмо Ною Рамишвили. 15. 10. 1928. Ibidem.

16 Резолюция Грузинского Национального центра. 17. 8. 1929. Ibidem.

17 Хосров-бек Султанов, Письмо Акакию Чхенкели. 10. 6. 1929. BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 195.

18 Протокол конференции представителей национальных организаций Азербайджана, Грузии и Северного Кавказа 6-12 февраля 1930 г. в Варшаве. BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 194.

19 Айдын Балаев, Мамед Эмин Расулзаде (1884-1955). Москва, Издательство «Флинта», 2009, с. 236-237.

20 M. M[ouskheli], Aperçu général du projet du pacte de la Confédération des Etats du Caucase, Prométhée. Organe de la Défense nationale des Peuples du Caucase, de l’Ukraine et du Turkestan, Paris, septembre 1932, n° 70, p. 22-25 ; La souveraineté des Etats-membres de la Confédération Caucasienne, Prométhée, octobre 1932, n° 71, p. 23-26 ; La structure juridique de l’autorité fédérale dans la Confédération Caucasienne, Prométhée, novembre 1932, n° 72, p. 18-21 ; La répartition des compétences entre l’autorité fédérale et les états confédéres dans le pacte de la Confédération Caucasienne, Prométhée, janvier 1933, n° 74, p. 21-25 ; Les droits de sécession et de nullification des Etats-membres de la Confédération Caucasienne, Prométhée, mars 1933, n° 76, p. 19-23 ; Finances et armée fédérales dans le Pacte de la Confédération Caucasienne, Prométhée, juin 1933, n° 79, p. 23-26 ; L’organisation de l’autorité fédérale, Prométhée, juillet 1933, n° 80, p. 22-27 ; le cour fédérale dans le Pacte Caucasien, Prométhée, août 1933, n° 81, p. 18-21.

21 Georges Targalski, Les plans polonais concernant l’éclatement de l’URSS, le mouvement « Prométhée » et le Caucase, Bulletin de l’Observatoire de l’Asie centrale et du Caucase, Paris, 1997, n° 3, p. 12.

22 Mir Yacoub, La conférence de San Remo et les Républiques du Caucase. Prométhée, décembre 1932, n° 73, p. 11-14 ; La question arménienne. Prométhée, mars 1933, n° 76, p. 4-7.

23 G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales, p. 139.

24 G. Targalski, Les plans polonais concernant l’éclatement de l’URSS, le mouvement « Prométhée » et le Caucase, p. 13.

25 Pacte de la Confédération du Caucase. Prométhée, juillet 1934, n° 92, p. 3-4.

26 G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie, p. 147-151.

27 Протокол заседания Кавказской конференции 14, 15, 16 января и 23 февраля 1935 года. BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 195.

28 La conférence caucasienne. Prométhée, avril 1935, n° 101, p. 1-5.

29 Georges Scelles (Professeur de Droit International à l’Université de Dijon), Paix et fédéralisme, Prométhée, décembre 1926, n°2, p. 4-6 ; A propos du droit des Peuples à disposer d’eux-mêmes, Prométhée, janvier 1927, n°3, p. 4-6 ; février 1927, n°4, p. 23-26 ; mars 1927, n° 5, p. 13-17 ; Les Russes à Genève, Prométhée, mai 1927, n° 7, p. 5-8 ; La diplomatie du Bolchevisme, Prométhée, septembre 1927, n° 10, p. 3-6 ; Les Soviets à Genève, Prométhée, janvier 1928, n° 14, p. 2-5 ; Les Soviets et le Pacte contre la guerre, Prométhée, septembre 1928, n° 22, p. 3-6 ; Les minorités nationales, Prométhée, janvier 1929, n° 26, p. 5-7 ; février 1929, n° 27, p. 4-6 ; La protection des minorités, Prométhée, mars 1929, n° 28, p. 3-6.

30 Emmanuel Evain (Député, ancien Président du Conseil Municipal de Paris), L’Ukraine et le Problème de l’Est Européen, Prométhée, mars 1928, n° 16, p. 1-3 ; L’Ukraine au XIXe siècle, Prométhée, juin 1928, n° 19, p. 5-7 ; L’asservissement de l’Ukraine par les Soviets, Prométhée, juillet 1928, n° 20, p. 8-10 ; L’Ukraine et la Russie, Prométhée, avril 1929, n° 29, p. 2-5 ; Le Problème de l’Ukraine, Prométhée, mai 1929, n° 30, p. 3-6.

31 Jean Molinié (Député, Vice-Président de la Commission des Douanes), La politique de l’Ukraine et son indépendance, Prométhée, août 1929, n° 33, p. 9-11 ; La question économique et les intérêts français et européens, Prométhée, octobre 1929, n° 35, p. 3-8 ; La question religieuse en Ukraine, Prométhée, décembre 1929, n° 37, p. 5-8.

32 Adrien Marquet (Député de la Gironde, Maire de Bordeaux), Pourquoi les Soviets occupent la Géorgie ? Prométhée, mars 1928, n° 16, p. 9-10 ; Une nation opprimée : La Géorgie, Prométhée, février 1928, n° 15, p. 10-12.

33 Abel Chevaley (Ancien Haut-Commissaire au Caucase), L’Université de Géorgie, Prométhée, mars 1928, n° 16, p. 3-9.

34 Доклады и другие документы относительно деятельности Шевалье, занимавшего с ноября 1920 по февраль 1921 г. должность Верховного комиссара Франции на Кавказе, содержаться в отдельной папке, в архиве министерства иностранных дел Франции. См. Archives du ministère des Affaires étrangères (AMAE), Paris, Correspondance politique et commerciale 1918-1940, Z (Europe), carton n° 645.

35 Henri Barbusse, Voici ce qu’on a fait de la Géorgie. Paris, E. Flammarion, 1929.

36 Ernest Paul Graber (Vice-Président du Parlement Suisse), Henri Barbusse trahit la cause des faibles, Prométhée, août 1929, n° 33, p. 2-4 ; Le Communiste Barbusse, tabou, Prométhée, septembre 1929, n° 34, p. 6-8.

37 Jean Martin (Président du Comité international pour la Géorgie, Directeur du « Journal de Genève »), Qui touche l’un touche l’autre. Prométhée, novembre 1926, n°1, p. 9-11 ; Gustave Ador, Prométhée, avril 1928, n° 17, p. 3-4 ; Le 26 mai 1918, Prométhée, juin 1928, n° 19, p. 7-9 ; La définition de l’agresseur, Prométhée, avril 1933, n° 77, p. 1-3 ; Un hymne à l’URSS, Prométhée, mai 1933, n° 78, p. 1-2 ; Racontars… ou ballons d’essai ? Prométhée, février 1934, n° 87, p. 21-23 ; Les loups dans la bergerie, Prométhée, avril 1934, n° 89, p. 4-5 ; L’avenir de la SDN, Prométhée, mai 1934, n° 90, p. 1-3 ; La neutralité suisse et la SDN, Prométhée, novembre 1935, n° 108, p. 4-5 ; A travers le Caucase. Souvenires de voyage, Prométhée, février 1936, n° 111, p. 5-12 ; Géorgie ! Géorgie ! Prométhée, mai 1936, n° 114, p. 2-3.

38 Le ministre de l’Intérieur (Direction de la Sûreté Générale) à Président du Conseil, ministre des Affaires étrangères (Cabinet). Constitution à Genève d’un Comité international « Pro-Géorgie ». 31. 3. 1924. Centre historique des Archives nationales (CHAN), Paris, F 7. 13483.

39 Георгий Гвазава, О журнале «Прометей». 1936, BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 195.

40 Paolo Vita-Finzi, Journal caucasien (1928-1931) suivi de Carnet moscovite (1953). Traduit de l’italien par J-M. Mandosio. Préface de S. Romano, Collection « Valise diplomatique dirigé par C. Mouradian, Loiret, Nouvelle de Briare, 2000, p. 83.

41 Hiroaki Kuromiya, Georges Mamoulia, Anti-Russian and Anti-Soviet Subversion: The Caucasian-Japanese Nexus, 1904-1945. Europe-Asia Studies, Glasgow University, October 2009, Vol. 61, N° 8, p. 1422.

42 Władysław Pelc, Mandzu-Go. Wschod (Orient), Kwartalnik poświęcony sprawom wschodu, Warszawa, 1934, Nr. 2-3-4, s. 112-132.

43 Возникновение новых центров прометеевского движения. Горцы Кавказа (Kafkasya Daǧilari), Варшава, январьфевраль 1933, № 35-36, с. 35. Ср. Roman Smal Stocky, The Struggle of the subjugated Nations in the Soviet Union for Freedom. Sketch of the History of the Promethean Movement. The Ukrainian Quarterly, 1947, Vol. III, n° 4, p. 332.

44 Протокол объединенного совещания Президиума СКК, редакционной коллегии журнала «Прометей» и пресс-бюро от 12. 11. 1935. BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 195.

45 Протокол совещания президиума СКК от 22. 11. 1935. Ibidem ; Протокол заседания Совета кавказской конфедерации. 8. 3. 1936. Ibidem

46 Протокол заседания Совета кавказской конфедерации. 24. 3. 1936. Ibidem ; Выписка из протокола Совета кавказской конфедерации от 24. 3. 1936. Ibidem ; Протокол заседания Совета Кавказской конфедерации. 16. 7. 1936. Ibidem.

47 G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie, p. 171-176, 178-187.

48 Ibidem, p. 139, 178-187, 178-187.

49 Протокол заседания Совета Кавказской конфедерации. 6. 4. 1938. BDIC, microfilms des archives du gouvernement géorgien, mfm 181, bobine 195.

50 Протокол заседания комиссии Совета кавказской конфедерации по составлению регламента «Объединения прометеевских народов». 16. 1. 1937. Ibidem.

51 Протокол заседания комиссии представителей Кавказских республик 4-го февраля 1939 года под председательством г. Намитока. Ibidem.

52 La revue de Prométhée, consacré aux problèmes nationalitaires de l’Est Européen, de l’Asie Centrale et Septentrionale. Paris, Librairie « La Seconde », 1er octobre 1938, tome I, n° 1,

53 Вероятно, назначение Шульгина на эту должность, было вызвано не только растущим значением украинского фактора во внутренней и внешней политике Польши, но и тем, что в отличие от своих грузинских коллег, украинские социалисты оказались менее индоктринированными в идеологическом отношении, выйдя к этому времени из состава II интернационала. См. G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie, p. 180.

54 Lauro Mainardi, La nécessité historique du fascisme (Lettre ouverte à Noe Jordania). Prométhée, novembre 1935, n° 108, p. 6-8. Сам Майнарди, сотрудничал в итальянском периодическом издании Fronte Unico, – органе фашистской студенческой организации. См. Beatrice Penati, La « question caucasienne » vue d’Italie, 1919-1938. Exposé fait le 18 mai 2006 à Paris dans le cadre de séminaire organisé par Claire Mouradian, CNRS, Le Caucase entre les empires, XVIe-XXe siècles. Impact des enjeux régionaux et des pratiques impériales sur les peuples, les Etats et les sociétés du Caucase. О взаимоотношениях Майнарди с кавказскими эмигрантскими организациями см. G. Mamoulia, Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie, p. 162-163, 169-170.

55 Целый ряд статей о культуре, истории и национальноосвободительном движении Украины был опубликован Майнарди в серии « Noe e l’Ucraina », Raccolta di Studi Storico-Politici, Roma, XIV E. F. В частности: Taras Scevcenko il Bardo dell’ Ucraina ; Simone Petliura, Eroe e Martire dell’ Ucraina ; Le minoranze ucraine in Polonia.

56 Gotthard Jäschke, La Transcaucasie – l’une des parties de l’impérialisme rouge russe, Prométhée, janvier 1936, n° 110, p. 5-11 ; Les peuples opprimés de Russie et la Conférence de Lausanne en 1916. Prométhée, novembre 1937, n° 132, p. 12-21.

Włodzimierz Bączkowski i jego bilans prometeizmu / W. Bączkowski „Prometeizm na tle epoki. Wybrane fragmenty z historii ruchu”

Marek Kornat

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz nr 0, grudzień 2010, ss. 99-122]

Włodzimierz Bączkowski – urodzony w tym samym roku co Giedroyc (1906), zmarły również w tym samym roku, co Redaktor Kultury (2000) – zapisał ważną kartę w dziejach ruchu prometejskiego. Jego bogaty i wielowątkowy dorobek pisarski pozostaje znany nie tylko specjalistom w zakresie historii polskiej myśli politycznej. W znacznej części poświęcony jest on tematyce sowieckiej Rosji – zwłaszcza zaś jej polityce zagranicznej i narodowościowej. Warto może wspomnieć, iż jego książka Rosja wczoraj i dziś. Studium historyczno-polityczne – wydana w Jerozolimie w roku 1946, drukowana również po angielsku, stanowi cenną pozycję sowietologiczną, wartą wznowienia, bo słabo znaną dzisiaj. Wybór pism Bączkowskiego O wschodnich problemach Polski, opracowany przez Jacka Kloczkowskiego i Pawła Kowala (2000) daje poznać wielostronność refleksji politycznej o Polsce w stosunkach międzynarodowych, jaka znamionuje jego pisarstwo. Pozwala także odczuć rzadką umiejętność sięgania do historii w argumentacji politycznej.

Jednym z najważniejszych zadań jakie stawiał sobie Bączkowski było tłumaczenie polskiej opinii publicznej, że dla Polski priorytetem politycznym nie jest zaangażowanie w politykę światową ani walka o nasze interesy na Zachodzie, ale jednak przemyślana, odważna polityka wschodnia. Jego teza, iż Polska ma przed sobą „prymat spraw wschodnich” – była powtarzana wielokrotnie. Z tych przekonań wychodził będzie również Giedroyc.

Bączkowski pełnił funkcję prezesa Orientalistycznego Koła Młodych przy Instytucie Wschodnim. Redagował Wschód/Orient w latach 1930—1939, będący – jak głosił podtytuł: „Organem młodzieży polskiej poświęconym sprawie przyjacielskiego zbliżenia i zapoznania się z narodami Bliskiego i Dalekiego Wschodu”. Założył też Biuletyn Polsko-Ukraiński i w latach 1932—1938 sprawował kierownictwo jego redakcji. W roku 1939 stworzył jeszcze pismo Problemy Europy Wschodniej (1938—1939) – najbardziej ambitne, ale którego istnieniu położyła kres wojna.

Na emigracji po II wojnie światowej Bączkowski wielokrotnie powracał jeszcze do spraw będących najważniejszą kartą jego życia – do ruchu prometejskiego. W ostatniej fazie życia jakby podsumowywał swe zaangażowanie w sprawę wyzwolenia narodów ujarzmionych przez imperium sowieckie. Sporządzał jakby bilans ruchu prometejskiego – ex post. Po czterdziestu kilku latach od rozpoczęcia II wojny światowej. Taki cel miał jego tekst (właściwie esej): Prometeizm na tle epoki. Wybrane fragmenty z historii ruchu, ogłoszony na łamach Niepodległości, wydawanej przez Instytut Józefa Piłsudskiego na emigracji – w Nowym Jorku i Londynie [t. 17, 1984, s. 28—54]. Tekst pisany był bez dostępu do źródeł chociażby przedwojennej dyplomacji i wywiadu polskiego. Wydaje się on wszakże cenny – z kilku powodów.

Przede wszystkim artykuł stanowi osobiste podsumowanie historii ruchu prometejskiego, pisane ręką jego czołowego uczestnika, wierzącego w sens tego co robił. Ale zarazem autor usiłuje dać relację możliwie obiektywnego świadka. Zajął także stanowisko wobec najbardziej doniosłej sprawy – pytania o charakter prometeizmu. W tej sprawie bronił tezy, iż był to ruch ideowy, a nie narzędzie polskiego „imperializmu słabości”, jak głosiła propaganda sowiecka i „historiografia urzędowa” PRL.

Bączkowski odniósł się również do drugiej interpretacji – jakże mocno obecnej w interpretacjach historyków – a głoszącej, że prometeizm to złudzenie albo idealistyczna projekcja bez pokrycia. Przypomnijmy więc, że w swej publicystyce przedwojennej zwalczał on te przekonania. Wystarczy wspomnieć tu tak ważne teksty jak: Czy prometeizm jest fikcją?, w Problemy Europy Wschodniej [nr 1, 1939, s. 1—16] albo Czy prometeizm jest fikcją i fantazją?, w Problemy Europy Wschodniej [nr 3, 1939, s. 141—156]. Dla Bączkowskiego była to idea żywa – idea która przegrała w starciu z sowieckim totalitaryzmem w pierwszej połowie XX wieku, ale taka do której należy przyszłość, bowiem procesy narodowej emancypacji są nie do stłumienia. Imperia zaś skazane są na rozpad. Wielka polityka wymaga pewnej dozy idealizmu, chociaż musi opierać się o twardy realizm geopolityki. Oto zawsze apelował – do tego postulatu powracał.

Pełna biografia Bączkowskiego, która dotychczas nie powstała, ukaże zapewne wiele spraw, które dzisiaj może umykają naszej uwadze.

Podając ten dokument do druku, czynimy to z przekonaniem, iż pozostaje on ważnym świadectwem uczestnika historii – dobrym wstępem do przyszłych studiów na ideą i ruchem prometejskim. Każdy badacz ruchu prometejskiego winien do tej pozycji sięgnąć, chociaż – co oczywiste – będzie miał obowiązek zweryfikować krytycznie wiele twierdzeń autora.

prof. Marek Kornat – historyk, sowietolog, publicysta, profesor na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, docent w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

WŁODZIMIERZ BĄCZKOWSKI

PROMETEIZM NA TLE EPOKI
WYBRANE FRAGMENTY Z HISTORII RUCHU

Nazwa Prometeizm (Liga Prometeusza, ruch prometejski) określa wspólny front niepodległościowych przywódców i polityków, reprezentujących na emigracji ich uciśnione narody imperium rosyjskiego. Nazwa ta obejmowała wyłącznie zrzeszenie tych aktywistów ruchu, którzy korzystali z moralnego, politycznego i materialnego wsparcia ze strony głównie piłsudczykowskich czynników rządowych i społecznych. Popieranie przez Polskę prometeizmu (to znaczy niepodległościowych dążeń narodów Ukrainy, Kaukazu, Turkiestanu i innych) było podyktowane koncepcją usunięcia stałego niebezpieczeństwa agresji ze strony kolosa rosyjskiego i zapewnienia narodowi polskiemu oraz sojusznikom Polski w tej walce trwałego, niepodległego bytu w przyszłości.

Koncepcja prometejska zawierała w sobie wielkie koszta i ryzyko. Jednak ważkie były powody jakie wpłynęły na rozwój i wszechstronne popieranie tego ruchu przez J. Piłsudskiego. Przede wszystkim niepohamowany napór rosyjskiego subkontynentu na Polskę i jej sąsiadów na północy i południu, który od XV-go wieku powodował stały rozrost terytorium Rosji: od 400,000 wiorst kwadratowych w 1425 r. do 23 milionów wiorst kwadratowych w 1914 r. Najbardziej zastanawiającym faktem jest ciągłość tego procesu jak też zjawisko iż po każdym wymuszonym okresie zahamowania rosyjskiej ekspansji następowały coraz śmielsze i bardziej ambitne podboje.

Piłsudski powiedział: „Bez względu na to jaki będzie jej rząd, Rosja jest zaciekle imperialistyczna. Jest to zasadniczy rys jej charakteru politycznego”1

Nawet ogromne nasycenie terytorialne Rosji po podboju Syberii, Kaukazu i wschodniej Ukrainy nie doprowadziły do skupienia wysiłków na rozbudowie państwa w głąb i zaniechania żywiołowej ekspansji wszerz.

Porewolucyjna Rosja poszła śladami carskiej Rosji w zakresie rozszerzania zasięgu wpływów terytorialnych. Traktat Ryski z 18 marca 1921 r. traktowany był przez sowiecki rząd jako przelotne wydarzenie umożliwiające wytchnienie po wojnie i rewolucji i przygotowywanie się do nowej fali zaborów na Zachodzie. Nawet po zawarciu paktu o nieagresji 25 lipca 1932 r. Sowiety nadal prowadziły w Polsce metodami dywersji przygotowania do nowego podboju. Komunistyczna Partia Polski, Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy, Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi — nie zostały po 1932 r. chociażby formalnie rozwiązane i w dalszym ciągu prowadziły wywrotowe prace.

Plany Moskwy nie ograniczały się tylko do odrywania ziem wschodnich państwa. Publikacja Komsomoł Polszi, (OGIZ, Moskwa, 1934) w rozdziale „Na ziemiach okupowanych przez polską burżuazję” odsłoniła zamiar wydzielenia na zachodnich ziemiach Polski obszarów zamieszkałych przez „naród Śląski” oraz „naród Pomorski”. Był to ukłon pod adresem niemieckiego rewizjonizmu. W sowieckich planach leżało również, na razie utajone, stworzenie w przyszłości w powiatach o dużym odsetku ludności żydowskiej
— żydowskich rejonów narodowościowych, na wzór podobnych rejonów narodowościowych w Sowietach, w tej liczbie również polskiego rejonu między Zwiahlem a Żytomierzem w Ukrainie w dwudziestych latach.

Wiszące nad Polską niebezpieczeństwo agresji sowieckiej tym bardziej było realne, gdyż nie można było liczyć na dostateczną i szczerą pomoc w obronie niepodległości Polski ze strony wielkich mocarstw zachodnich.

W okresie rosyjskiej wojny domowej Francja, Anglia i Stany Zjednoczone popierały białe armie i pragnęły odbudowy silnej Rosji. Do polskich planów federacyjnych odnośnie północno- wschodnich ziem dawnego W. Ks. Litwy ustosunkowały się negatywnie, a do ruchów niepodległościowych narodów Rosji wręcz wrogo.2

Najfatalniej na sytuację Polski, położonej między Rosją a Niemcami oddziaływały zarówno walka jak i współpraca niemieckosowiecka.

Stosunek Francji i Stanów Zjednoczonych do Polski był w bilansie pozytywny i te mocarstwa przyczyniły się do odzyskania niepodległości przez Polskę. Również należy przypomnieć charytatywną pomoc Stanów Zjednoczonych dla Polski w latach powojennych. Ze strony Francji te przyjazne stosunki wypływały z założenia iż Polska jest potrzebna dla zrównoważenia Niemiec (do czasu odrodzenia się Rosji wraz z sojuszem rosyjsko-francuskim) a nie jako odbudowany składowy element zachodnio-europejskiej cywilizacji. Było to tym bardziej niepokojące iż w polityce wszystkich mocarstw zachodnich kryła się niewiara w żywotność jej niepodległości, wypływająca z geograficznego położenia i małego obszaru kraju, słabych możliwości gospodarczego rozwoju, stosunków narodowościowych, itd.

Nawet zwycięstwo pod Warszawą w 1920 r., zachwyty i wyrazy uznania za uratowanie Zachodu przed zalewem bolszewickim, nie zachwiały ogólnego sceptycyzmu. Norman Davies pisze: „Bitwa warszawska nie skończyła wojny polsko-bolszewickiej . . . Polska nadal pozostała we wielkim niebezpieczeństwie . . . Zwycięstwo nie zniszczyło Rosji . . . Jego bezpośrednim skutkiem było zmuszenie bolszewickiego kierownictwa do mobilizacji swych niezmiernie wyższych zasobów do drugiej próby [ataku]. Tak jak to powiedział Lloyd George w dniu 22 sierpnia: „Jeśli Rosja zechce zgnieść Polskę, może to zrobić kiedykolwiek tego zechce”.3

Ta niewiara w przyszłość niepodległości Polski odzwierciedlała się również w jej traktowaniu w układach międzynarodowych.

„Częstokroć odnosiłem dojmujące wrażenie — pisał Michał Sokolnicki — że Polska jeszcze nie położyła swego istnienia, swoich zamiarów i własnej woli na szali spraw międzynarodowych; że nie ma dotąd ani w świadomości ludzi, ani w praktyce ich spraw istotnego współdziałania Polski nawet z jej sąsiadami lub też z państwami, z którymi łączył nas rejon geograficzny, wspólne sprawy i razem grożące nam niebezpieczeństwa. Czułem czasami dotkliwie jak wielkie plany i układy przechodzą i stają się ponad nami, jak wielokrotnie sprawy nam bliskie i bezpośrednio o nas zahaczające, załatwiane są bez nas i poza nami.”4

W świetle zagadnień polskiej siły zbrojnej — Polska również nie była traktowana jako wartościowy partner, z którym należy się liczyć i traktować według zasady Do ut des.

Już na uchodźstwie dowiedzieliśmy się iż „w razie pełnej realizacji planu rozbudowy (uzbrojenia) osiągnęlibyśmy zaledwie jedną szesnastą wydatków zbrojeniowych Rzeszy”. . . Do tej informacji Generał Wacław Stachiewicz dodaje, że jedyną możliwą dla nas strategią w walce z Niemcami byłoby prowadzenie działań opóźniających postęp wroga do czasu rozpętania się wojny na zachodniej granicy Niemiec. „Nie otrzymaliśmy żadnej pomocy w czasie wojny i (Polska) musiała sama dźwigać na sobie ciężar całej niemal potęgi wojennej Niemiec.”5

Już w zaraniu niepodległości, a nawet wcześniej, gdyż w swych magdeburskich. rozmyślaniach, Piłsudski przewidywał jak w niezwykle trudnych warunkach Polska będzie musiała wywalczyć, a następnie bronić swej niepodległości, i jak małe będzie miała możliwości w tej walce. W umyśle Piłsudskiego niepodległość łączyła się ze względną niezależnością od pomocy przyjaciół i przelotnej koniunktury, która spełniła tak wielką rolę w latach 1917-1920.

W jaki sposób wybrnąć z wąskiej uliczki zamkniętej z obu stron przez nieprzejednanych wrogów, czekających na zgniecenie Polski? Front niemiecki wydawał się mniej niebezpieczny i w walce z Niemcami można było liczyć na współdziałanie z zachodnimi mocarstwami. Również rzut oka na całokształt dziejów polsko-niemieckich utrwalał przekonanie o mniejszym ciężarze gatunkowym niebezpieczeństwa niemieckiego. Historyczne uzasadnienie tej tezy przeprowadziło kilku. historyków, w tej liczbie Dr. Olgierd Górka na łamach półoficjalnego organu Ministerstwa Spraw Zagranicznych:

„Ściana niemiecka nowoczesnych dziejów Polski, właśnie wskutek posiadania Prus Królewskich i dostępu do morza, staje się wyjątkowo wręcz w dziejach ludzkości stałą, zasadniczo pokojową granicą polityczną, nie ulegającą ważniejszym zmianom, za którą odbywa się proces kwietyzmu wojskowego rdzennych ziem Polski … Oscyluje natomiast gwałtownie w naszych dziejach Wschód i Południowy-Wschód, podczas gdy Północ i incydentalnie także Południe jest bramą wypadów w głąb państwa polskiego. Schematycznie w jednym zdaniu dzieje nowoczesnego państwa polskiego, to żyło ono zasadniczo pokojem ściany zachodniej, a pod bezustannym świadomym parciem od ściany wschodniej” . . . 6

Wschód narzucał się jako główny kierunek myśli twórczej dlatego również, „że mimo swej potęgi i ogromu posiadał „miękkie podbrzusze” — dążenia do niepodległości jego ludów i narodów głębokiej tradycji odrębności cywilizacyjnej: Gruzji, Armenii, Środkowej Azji, oraz blisko związanej z dziejami Polski — Ukrainy. Sprawy te były od dawna znane Piłsudskiemu.

Piłsudski należał do partii, która już w 1893 r. zerwała z zasadą jedności proletariatu na całej przestrzeni Rosji i przyjęła w swym programie postulat polskiej niepodległości. Uważał on narodowość za tworzywo i jądro zbiorowości, której realne istnienie w oparciu o własne siły i własne niezawisłe państwo stanowi fundament wyzwolenia człowieka i ochrania naród przed obcym gwałtem.7

W memoriale złożonym Japończykom w Tokio 13 lipca 1904 r., zabiegając o pomoc w walce z rosyjskim zaborcą Piłsudski zamieścił również szereg uwag o narodach Rosji.

„Rosja tylko na pozór jest państwem jednolitym, w istocie zaś tej jednolitości nie ma . . . istotnych Rosjan w państwie cara jest nie więcej jak 57-59 milionów, czyli mniej niż połowa całej ludności . . . co prawda . . . inne narodowości, z wyjątkiem 1546 milionów Rusinów i 12-13 milionów Polaków, nie dochodzą nawet do 10 milionów, stanowiąc niewielki odsetek całej ludności, lecz okoliczność ta powiększa jeszcze bardziej pstrokaciznę narodowościową, zmniejszając jednolitość państwową . . . Dodać do tego należy, że przeważna część państwa została przyłączona do imperium drogą podboju i wcielenia gwałtem krajów i narodów . . . ten brak jednolitości w państwie stanowi jego . . . piętę Achillesa, punkt, na który wszyscy wrogowie państwa rosyjskiego bić powinni, gdyż od tej strony jest ono najbardziej „vulnerable”. Odczuwa to doskonale rząd carski i osią jego polityki państwowej jest rusyfikacja”.8

Memoriał dla Japończyków został złożony w 5 miesięcy po rozpoczęciu wojny rosyjsko-japońskiej. W międzyczasie w Rosji rozgorzała „pierwsza rewolucja”, wstęp do październikowej. Momenty narodowościowe poruszone w memoriale dały znać o sobie w tej rewolucji. Pomijając znany przebieg wydarzeń w tym okresie w rosyjskim zaborze Polski — zatrzymamy się na chwilę nad przejawami aktualizacji zagadnień Wolnościowo-narodowościowych w Rosji.

W listopadzie 1905 r. miał miejsce w Petersburgu Kongres Narodów Imperium, na którym spośród 115 jego uczestników zabierało głos wielu przedstawicieli narodów Rosji. Przyjęty na tym Kongresie statut Unii Autonomistów-Federalistów domagał się przyznania praw wszystkim narodom imperium, zapewnienia im możliwości nieskrępowanego rozwoju własnych kultur narodowych oraz autonomii w ramach imperium. Przewodniczącym tego Kongresu był Jan Baudouin de Courtenay.

W maju 1906 r. w kołach politycznych Rosji głośnym echem odbiła się akcja podjęta na terenie Pierwszej Dumy przez Frakcję Autonomistów. Przy bardzo żywym i twórczym. udziale przewodniczącego tej frakcji, Aleksandra Lednickiego, opracowano program autonomistów, w którym projektowano zmianę ustroju na zasadach narodowo-terytorialnych z uwzględnieniem uprawnień językowo- kulturalnych na terenach mieszanych dla lokalnych mniejszości oraz równość praw dla wszystkich narodowości Rosji.9

Oprócz wymienionych przykładów miały miejsce w Rosji inne, mniej głośne przejawy wolnościowych dążeń wśród narodów Imperium, jak zjazdy przedstawicieli ludów muzułmańskich, domagających się autonomii kulturalnej i wyznaniowej. Przejawy separatyzmu notowano nawet wśród Rosjan-Sybiraków.

Sprawa uciemiężonych narodów Rosji podejmowana była również poza granicami kraju. W Paryżu działał Litwin, J. Gabrys, który w 1912 r. wydawał „Les Annales de Nationalités”, poświęcone dążeniom niepodległościowym narodów Rosji. Był on również inicjatorem powstałej w Paryżu „L’Union des Nationalités Opprimés”, propagującej wyzwolenie tych narodów.

W Lozannie w czerwcu 1916 r. zwołany został z inicjatywy paryskiej „L”Union des Nationalitćs Opprimćs” Kongres ujarzmionych narodów Rosji i Austro-Węgier, na którym uchwalono „Deklarację Praw Narodów”.10

Ferment wywołany w szerokich kołach inteligencji Rosji kongresami, działalnością grup i jednostek stworzył podatny grunt dla następnego okresu historycznego — wielkich zrywów niepodległościowych w latach 1917-1920.

W tych latach, biorąc chronologicznie, w grudniu 1917 r. ogłosili niepodległość Tatarzy Krymu, w styczniu 1918 r. — Ukraina, w jej ślady poszła w marcu tego roku — Białoruś, zaś w maju — narody Kaukazu: Azerbejdżańczycy, Ormianie, Gruzini i Górale Północnego Kaukazu. W tymże roku Kubań (obszar Kozaków Kubania) po raz pierwszy w swej historii zażądał statusu niepodległości; z dużym opóźnieniem, bo dopiero w 1920 r. zerwał z metropolią kraj Kozaków Dońskich. Turkiestan, podzielony później na pięć „republik” związkowych, od długiego czasu toczył podjazdową wojnę z okupacją rosyjską, ale w okresie rewolucji 1917 r. — nie wytworzył swej określonej organizacji państwowej.

Tatarzy kazańscy, mimo że manifestowali wysoki stopień swej odrębności narodowej i politycznej, nie mieli dość czasu i warunków, by ogłosić niepodległość państwa razem z należącymi ongiś do chanatu Kazania małymi ludami rejonu środkowej Wołgi.

W basenie bałtyckim: Finlandia, Litwa, Łotwa i Estonia zerwały więzy z imperium.11

W związku z zaborczymi planami Niemiec na Wschodzie bolszewicka Rosja pierwsza „uznała” de jure niezależność Ukrainy w dniu 10 stycznia 1918 roku. W dwa dni później śladem Rosji poszły państwa centralne — Niemcy, Austro-Węgry, Bułgaria i Turcja. W listopadzie 1918 roku również Szwajcaria uznała Ukrainę de jure. 12

Polska Rada Regencyjna znacznie później, bo dopiero 26 października 1918 roku — na 17 dni przed przekazaniem władzy w ręce J. Piłsudskiego uznała Ukrainę de jure, akredytując przy osobie hetmana P. Skoropadskiego — Stanisława Wańkowicza jako posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego — „ażeby conajrychlej stosunki Państwa Polskiego z Waszą Dzierżawą Ukraińską nawiązane być mogły, a w nadziei iż dwa wielkie narody — pracy dla dobra ludności oddane — w pokoju i przyjaźni żyć będą”…

Dany na Zamku Królewskim uwierzytelniający list dla Wańkowicza podpisany został przez (Arcybiskupa) Aleksandra Kakowskiego, Józefa Ostrowskiego, Zdzisława Lubomirskiego, a także Janusza Radziwiłła, ministra spraw wewnętrznych.13

Sprawa niezależności Ukrainy również wypłynęła w Watykanie. Papież Benedykt XV przyjął na audiencji przedstawiciela Ukrainy Michała Tyszkiewicza i zapewnił go o przychylnym, stosunku Stolicy Apostolskiej do niepodległości Ukrainy.14

Liczba państw, które de facto uznały Ukrainę jest większa od listy tych, które uznały ją de jure. 5 stycznia 1918 roku rząd francuski mianował swym przedstawicielem przy rządzie URL gen. G. Tabouis z tytułem „komisarza Republiki Francuskiej w Ukrainie”, a w trzy dni później rząd angielski mianował Sir Picton Bagge swoim przedstawicielem w Kijowie. Wkrótce Stany Zjednoczone, Belgia, Italia, Japonia, Chiny i inne państwa poszły. śladami mocarstw europejskich.15

Uznanie Ukrainy zarówno de jure jak i de facto nie pociągnęło za sobą ustalenia normalnych stosunków dyplomatycznych zarówno z powodu płynności sytuacji politycznej w Ukrainie jak i dwulicowej polityki mocarstw zachodnich, które przez dłuższy czas wspierały białe armie rosyjskie, żywiąc nadzieję odbudowy imperium rosyjskiego.

Co do Kaukazu to dopiero 12 stycznia 1920 roku Najwyższa Rada w Paryżu uznała de facto Gruzję i Azerbejdżan, nieco później nastąpiło uznanie Armenii; 27 stycznia tegoż roku Gruzja została również uznana de jure.16

Uznanie państw Kaukazu było podyktowane obawą, iż po klęsce białych armii, bolszewickie wojska — przełamując opór państw kaukaskich — mogą zagrozić państwom Bliskiego Wschodu. W tej ewentualnej sytuacji kaukaskie republiki, broniąc swej niezawisłości, stałyby się buforem przed ekspansją Sowietów na Wschodzie.

Polskie dyplomatyczne zainteresowania Kaukazem datują się ze wczesnego okresu Rady Regencyjnej, która swym oficjalnym przedstawicielem na Kaukazie mianowała (imię?) Ostrowskiego, prezesa Polskiej Rady Okręgowej na Zakaukaziu w 1917 roku.

Z wielką i odpowiedzialną misją dyplomatyczno-wojskową, w lutym 1920 roku została wysłana na Kaukaz polska delegacja z Tytusem Filipowiczem na czele. Zadaniem jej było nawiązanie najściślejszych stosunków z Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią. W kwietniu 1920 roku misja ta opracowała projekt sojuszu wojskowego z Gruzją. Filipowicz w tym czasie próbował nawiązać bezpośredni kontakt z Azerbejdżanem, lecz przeszkodził mu najazd bolszewicki na ten kraj.17

Likwidacja niepodległości tych nowopowstałych państw (z wyjątkiem państw w basenie bałtyckim) nie usunęła problemu podbitych po raz drugi narodów. Rząd sowiecki, dążąc do rozładowania napięć narodowościowych, dokonał szeregu radykalnych zmian w ustroju państwa. Historyczną nazwę „Rosja” zastąpiono zlepkiem neutralnych określeń: Związek Sowieckich Republik Socjalistycznych. Ustrojowi państwa nadano charakter federacji, dającej tym republikom formalnie prawo do wystąpienia ze związku, wytknięto ich granice na mapach, w rządach republik tworzono nawet ministerstwa spraw zagranicznych. W szkołach i urzędach — obok rosyjskiego — panowały języki narodowe, itd.

Zachowano przy tym centralistyczny charakter rządów. Komunistyczna ideologia miała duchowo stopić wszystkie narody w jeden monolit; była to polityka „narodowa pod względem formy i socjalistyczna w treści”. Lecz mimo to istnienie tych innowacji nie pozostawało bez śladu. Przyzwyczajało ludność do istnienia odrębnych godeł republik, ich granic, „własnych konstytucji”, upowszechnienia miejscowych języków w granicach poszczególnych republik, itd.

Żywotność tych uczuć i pamięć zrywów narodowych w latach 1917-20 robiło swoje: w komunistycznych partiach republik powstawały „odchylenia nacjonalistyczne”, z którymi toczono zażartą walkę, tu i ówdzie wybuchały powstania, istniały kontakty miejscowych działaczy narodowych z ich rodakami za granicą, prowadzącymi pracę na rzecz niepodległości ich narodów.

***

W szczytowej chwili rozpadania się Rosji, Piłsudski został 14 listopada 1918 roku Naczelnikiem Państwa i Naczelnym Wodzem i od tego czasu „cywilna i wojskowa polityka współdziałania z narodami ujarzmionymi przez Rosję weszła na drogę państwowej akcji politycznej i walki zbrojnej”.18

Pierwszym jej przejawem na wielką skalę była wyprawa kijowska. Nie osiągnęła ona swego celu prometejskiego — uwolnienia Ukrainy i przywrócenia ogłoszonej w styczniu 1918 r. jej niepodległości. Lud tego kraju nie zaciągnął się tłumnie pod sztandary Semena Petlury. I trudno się dziwić: dziewięć razy przed wyprawą Ukraina przeżywała różne „władze” w Kijowie: bolszewików, Skoropadskiego i Niemców, Denikina, znowu bolszewików i tak w kolo aż do zobojętnienia wobec zmian. Wreszcie na nastroje ludu w Ukrainie wpłynęła świetnie prowadzona propaganda bolszewicka, głosząca, iż władza czerwona razem z Petlurą walczy przeciwko Polakom, którzy dążą do przywrócenia majątków i ucisku chłopstwa.

Lecz strona wojskowo-strategiczna tej wyprawy była sukcesem. Bez wyprawy kijowskiej i pomieszania szyków przygotowywanego bolszewickiego najazdu na Polskę, kto wie czy dałoby się odrzucić sowiecką nawałę. Według Gen. T. Kutrzeby „wojska polskie zaangażowane przez czas pewien na ukraińskim terenie operacyjnym potrafiły na czas, w odpowiedniej sile i zwartości stanąć do rozstrzygającej rozprawy nad Wisłą. A zwycięskie dotąd na Ukrainie i Wołyniu armie sowieckie? . . . Ani XII armia sowiecka, ani szybka konna armia Budiennego w bitwie nad Wisłą udziału nie wzięły… Sowiety zniszczyły swe najlepsze siły na Ukrainie. Rosja nie mogła rzucić na Polskę tych sił jakie zamierzała rzucić”.19 Poza tym walczyła z Wranglem na Krymie. Jednym z bardzo ważkich momentów było, że cofając się z Ukrainy wojsko polskie poniszczyło mosty i wywiozło ze sobą tabór kolejowy, utrudniając Sowietom przerzucanie swych wojsk w kierunku na Polskę.20

Piłsudski nie utracił wiary w uwolnienie Ukrainy i w instynkt wolnościowy ludu ukraińskiego. Jednym ze źródeł tej wiary było lojalne zachowanie się do końca sojuszniczych wojsk ukraińskich S. Petlury. W rozkazie pożegnalnym do armii Ukraińskiej Republiki Ludowej z dnia 20 października 1920 r. Piłsudski pisał:

„Obecnie, po dwóch latach ciężkich walk z barbarzyńskim najeźdźcą, żegnam wspaniałe wojska Ukraińskiej Republiki Ludowej i stwierdzam, że w najcięższych chwilach, wśród nierównych walk niosły one wysoko swój sztandar, na którym wypisano hasło: „Za naszą i waszą wolność…”

Ówczesny szef Sztabu Generalnego, Gen. Władysław Sikorski, rozkazem No 11, Inform. 11 F z dnia 3 marca 1922 r. polecał oddziałom W.P. przyjmować internowanych w obozach Ukraińców do robót najemnych, wyrażając się w ten sposób: „Oceniając ich zasługi położone w obronie granic Rzplitej w r. 1920. . . winniśmy w miarę i w zakresach własnych możności poprawić ich niedolę materialną…” 21

Gen. T. Kutrzeba we wiele lat później pisał: „ . . . wojska ukraińskie biły się wzorowo: czy na terenach rodzimej Ukrainy, czy pod Zamościem, czy oparte o ramię polski, czy też samodzielnie, wojska te spełniły swój dobrowolnie przyjęty na siebie obowiązek wykonywania powierzonych im zadań”.22

Wróćmy do lat 1920-2 1 — do zjawienia się w wolnym świecie ośrodków emigracji politycznych z obszarów imperium. Przywódcy tych emigracji marzyli o odwecie i w owym czasie reprezentowali duże możliwości kontaktów z krajami swego pochodzenia. Głównym ośrodkiem takiej emigracji w Polsce byli internowani Ukraińcy wojskowi z armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, sojusznicy Polski w wyprawie kijowskiej, zawiedzeni w swych nadziejach podpisaniem przez Polskę traktatu ryskiego z marca 1921 r., wbrew umowie Piłsudski-Petlura z kwietnia 1920. Piłsudski świadom rozgoryczenia Ukraińców i pragnąc ulżyć ich losowi — polecił obóz w Szczypiórnie, największy ośrodek internowania, traktować jako swego rodzaju miejsce ukraińskiego azylu, w którym warty miały mieć obsadę ukraińską, a zarząd obozu — autonomię.

Niekonwencjonalny, prometejski charakter podejścia Piłsudskiego do wczorajszych sojuszników znalazł wyraz w bezprecedensowej tego rodzaju wizycie jego 15 maja 1921 w tym obozie i jego krótkim tam przemówieniu. Ukraińcy byli zaskoczeni tą wizytą i jak opisuje świadek tego przyjęcia płk. J. Ulrych: „takiego entuzjazmu, takiego bezmiaru uczuć, takiego zbiorowego wzruszenia — nie widziałem nigdy i nie przeżywałem nigdzie . . . „ W przemówieniach dziękowano mu za przybycie i nie wysuwano żadnych próśb. W odpowiedzi na to przywitanie Piłsudski powiedział: „ Ja was przepraszam panowie, ja was przepraszam”.23 Były to przeprosiny za zawód sprawiony zawarciem pokoju z Moskwą w Rydze, wymuszonego stanem spraw i umysłów w Polsce, domagających się pokoju za wszelką cenę.

Najbardziej wyraźnie wypowiedział się Piłsudski na temat powiązania losów świeżo odzyskanej niepodległości z losem uciśnionych narodów w Rosji w rozmowie z przybyłym do Warszawy ze Szwajcarii przedstawicielem parlamentu Tatarów krymskich Dżafer Sejdametem (w pisowni turecko-tatarskiej: Cafer Seydahmet Kirimer). W rozmowie tej odbytej w Belwederze 5. grudnia 1920 r. Piłsudski powiedział:

„Polska na razie nie jest jeszcze niepodległą . . . Wszystko to, co zostało zrobione, to tylko torowanie drogi prowadzącej do niepodległości . . . Polska nie może być naprawdę niepodległą między dwoma kolosami . . . Dopóki liczne narody pozostaną w jarzmie rosyjskim, dopóty nie możemy patrzeć w przyszłość ze spokojem”. (Podkreślenie moje — W.B.)

Po powrocie do hotelu, D. Sejdamet za świeżej pamięci spisał wypowiedzi Piłsudskiego i swoje własne wrażenia z tej rozmowy:

„Z tych zdań . . . zrozumiałem z kim mam do czynienia . . . zrozumiałem też, że nie jest to człowiek upity zwycięstwem, nie uległ uczuciom zabijającym umiarkowanie, nie pogrążył się w małych sprawach, zapominając o podstawowych . . . Przyszłość Polski! Oto zdanie, które zawsze dominuje w jego głowie i sercu. Słuszność i trafność mego wrażenia z pierwszej rozmowy, następne spotkania tylko umacniały . . .”24

Przed wizytą w Belwederze, D. Sejdamet, świetnie władający językami francuskim i rosyjskim, odbył rozmowy z ministrem spraw zagranicznych, Ks. E. Sapiehą, premierem W. Witosem, wice-premierem I. Daszyńskim i marszałkiem senatu W. Trąmpczyńskim.

Rozmowy z Piłsudskim wywarły ogromne wrażenie na Sejdamecie. Na krótko przed zgonem, w czasie ostatniej z nim mojej rozmowy w 1954 r. (?) w jego willi na azjatyckim brzegu Stambułu — schorowany, melancholijny, wpatrzony w siebie powiedział: (odtwarzam treść, którą dobrze pamiętam) chodzę po tym ogródku i rozmawiam z Piłsudskim.

Zagadka udzielenia D. Sejdametowi przez Naczelnika Państwa tak wiele czasu i uwagi polegała na tym, iż na pozór skromny działacz małego Krymu miał wszechstronne powiązania z ruchem tiurkskich narodów Rosji (Tatarów, Turkiestańczyków, Azerbejdżańczyków i innych) i co najważniejsze — miał wysokie stosunki w pewnych kołach Turcji. I gdy Piłsudski, jak zanotował Sejdamet, mówił z nim „po francusku wolno i dobierając słowa” mówił tak, gdyż był to ważny message dla kół tureckich, zainteresowanych wyzwoleniem turecko-tatarskich ludów w Rosji.

Piłsudski wiele uwagi poświęcał Turcji, jako krajowi który w ewentualnych rozgrywkach z Rosją zajmie kluczową pozycję, gdyż graniczy z Rosją i, co było bardzo ważne, paraliżuje Bułgarię, mającą dużą rolę do spełnienia w planach Kremla w wypadku konfliktu zbrojnego.

Piłsudski, nie zrażony ówczesną sowietofilską polityką Kemala Atarurka, którą uważał za przejściową grę, pragnął utrzymać bliższy kontakt z pewnymi kołami Turcji. To też zapewne korzystając z sugestii D. Sejdameta, nawiązał pośredni kontakt na ten temat z tureckim politykiem Ismet Paszą (późniejszy Ismet Inönü), szefem delegacji tureckiej na rokowaniach w Lozannie w latach 1922-23. Wybór był trafny. Ismet Inönü wkrótce został ministrem spraw zagranicznych, następnie premierem, a wreszcie obrany prezydentem Turcji. Balansując między Sowietami a zachodnimi mocarstwami, odsłonił on swe prawdziwe oblicze gdy w r. 1942 w rozmowie z Papenem powiedział, iż „Turcja w wielkim stopniu jest zainteresowana w likwidacji rosyjskiego kolosa”.25

Na rozmowy z Ismet Inönü Piłsudski delegował Tadeusza Schaetzla, człowieka na którego dyskrecji i ostrożności można było polegać. O rozmowach tam prowadzonych śladów nie ma w dokumentacji, ale treść ich łatwa była do odgadnięcia w świetle dalszej roli Schaetzla w Turcji. Mianowicie jesienią 1924 r. już jako pułkownik dyplomowany zostaje on mianowany attaché wojskowym przy ambasadzie w Ankarze, z misją również delikatną i wymagającą wielkiej dyskrecji, jak pierwsza w Lozannie. Miał on nawiązać kontakty z przywódcami ujarzmionych narodów przez Sowiety: Kaukazu, Krymu, Idel-Uralu i Turkiestanu i zapewnić poparcie ich aspiracji przez Polskę.26

**
*

Z pobytem w latach 1924-26 płk. T. Schaetzla w Ankarze łączy się sprawa określenia porozumienia uciśnionych narodów Rosji słowem „prometeizm”. W biografii płk. Schaetzla cytowany wyżej B. Podoski twierdzi iż autorem tego określenia był właśnie pik. Schaetzel.

W tym samym tomie Niepod1egłości na wstępie do przedruku pracy T. Schaetzla „Racja stanu Polski na Wschodzie”, redakcja rocznika pisze iż na „tajnym zebraniu z nimi (przedstawicielami narodów ujarzmionych przez Rosję) w 1926 r. Schaetzel wystąpił z wnioskiem, aby wspólną akcję niepodległościową nazwać prometejską. Wniosek płk. Schaetzla został przyjęty przez aklamację i odtąd legendarny Prometeusz — stał się symbolem dążeń narodów do wolności”.27 Sprawę tego terminu porusza również J. Lewandowski: „Zdaje się, że nazwę tą [prometeizm] wymyślili Gruzini, niemniej jednak odwoływała się ona do bardzo żywych w społeczeństwie polskim tradycji romantycznych walk „ o wolność naszą i waszą” i nieźle harmonizowała z ogólną ideologiczną koncepcją piłsudczyków”.28

W tym samym 1926 roku, w którym płk. Schaetzel wystąpił w Ankarze ze swym wnioskiem, w Paryżu w listopadzie powstał prometejski miesięcznik w języku francuskim pod nazwą Prométhée. Niewiadomo, czy ta nazwa została nadana pismu w wyniku uchwały powziętej w Ankarze, czy też powstała samodzielnie. Mogło być tak, że idea nazwania pisma Prométhée nie musiała znaczyć, iż cały ruch ma przyjąć tę nazwę, i że dopiero uchwała powzięta w Ankarze spowodowała, że ten ruch wraz z jego paryskim organem zaczął używać tej nazwy.

Zapytany przeze mnie w 1983 r. Dr. Jerzy Nakaszydze, działacz gruziński i wieloletni wice-prezes klubu „Prometeusza” w Warszawie nie miał na ten temat własnej teorii.

Praca prometejska toczyła się czterema torami. Torem konspiracyjnym, prowadzona przez specjalne komórki poszczególnych rządów na wygnaniu i komitetów. Celem tej pracy było utrzymanie łączności ze swymi krajami przez emisariuszy, przerzucanie do swych krajów pism w językach narodowych drukowanych w wolnym świecie, podtrzymywanie istniejących ośrodków niepodległościowych w ich krajach. Użycie do tej pracy nazwy „prometejska” przez autora artykułu tłumaczy się faktem, że zarówno rządy, komitety, jak i kierownicy tych akcji byli zwolennikami wspólnego frontu narodów pod egidą Prometeusza, a ich praca była materialnie i politycznie wspierana przez polskie czynniki. O pracy konspiracyjnej tego rodzaju autor artykułu nie wiele może powiedzieć, prócz dorywczo zasłyszanych ogólników i oderwanych faktów. Dopiero książka Sergiusza Mikulicza, korzystającego z tajnych polskich materiałów, odsłania wiele momentów akcji, głównie dotyczących Ukraińców, o których w kraju przed wojną wiedzieli tylko wtajemniczeni. 29

Drugim, na wpół tajnym torem, było wprzągnięcie do udziału w pracy prometejskiej części polskiego aparatu państwowego, w tej liczbie sieci Ministerstwa Spraw Zagranicznych w krajach sąsiadujących z Sowietami i w innych, w których istniały większe ośrodki emigracyjne oraz głębsze zainteresowania problematyką sowiecką. Mikulicz podaje długą listę pracowników służby zagranicznej, którzy właśnie wykonywali różne okazyjne zadania „prometejskie” w krajach swej pracy.30 W centrali MSZ pracą prometejską kierował Wydział Wschodni Departamentu Politycznego.

Torem trzecim było wspieranie materialne i polityczne pracy szczątków sił zbrojnych narodów prometejskich.

Wreszcie torem czwartym, całkowicie otwartym było popieranie w całej rozciągłości „Klubów” Prometeusza.

Zatrzymajmy się na omówieniu pracy torów trzeciego i czwartego. Historia wspierania szczątków sił zbrojnych narodów podbitych zaczęła się na dobre już w 1922 r. i związana była z powstaniem w Stambule ośrodka gruzińskich emigrantów, którzy opuścili swój kraj (po jego okupacji) w marcu 1921 roku. Była to przeważnie elita gruzińska, w tej liczbie wojskowi. Jesienią 1921 r. attaché wojskowy w Turcji płk. Leon Bobicki nawiązał w Stambule kontakt z b. premierem i ministrem spraw wewnętrznych Gruzji Noe Ramiszwili i generałem dywizji Aleksandrem Zachariadze. W wyniku porozumienia z nimi przybyło do Polski w następnym 1922 r. 42 oficerów i 48 podchorążych, którzy po przeszkoleniu razem z innymi przyjęci zostali do Wojska Polskiego w charakterze oficerów kontraktowych. O tym przyjęciu zadecydował Piłsudski, jako Szef Sztabu Generalnego w owym czasie.31

Angażowanie gruzińskich oficerów było dokonane w czasie, gdy nie tylko nie było mowy o braku własnych dowódców w wojsku, ale gdy po skończonych działaniach wojennych znaczną liczbę oficerów zwalniano do rezerwy. Wkrótce rozszerzono kadrę oficerów kaukaskich na kilkuosobowe grupy Azerbejdżańczyków i Górali Północnego Kaukazu. Zaś po maju 1926 r. — również na oficerów Ukraińców naddnieprzańskich.32 Ormiańskich oficerów starających się dostać do Wojska Polskiego nie przyjęto z powodu obawy prorosyjskich sympatii, jakie panowały wśród wielu odłamów Ormian.

Oficerów innych prometejskich narodowości nie było. Liczba kontraktowych oficerów z biegiem czasu ulegała zmianom, znaczna ich liczba dotrwała do wybuchu wojny w 1939 r. Według danych na 31 grudnia 1938 r. w Wojsku Polskim służyło Gruzinów 51, naddnieprzańskich Ukraińców — 40, Górali Północnego Kaukazu 8, Azerbejdżańczyków –5.33

Pewna liczba oficerów kontraktowych przeszła przez kursy doszkolenia oraz Wyższą Szkołę. Wojenną. Ukończyło tę szkołę 18 oficerów Gruzinów, Azerbejdżańczyków i Górali Północnego Kaukazu, jak również 8 oficerów Ukraińców z armii S. Perlury.34

Oficerowie kontraktowi nie przyjmowali obywatelstwa polskiego i pozostawali de jure obywatelami swych krajów na uchodźstwie. W wypadku wojny Polski z którymkolwiek krajem oprócz Rosji nie byli oni obowiązani do udziału w takiej wojnie i mieli prawo do legalnego zwolnienia ze swego kontraktu. Jednak szereg tych oficerów po wybuchu wojny z Niemcami z własnej woli pozostali w szeregach W.P. i wzięli udział w wojnie nie chcąc opuścić swych kolegów w potrzebie.

Bardzo wiele uwagi zwrócono na pracę wśród byłych wojskowych Ukraińskich. Lt. Generał Armii Ukraińskiej Paweł Szandruk (ppłk. W.P., absolwent Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie) w swych wspomnieniach pisze, że poczynając od 1928 r. ukraińskie centrum wojskowe, współpracując z czynnikami polskimi dokonało rejestracji 4,000 oficerów b. armii ukraińskiej i około 900 podoficerów. Dokonano klasyfikacji jednostek (0DB), od plutonu do dywizji piechoty. Pełna lista tej klasyfikacji liczyła około 350 stron tekstu. Wiele czasu poświęcono sprawie ośrodków szkolenia wojskowego. Ośrodki te wyposażone były w podręczne biblioteczki wojskowe. W Polsce istniało ponad 70 takich ośrodków, poza tym pewna ich liczba działała w Czechach, Rumunii, Francji i Belgii. Prace te prowadzone były pod pokrywką Wojskowego Biura Historycznego. Szefem tego Biura był Gen. Julian Stachiewicz. Gen. Szandruk dodaje, że Gen. J. Stachiewicz znakomicie się orientował we wszystkich aspektach problematyki ukraińskiej. Wspomina on również innych oficerów: zastępcę Gen. Stachiewicza — Płk. dypl. E. Perkowicza, urodzonego w Białej Cerkwi na Ukrainie i świetnie władającego językiem ukraińskim. Był on przekonanym zwolennikiem sojuszu polsko-ukraińskiego i niepodległości Ukrainy. Wymienia również Płk. dypl. T. Rakowskiego, następcę Gen. Stachiewicza, Płk. dypl. T. Pełczyńskiego, Ppłk. E. Charaszkiewicza, Płk. dypl. T. Schaetzla i innych.35

Najbardziej ważkim okresem w pracach toru 4-ego były lata od powrotu Piłsudskiego do władzy w maju 1926 r. i do wybuchu wojny. Okres ten dzieli się na dwa podokresy: pierwszy do podpisania, a drugi po podpisaniu polsko-sowieckiego paktu o nieagresji z 25 lipca 1932 roku. W pierwszym podokresie udział czynników rządowych w akcji prometejskiej był w dużym stopniu otwarty i dynamiczny, zaś w drugim zciszony: czynniki zaangażowane w prometeiźmie nie afiszują się, posługując się państwowym aparatem niższego szczebla oraz osobami nie będącymi urzędnikami państwowymi. Tym niemniej praca szła nadal.

Głównym zdarzeniem w pierwszym podokresie było powstanie w latach 1926-27 Prometeuszowskiej Ligi Narodów Uciemiężonych przez Rosję (w skrócie Liga Prometeusza, albo Prometeusz). Głównym ośrodkiem Ligi była Warszawa, gdzie mieścił się lokal zebrań „Klubu” Prometeusza przy Alejach Jerozolimskich No 7. Było to mieszkanie w czynszowej kamienicy, w podwórzu, składające się z salki i trzech pokoi, z których jeden służył jako mieszkanie sekretarza „Klubu”.

W salce nad stołem przewodniczącego zebrań wisiała na ścianie szeroka wstęga z tekstem: „Być zwyciężonym, a nie ulec to zwycięstwo” — Józef Piłsudski.

Poza Warszawą istniały kluby i grupy zwolenników i reprezentantów Prometeusza w wielu ośrodkach emigracji nierosyjskich. Najważniejszy — w Paryżu, gdzie rezydowali wybitni działacze tych narodów, emigracyjny rząd Gruzji i liczne organizacje polityczne: ukraińskie, gruzińskie i inne. Poza tym mniejsze ośrodki powstały w Stambule, Teheranie, Helsinkach, Berlinie, i w innych miastach.

Statutowym celem Ligi było (w skrótach):

1) Reprezentacja wspólnego frontu wszystkich narodów uciśnionych przez Rosję w ich walce o niepodległość; 2) Prowadzenie wspólnej walki drogą systematycznie planowanej akcji na terenie Ligi Narodów, rządów państw, organizacji społecznych, itd., dostarczanie materiałów o losach uciemiężonych narodów; 3) Podnoszenie poziomu kultury politycznej partii politycznych oraz młodszego pokolenia narodów uciśnionych celem wyrabiania w nich poczucia wzajemnej solidarności w walce; 4) Prowadzenie prac nad przygotowaniem wspólnego frontu dla przyszłych zrywów narodowych mających na celu wyzwolenie . . .praca nad zapewnieniem sobie odpowiedniej pomocy ze strony wielkich potęg; 5) Głoszenie ideałów demokracji i Ligi Narodów; 6) Rozstrzyganie nieporozumień między narodami uciśnionymi w sprawach granic — metodą arbitrażu; 7) Zwalczanie komunizmu i demaskowanie jego polityki, jak też uprzedzanie świata przed drugą wojną światową, podżeganą przez Sowiety dążące do przyśpieszenia rewolucji światowej;
8) Zawsze i wszędzie trzymanie się zasady „każdy uciemiężony naród za wszystkich i wszystkie uciemiężone za jeden choćby to był najmniejszy naród”.36

Na Ligę Prometeusza formalnie składały się następujące narody i ludy:

Azerbejdżańczycy, Górale Północnego Kaukazu i Gruzini, tworzący porozumienie narodów Kaukazu na zasadach Konfederacji, następnie Ukraińcy naddnieprzańscy, Kozacy dońscy i kubańscy, Tatarzy krymscy i nadwołżańscy (Idel-Uralczycy) oraz Turkiestańczycy, podzieleni dziś na 5 republik związkowych. Front Prometejski obejmował również trzy małe narody ugrofińskie północno- wschodniej Rosji: Karelczyków mieszkających w sąsiadującej z Finlandią Karelskiej Autonomicznej Republice Socjalistycznej; lud Komi (Zyrian) — w Autonomicznej Republice Socjalistycznej Korni, jak również lud Ingrii (Ingermannlandii), zamieszkały w nadmorskim obszarze między Estonią a Leningradem.

Do Ligi nie należeli Białorusini na skutek napięć w stosunkach polsko-białoruskich w granicach państwa polskiego oraz antypolskiej orientacji ich centrum narodowo-politycznego w Pradze. Nie należeli również Ormianie w związku z silnie zaznaczającym się antytureckim kursem ich ugrupowań politycznych. Poza Ligą istniał także ośrodek Kozaków niepodległościowców, skupiających się koło osoby inżyniera Ignata Biłyj’ego, wytrawnego polityka, redaktora miesięcznika Wolnoje Kozaczestwo Wilne Kozactwo w językach rosyjskim i ukraińskim. Ruch Wolnego Kozactwa — Kozaku — obejmował ziemie (wojska) Donu, Kubania, Tereku, Astrachania, Uralu i Orenburga. Jednak dwa kozackie wojska Donu i Kubania należały oddzielnie cło Ligi. Przywódcy Wolnego Kozactwa włączali do koncepcji państwa Kozackiego również Kałmuków.

Podstawowym ciałem zarządu Ligi była Rada złożona z przedstawicielstw narodów wchodzących w skład Ligi. Rada wyłaniała Prezydium, które z kolei formowało zarząd złożony z prezesa, wiceprezesa, członków zarządu i sekretarza. W okresie od powstania formalnie Ligi w 1927 r. prezesem jej był wybrany i stale aż do wybuchu wojny okresowo wybierany profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Dr. Roman Smal-Stocki, Ukrainiec z Bukowiny.37

Wiceprezesami kolejno byli: Gruzin, L. Salakaja, następnie jego rodak S. Mdiwani, wreszcie od 1933 r. do wybuchu wojny Dr. praw i Dr. filozofii, książę Georgi (Jerzy) Nakaszydze, świetny mówca i urodzony dyplomata. Przez czas najdłuższy członkami zarządu byli: Barasbi Baytugan — Góral Północno-Kaukaski, Osetyn, publicysta i redaktor miesięcznika Simali Kafkasya Siewiernyj Kawkaz; Mehmet Emin Rasul Zade — Azerbejdżanin, przywódca niepodległościowej partii swego kraju „Mussawat”, pisarz i polityk w zakresie zagadnień Turcji i innych narodów turko-języcznych; Mjr. Konrad Imnadze, były adjutant prezydenta Gruzji N. Żordanii. Sekretarzami „Klubu” byli Baziak, zaś od 1932 r. inżynier Balo Bilatti, Osetyn.

Liga posiadała swój na wpół autonomiczny organ, miesięcznik w języku francuskim Prométhée, wydawany w Paryżu. Numer pierwszy ukazał się w listopadzie 1926 roku i zadeklarował się jako organ obrony narodów Kaukazu i Ukrainy. Inicjatorami założenia pisma, zdaniem prof. R. Smal-Stockiego, byli Gruzini. Z początku pismo nie obejmowało wszystkich narodów Prometeusza i było chwilowo wyrazem aspiracji dwóch najbardziej wpływowych ośrodków politycznych wśród narodów Rosji — Gruzinów i Ukraińców. Wkrótce do liczby narodów reprezentowanych przez to pismo dołączono Turkiestańczyków. Pismo to zaczęło coraz szerzej reprezentować wszystkie narody Związku Sowieckiego, zamieszczać artykuły o polityce Moskwy i na tematy polityki międzynarodowej. Redaktorem tego pisma najdłużej był Georgi Gvazawa, Gruzin, adwokat z zawodu, znany publicysta i pisarz polityczny. Od października 1938 r. miesięcznik Prométhée zastąpiono dwumiesięcznikiem La Revue de Prométhée, o tym samym charakterze treści, pod redakcją Aleksandra Szulgina (Choulguine), Ukraińca.

W artykule wstępnym Prométhée z listopada 1926 r. czytamy, iż celem pisma jest chęć służenia sprawie pokoju i sprawiedliwości międzynarodowej. Prawo narodów do wolności nie jest pustym dźwiękiem. Od czasów Rewolucji Francuskiej jest ono siłą pobudzającą narody do walki z ich ciemiężcami. W ostatnim stuleciu przekształciło ono Europę . . . Idea wolności podważyła zwartość imperium Rosji i znalazła swój wyraz w wyzwoleniu Polski, Finlandii, Litwy, Łotwy, Estonii, Ukrainy, Gruzji, Azerbejdżanu, Północnego Kaukazu, Armenii . . . Bolszewizm — nowa forma rosyjskiego imperializmu — zahamował normalną ewolucję większości tych państw. Tylko Polska i Nadbałtyka zdołały odeprzeć fale najazdu Moskwy. Jednak reżym sowiecki uznał fakt heterogenii Rosji, gdyż odrzucił nazwę „Rosja” i powołał do życia Związek Republik. Ta zmiana jest tylko formą, za którą kryje się jeszcze brutalniejsza walka z separatyzmem narodów.

„Duch dominacji” — czytamy w artykule — „przedstawia prawdziwe niebezpieczeństwo dla Europy, którą stara się przekonać, iż Rosja jest osłabiona i że jej sytuacja jest krytyczna”. I dalej — prorocza wizja:

„Moskiewskie imperium, dysponujące niewyczerpanymi bogactwami naturalnymi i ogromnym materiałem ludzkim, bez względu na swą formę rządu, wcześniej czy później, stanie się wielkie i potężne. I niebezpieczeństwo trwać będzie podczas gdy Kaukaz i Ukraina służyć będą jako punkty wypadowe, jeden przeciwko Azji, a drugi przeciwko Europie”.

Kaukaz i Ukraina, łączące się w basenie morza Czarnego i przez cywilizację śródziemnomorską, są ściślej złączone ich interesami gospodarczymi, politycznymi i intelektualnymi z Europą aniżeli z Rosją.

Nawet sama Rosja zyska na wyzwoleniu Kaukazu i Ukrainy:
gdyż zostanie ona wyzwolona z ducha dominacji, który stał się jej obsesją i zyska poważanie wszystkich. Zajmie ona poczesne miejsce w Społeczeństwie Narodów i będzie mogła przyczynić się do postępu ludzkości.38

Działalność Ligi Prometeusza można podzielić na dwa rodzaje:
zewnętrzną i wewnętrzną. W dziale pierwszym najwięcej czasu pochłaniała propaganda celów Prometeusza, demaskowanie polityki Moskwy wobec narodów uciśnionych, składanie petycji do Ligi Narodów oraz rządów zaangażowanych w polityce rosyjskiej, nawiązywanie kontaktów politycznych, prasa, itd.

Muzułmańscy członkowie Prometeusza kontaktowali się ze swymi współwyznawcami w krajach Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Na przykład, leader Tatarów kazańskich, członek Prometeusza, Ajaz Ishaki odbył podróż na Daleki Wschód — do Japonii i Mandżurii celem powołania tam do życia komórki prometejskiej w ośrodkach emigracji tatarskiej z Rosji. Tenże Ajaz Ishaki wziął udział w Kongresie Muzułmańskim w Jerozolimie w 1931 r.

Gruzińscy socjaliści A. Czchenkeli, E. Gegeczkori, K. Gwardzeladze mający związki z Drugą Międzynarodówką zabierali głos na kongresach socjalistycznych i międzynarodowych Związków Zawodowych. Na terenie Anglii i innych krajów zachodnich dużą akcję informacyjno-inspiracyjną rozwijał prezes Prometeusza, prof. R. Smal-Stocki. W Paryżu, który posiadał liczną kolonię nierosyjskich emigracji z Rosji, akcja propagandowa na rzecz idei Prometeusza była bardzo mocna.

W Polsce warszawski Klub Prometeusza pozyskiwał wielu zwolenników m.in. drogą piątkowych odczytów, wygłaszanych przez wybitne osobistości ze świata politycznego, naukowego i znawców Rosji i jej problemów narodowościowych. Od 1931 r. akcja prometejska była prowadzona również przez Instytut Wschodni w Warszawie, zaś na terenie młodzieży akademickiej przez między- akademicką organizację: Orientalistyczne Koło Młodych i jej kwartalnik Wschód, częściowo w „języku angielskim, jak też przez tygodnik Biuletyn Polsko-Ukraiński i od 1936 r. przez dwutygodnik Myśl Polska. Propaganda płynąca kanałem młodzieży akademickiej, startująca z platformy piłsudczykowskiej z czasem pozyskiwała dla idei prymatu problematyki Wschodu i idei prometejskiej również sympatyków wśród młodzieży obozu przeciwnego piłsudczykom.

Do najważniejszych osiągnięć i wydarzeń w sferze działalności wewnętrznej wymienić należy finalizację jeszcze na Kaukazie w 1918-20 a potem rozważanej na emigracji idei skonfederowania narodów Kaukazu, zbyt często w przeszłości skłóconych ze sobą nawet w obliczu wspólnego wroga. Pakt tej Konfederacji (Unii) datowany z Brukseli został podpisany 14 lipca 1934 roku przez czołowych przywódców Azerbejdżanu, Gruzji i Północnego Kaukazu. Nie obejmował on Armenii ze względu na jej napięte stosunki z Turcją, lecz w punkcie 6-tym zaznaczono iż Pakt ten rezerwuje dla niej miejsce.

W punkcie 1-szym Pakt, gwarantując każdemu z sygnatariuszy wewnętrzną suwerenność — wymagał wspólnego stanowiska w sprawach polityki zagranicznej. W punkcie 2-gim polityka zagraniczna ma być prowadzona przez wspólny organ Konfederacji. Punkt 3-ci ustala iż obrona granic ma być prowadzona przez siły zbrojne, złożone z armii poszczególnych członków Konfederacji, dowodzone przez wspólnego główno-dowodzącego.. Punkt 4-ty ustala iż wszelkie różnice zdań między skonfederowanymi republikami winne być rozstrzygane przez obustronne bezpośrednie negocjacje lub Najwyższy Sąd Konfederacji. Punkt 5-ty przewiduje iż komisja ekspertów opracuje projekt Konstytucji, który będzie stanowić punkt wyjścia dla pracy konstytuanty każdej z republik.39

Jednym z dużych przedsięwzięć Prometeusza było zorganizowanie Kongresu Lingwistycznego w Warszawie w 1935 r., w którym udział wzięło około 200 delegatów z różnych ośrodków emigracyjnych. Kongres poświęcony był językowej rusyfikacji narodów Rosji. Po wysłuchaniu różnych referatów Kongres uchwalił rezolucję stwierdzającą zamierzenia Moskwy niszczenia języków narodów Rosji i rozesłał tekst tej rezolucji do Ligi Narodów, do Międzynarodowego Instytutu Współpracy Intelektualnej w Genewie oraz wielu organizacji naukowych i ciał politycznych. Delegowany w tym czasie na Daleki Wschód Ajas Ishaki miał zapoznać z uchwałami Kongresu tamtejsze kolonie uciekinierów z krajów tatarskich w Rosji.40

W czasie swego istnienia Liga Prometeusza zorganizowała dwa tajne zjazdy działaczy prometejskich, zarówno mieszkających w Polsce jak i w innych krajach. Jeden z tych zjazdów odbył się z zachowaniem zasad konspiracji w miejscowości pod Warszawą.

Rząd sowiecki zwalczał Prometeusza stale i zacięcie. Nasyłano
agentów, penetrujących ośrodki organizacji emigracyjnych, proponowano nawet wybitnym działaczom Prometeusza powrót do kraju i objęcie tam wysokich stanowisk, usiłowano wbić klin we wzajemne stosunki między chrześcijańskimi narodami Gruzji i Armenii a muzułmanami Kaukazu. Instrukcja z 1939 roku dla władz bezpieczeństwa armii sowieckiej — na 210 stron tekstu zawierała 84 strony omawiające Ligę Prometeusza i związane z nią osoby, które miały być aresztowane.41

Zaciętą walkę z Prometeuszem prowadziła również biała emigracja rosyjska, motywowana myślą zachowania jedności imperium w przyszłej niebolszewickiej Rosji.

Uwagi końcowe

Najwyższym autorytetem i źródłem głównych inicjatyw w sprawach prometejskich był J. Piłsudski. W realizacji celów prometeizmu widział on drogę do rozwiązania problemu losów niepodległości Polski, zagrożonej przede wszystkim przez kolosa rosyjskiego. Obowiązki głowy państwa, ministra spraw wojskowych i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych zmuszały go w pewnych określonych okolicznościach do pobierania niepopularnych decyzji, błędnie tłumaczonych jako oznaki odejścia od koncepcji prometeizmu.

Najbliższym doradcą Piłsudskiego w sprawach narodów Rosji był początkowo Leon Wasilewski, a następnie jego zaufanym człowiekiem — w praktycznej akcji prometejskiej — Gen. Julian Stachiewicz, szef Wojskowego Biura Historycznego. W okresie po śmierci Juliana Stachiewicza we wrześniu 1934 r. i Józefa Piłsudskiego w maju 1935 — Marszałek Edward Śmigły Rydz podejmował zasadnicze decyzje w sprawach prometejskich. Ten obowiązek spadł na niego również z racji objęcia przez niego stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Powstały w 1926 r. Generalny Inspektorat jeszcze za życia Piłsudskiego stał się, po Belwederze i Sztabie Głównym ośrodkiem planowania strategii wojny, której szeroki zakres obejmował również zagadnienie ludów i narodów Rosji — prometeizm. Prace Generalnego Inspektoratu były tak dalece tajne, że o niektórych ich kierunkach nie był informowany nawet Szef Sztabu Głównego.42

Przyjęty przez Piłsudskiego i kontynuowany przez E. Śmigłego Rydza charakter traktowania spraw prometejskich ilustruje następujący przykład. Gdy Japończycy zaproponowali w 1937 lub 1938 roku czynnikom polskim wzięcie na siebie pracy prometejskiej we wschodniej połaci Rosji i hojny udział w kosztach pracy prometejskiej — Śmigły-Rydz odmówił. Marszałek i jego doradcy w tej sprawie kierowali się w swej decyzji przekonaniem, iż Japończykom chodzi tylko o rozbudowę możliwości dywersji i wywiadu na Rosję, podczas gdy dla Polski przeciwnie zagadnienie prometeizmu jest składnikiem wielkiej strategii, sprawą utrwalenia zagrożonej nie podległości państwa.43 Co innego współpraca z Japończykami w dziedzinie wywiadu, leżąca poza kręgiem problemu prometeizmu.

Niższym szczeblem od Generalnego Inspektoratu był Wydział Wschodni MSZ (P lID oraz Ekspozytura 2 Oddziału II, Sztabu Głównego (E2).

Wydział Wschodni rozpatrywał sprawy prometejskie z perspektywy polityki międzynarodowej. Główną sferą jego akcji był tor drugi. Minister Spraw Zagranicznych z reguły był w kursie spraw prometejskich.

E2 (Sekcja prometejska) miał za zadanie ubezpieczenie akcji prometejskich, zwłaszcza tajnych. W jego kręgu leżało współdziałanie z pracami toru pierwszego oraz wymagające dyskrecji rozdzielanie środków pieniężnych i technicznych (dokumenty podróży, kontakty) i inne.

Po zawarciu paktu o nieagresji z Sowietami w 1932 r. szef E2 pełnił funkcję pośrednika z tymi kołami prometejskimi, obcokrajowymi i polskimi, z którymi przed paktem z 1932 r. bezpośrednio kontaktowali się urzędnicy MSZ i innych urzędów. W wypadkach większej wagi w tych kontaktach występowali wyżsi stopniem od szefa E2 oficerowie Oddziału II-go. W związku z tego rodzaju zastępczym ujawnianiem się E2 — praca prometejska robiła na niewtajemniczonych wrażenie „dwójkarskiej”. Opinia ta była pokrywką, zwłaszcza po zawarciu paktu o nieagresji, dla oficjalnych czynników polskich.

Trzecim w dół szczeblem — były placówki i organizacje społeczne, badawcze i młodzieżowe. Bezpośrednio związanym z prometeizmem był, powstały z inicjatywy MSZ, Instytut Wschodni w Warszawie (Miodowa 7) — wydawca książek, siedziba szkoły praktycznego wschodoznawstwa, miejsce licznych odczytów, spotkań i konferencji oraz siedziba centrali młodzieżowej organizacji prometejskiej — Orientalistycznego Koła Młodych i jej organu kwartalnika Wschód. Prace w duchu prometejskim prowadził również niezależny od Instytutu tygodnik Biuletyn Polsko-Ukraiński oraz leżący w sferze prometeizmu dwutygodnik Myśl Polska.

Polacy mogli być tylko honorowymi członkami Klubu Prometeusza. Byli nimi Leon Wasilewski, Stanisław Thugutt, Aleksander Lednicki, Tadeusz Hołówko, Tadeusz Schaetzel, Marceli Handelsman, Stanisław Poniatowski, Stanisław Siedlecki, Stanisław Paprocki i inni.

Młodsze pokolenie w gronie członków honorowych Prometeusza reprezentował autor niniejszego artykułu.

Idee Prometeusza popierał Edward Raczyński, obecny Prezydent Rzeczypospolitej na wygnaniu. W pierwszym okresie swej kariery w służbie zagranicznej był on zastępcą naczelnika Wydziału Wschodniego MSZ, i zaprzyjaźnił się z naczelnikiem tego Wydziału Tadeuszem Hołówko. Znajomość problematyki prometejskiej zapewne skłoniła Go do podpisania 28 listopada 1979 r. w Londynie z rządem Ukraińskiej Republiki Narodowej (petlurowskiej), reprezentowanej przez Prezydenta na wygnaniu p. Mikołaja Liwickiego, Polsko-Ukraińskiej Deklaracji o współdziałaniu w pracy nad wyzwoleniem ich narodów.

W pracy prometejskiej dużą rolę odgrywały jednostki, których najwłaściwszym określeniem byłoby „ludzie w służbie wielkiej idei”, świadomi, iż gdyby program prometejski spotkał się, jak pisał Michał Sokolnicki, ze „zrozumieniem. i pełnym współdziałaniem zainteresowanych narodów, mógłby rozwiązać na długo problemat stosunków polsko-rosyjskich. Na miejsce współzawodnictwa między dwiema zwalczającymi się potęgami o „okrainne” ziemie, nastąpiłoby nowe uformowanie, na własnych podstawach, samychże onych spornych krajów, jako samodzielnych i niezawisłych jednostek. Byłby to program Richelieu’go, przeniesiony w nowe czasy i w odmienną konfigurację geograficzną, umożliwiający pokojowy rozwój krajów Europy wschodniej na stulecia”.44


1 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, Londyn 1977, t. I, s. 431.
2 Edmund Charaszkiewicz, „Przebudowa Wschodu Europy”, Niepodległość, t. V, 1955, s. 143.
3 Norman Davies, White Eagle, Red Star. The Polish-Soviet War, 1919-1920, New York 1972, s. 226.
4 Michał Sokolnicki, Dziennik Ankarski, 1939-1943, Londyn, 1965, s. 10.
5 Gen. Wacław Stachiewicz, Pisma, t. II. Zeszyty Historyczne, Zeszyt 50-ty, Paryż 1979, ss. 243-246.
6 Olgierd Górka, „Dziejowa rzeczywistość a racja stanu Polski na Południowym Wschodzie”, Polityka Narodów, miesięcznik, styczeń-luty, 1933, s. 8.
7 Michał Sokolnicki, Józef Piłsudski a zagadnienie Rosji”, Niepodległość, t. II, 1950, s. 69-70.
8 Józef Piłsudski: Pisma zbiorowe, t. II, s. 249-250.
9 E. Charaszkiewicz, Op. cit. s 137; Encyklopedia Ukrainoznawstwa, T. 1, s. 148 oraz Roman Smal-Stocki, The Nationality Problem of the Soviet Union, Milwaukee, 1952, s. 159.

10 Kwartalnik Wschód, Warszawa, Nr. 27, Styczeń-Marzec, 1938, ss. 5860
11 Kwartalnik Wschód (1930-1939), zawiera szereg artykułów z historii ruchów wolnościowych i niepodległościowych w Rosji w 19 17-1920; Charaszkiewicz, op. cit. s. 142 podaje krótkie zestawienie dat ogłoszenia niepodległości przez narody Rosji w wymienionym okresie.
12 W. Trembickyj, Kalendar Soyuzu Ukraińcyw Katolikiw Ameryki — Prowydinnia, 1982, str. 278.
13 Kopia listu uwierzytelniającego w Archiwum Instytutu J. Piłsudskiego w Nowym Jorku.
14
Encyklopedia Ukrainoznawstwa, t. I, s. 111; Louis Fischer — The Soviets in World Affairs, t. I, s. 24.
15 Trembickyj, op. cit. s. 278 ff; Encykl. Ukrainoznawstwa (o Gen. Tabuis), s. 3122.
16 Kawtaradze, Jan, Gruzja w zarysie historycznym, przedmowa M. Handelsmana, Warszawa, 1929, s. 159 oraz 168.
17
Mikulicz, Sergiusz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa, 1971, s. 152; Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski, Wyd. I-sze, T. II, część I-sza, s. 48.
18 Charaszkiewicz, Op. cit. s. 141.
19 T. Kutrzeba, Wyprawa Kijowska, Warszawa,1937, s. 342.
20 Rząd i Wojsko, Nr. 30, Warszawa, 25 lipca 1920.
21 W. Bączkowski, „Europa Wschodnia a obrona państwa”, Problemy Europy Wschodniej, Warszawa, Nr. 2, luty 1939, s. 87-88.
22 T. Kutrzeba, op. cit. s. 304.
23 Kronika, op. cit., t. II, s. 29.
24 Cafer Seydahmet Kirimer, „Moje wspomnienia z rozmowy z Marszałkiem Józefem Piłsudskim”, Niepodległość, t. II, s. 44-47.
25 Dipłomaticzeskij słowar, t. I, wydanie I-sze, Moskwa 1948, Art. „Inönü”, s. 686.
26 Bohdan Podoski, „Śp. Pułkownik Tadeusz Schaetzel”, Wspomnienia, Niepodległość, t. 8, 1972, s. 180.
27 Niepodległość, t. 8, ss. 225-26.
28 Józef Lewandowski, Imperializm słabości, Warszawa, 1967, ss. 14 1-42.
29 Mikulicz, Op. cit., ss. 111-113.
30 Mikulicz, Op. cit. ss. 203-205. Lista ta obejmuje nie tylko pracowników placówek zagranicznych, ale również pracowników instytucji państwowych w kraju oraz publicystów i naukowców.
31 Lewandowski, Op. cit., s. 137.
32 Lewandowski, Op. cit. s. 137-38.
33 Stanisław Wroński, zebrał i opracował, „Współdziałanie rządu polskiego z emigracyjnymi organizacjami antyradzieckimi w latach 1918-1938”, Z dziejów stosunków polsko-radzieckich, Studia i Materiały, III. (1968 lub 1969), s. 286.
34 W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Opracował płk. dypl. W. Chocianowicz, Londyn, 1969, s. 240. W pracy tej przez pomyłkę do grupy gruzińskiej włączono 4-ch nie-Gruzinów: Azerbejdżańczyków i Górali Północnego Kaukazu.
35 Lt. Gen. Pawlo Shandruk, Arms of Valor, Wstęp — Roman Smal-Stocki, New York, 1959, s. 146-150.
36 Roman Smal-Stocki, op. cit., s. 159-160.
37 Roman Smal-Stocki (1893-1969), lingwista, syn profesora uniwersytetu w Czerniowcach; studiował we Wiedniu, Lipsku i Monachium, autor prac naukowych. Po przybyciu do Stanów Zjednoczonych w 1946 r. został profesorem na Marquette University i „visiting professor” na Uniw. Katolickim Ameryki w Waszyngtonie. Zmarł w Waszyngtonie, D.C. w 1969 r. Życiorys w Encyklopedii Ukrainoznawstwa, t. 8, s. 2913, oraz Zeszyty Historyczne, Nr 17, i numer amerykańskiego The Ukrainian Quarterly, poświęcony Prof. R. Smal-Stockiemu, New York, Autumn, 1960.
38
Pismo Prométhée miało swego prekursora w postaci tygodnika Przymierze, który wychodził w Warszawie od sierpnia 1920 do grudnia 1921. Jego reda1to- rem był przyszły Prezes Instytutu Wschodniego Stanisław Siedlecki. Kierunek pisma streszczał się do propagandy koncepcji wyzwolenia narodów uciśnionych. Autorami byli m.in. Tadeusz Hołówko, Stanisław Siedlecki. O Ukrainie pisał S. Szeluchin i M. Woronyj, oraz Polacy J. Wołoszynowski, B. Kutyłowski (b. poseł polski przy S. Petlurze), o Donie Kozak, płk. Gniłorybow, o Gruzji S. Kuruliszwili, o Azerbejdżanie Kurzym. Pismo to zamieszczało dokumenty, np. teksty umowy między Kubaniem a, Związkiem Górali Północnego Kaukazu, oraz między Sowietami a Gruzją; oraz hymny narodowe, kroniki z życia narodów Rosji oraz sprawozdania z innych akcji porozumiewawczych między narodami nierosyjskimi. (Wschód, kwartalnik, Nr. 4, Lipiec1931).
39 Prométhée, numer poświęcony zawarciu Paktu Konfederacji, Nr 92, Lipiec 1934.
40 Prof. R. Smal-Stocki dał dokładną naukową analizę sowieckiej polityki rusyfikacji języków narodów Rosji w cytowanej wyżej pracy The Nationality Problem oj the Soviet Union…”, s. 161-182.
41 Prof. R. Smal-Stocki, „The Struggle of the Subjugated Nations of the Soviet Union for Freedom”, Ukrainian Quarterly, New York, Autumn, 1947, s. 335.
42 Gen. Wacław Stachiewicz, op. cit. t. 1, s. 55, 232; t. ii, s. 12.
43 Krajowi autorzy piszący na tematy prometeizmu: J. Lewandowski, S. Mikulicz i S. Wroński, cytowani w tym artykule, przemilczają ten podstawowy moment wielkiego strategicznego ciężaru gatunkowego prometeizmu.
44 Sokolnicki Michał, Józef Piłsudski a zagadnienie Rosji. Niepodległość, t. 11, (1950), s. 65-66.

Zapis dyskusji – „Stan, kierunki i potrzeby polskiej polityki wschodniej”

[niniejszy tekst pierowtnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 0, grudzień 2010, ss. 45-76]

Dyskusja odbyła się 14 września 2010 roku, w Sali Balowej Pałacu Potockich Uniwersytetu Warszawskiego, jako część konferencji „Jerzy Giedroyc: Polityka-Kultura-Wschód. 10 lat po odejściu Redaktora” zorganizowanej przez Studium Europy Wschodniej UW. Dyskusję moderował dyr. J. Malicki, a udział wzięli: B. Berdychowska, A. Halicki, A. Kamiński, P. Kowal, H. Litwin, B. Sienkiewicz i H. Szlajfer.

Jan Malicki: Zaczniemy wypowiedzią wstępną pana Henryka Litwina, Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Cieszę się, że Pan nas zaszczycił swoją obecnością, zwłaszcza, że co by nie mówić, te zagadnienia dotyczą MSZ. Bardzo proszę.

Henryk Litwin: Bardzo dziękuję. Szanowni Państwo, urzędowo przygotowałem się do dzisiejszego wystąpienia, wstrzymam się jednak od przeczytania materiału opracowanego dla mnie przez odpowiedni Departament Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Nie dlatego, bym miał do niego krytyczne uwagi, jest bardzo ciekawy, jednakże występując w roli osoby reprezentującej Ministerstwo, chciałbym powiedzieć Państwu kilka słów o obecnej polityce prowadzonej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, z mojego własnego punktu widzenia.

Kiedy w 1990 roku pierwszy raz związałem się z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, koncepcja dwutorowości w polityce wschodniej Rzeczypospolitej była jeszcze w kolebce i z tej kolebki dopiero wchodziła w realny świat. Rok później, gdy podjąłem pracę na Ukrainie, już realizowaliśmy politykę dwutorowości. Polegała ona na aktywnym wsparciu dążeń i ambicji niepodległościowych naszych wschodnich sąsiadów, byłych republik Związku Radzieckiego. Jednocześnie, staraliśmy się utrzymać dobrosąsiedzkie stosunki z Rosją i rozwijać wszelką możliwą wymianę, rzecz jasna głownie handlową, z tym dużym i ważnym krajem. Chcę Państwu powiedzieć, że w moim przekonaniu, Ministerstwo Spraw Zagranicznych realizowało przez ostanie 20 lat w zasadzie tę samą politykę, z lekkimi zmianami wynikającymi z rozwoju sytuacji.

Nasze wsparcie dla niepodległości zostało zastąpione wsparciem dla ambicji integracyjnych tych państw. Nadal też staraliśmy się o utrzymanie dobrosąsiedzkich stosunków z Rosją.

Jako osoba współpracująca właściwie ze wszystkimi ministrami spraw zagranicznych RP, pamiętająca pracę w MSZ za czasów wszystkich rządów, chcę powiedzieć,że w istocie od tej linii nie było nigdy zasadniczego wyłomu. Tę linię realizowaliśmy raz lepiej, raz gorzej, raz bardziej efektywnie, raz mniej, często przeznaczaliśmy na nią więcej sił i środków, niekiedy mniej. Działo się tak z bardzo rożnych powodów, lecz nigdy nie z powodu merytorycznej decyzji, która by wskazywała, że powinniśmy realizować powyższą politykę inaczej.

Być może nie będzie to do końca dyplomatyczna wypowiedź, ale tak naprawdę Szanowni Państwo, to nie ma żadnej idei politycznej na Wschodzie. Prawdę mówiąc to nie jest kwestia pewnych głębokich studiów i intelektualnych rozważań, które każą właśnie tak kształtować politykę wschodnią, jest to bowiem tylko kwestia absolutnej konieczności. Nie mamy innego wyjścia, a każdy dzień praktycznej pracy nad polityką wschodnią pokazuje to dobitnie.

To jest jedyna droga. Wspieranie ambicji naszych wschodnich sąsiadów: Ukrainy, Białorusi i Mołdowy nie w takim wymiarze, w jakich one faktycznie istnieją w danym momencie, ale w takim, w jakim są one w szczytowych formach deklarowane. To jest ten poziom, który nas najbardziej interesuje i musimy się pogodzić z tym, że nie zawsze odpowiada on rzeczywistym działaniom naszych partnerów. Jednocześnie nieuchronne, konieczne i potrzebne jest budowanie przyzwoitych, dorzecznych, rozsądnych i dobrosąsiedzkich stosunków z Rosją. To, co osiągamy w tym względzie, jest możliwe nie tylko dzięki efektywnym działaniom, ale w oczywisty sposób jest funkcją tego, na ile w danym momencie Rosja jest zainteresowana, by ktoś z zewnątrz mógł uznawać nasze wzajemne stosunki za dobre. Właściwie takie ramy polityki są niezmienne od 20 lat, aczkolwiek w tym ramach pozostaje gigantyczny margines na politykę dobrą, skuteczną i efektywną oraz politykę mniej dobrą, mniej skuteczną i mniej efektywną. Pod tym względem jesteśmy nieustannie wystawieni na społeczną ocenę i częstą krytykę.

Dzisiejszą dyskusję traktuję jako możliwość usłyszenia bardzo kompetentnych, fachowych głosów krytyki, stąd też mam prośbę do moderatora o skrócenie czasu mojego wystąpienia i przyznanie prawa do dodatkowej repliki w drugiej części dyskusji, podczas której chciałbym się odnieść do konkretnych krytyk, czy też wypowiedzi. By nie zostać posądzonym o „zwinięcie żagli”, chciałbym powiedzieć o konkretnych działaniach podejmowanych obecnie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wobec wschodnich sąsiadów Polski, a także krotko scharakteryzować idee i zamiary, które aktualnie istnieją w odniesieniu do nich:

Rosja – najkrótszy opis obecnej sytuacji jest następujący. Mamy do czynienia z dość skomplikowaną sytuacją wynikającą oczywiście z tragicznej katastrofy smoleńskiej i następstw, również prawno – międzynarodowych, tejże tragedii. Jednocześnie, niezależnie od powyższego, staramy się prowadzić normalną politykę w zakresie stosunków dwustronnych. W tej drugiej sferze faktem dosyć silnie określającym nasze możliwości i działania jest szereg politycznych deklaracji, które niezależnie od tego, czy poszczególni analitycy uważają je za szczere, dla nas są pewnego rodzaju dyplomatyczną rzeczywistością, dostrzeganą również przez naszych partnerów z Unii Europejskiej. Nasi partnerzy unijni jednomyślnie oceniają wspomniane deklaracje rosyjskie, jako zdecydowane otwarcie Rosji na polepszenie stosunków z Polską. Ten punkt widzenia po prostu trzeba uwzględniać. Nasza odpowiedź na pozytywne deklaracje rosyjskie jest odpowiedzią pozytywną. Jesteśmy zainteresowani rozwijaniem dobrosąsiedzkich stosunkowa z Rosją i, jednocześnie, wspieramy rozwój stosunków unijno – rosyjskich. Oczywiście z zachowaniem możliwości oceny naszych interesów narodowych i unijnych. W tym drugim przypadku kluczową kwestią jest tzw. współpraca dla modernizacji. Jesteśmy zainteresowani rozwijaniem takich form współpracy, które będą realizowane na podstawie wynegocjowanej i podpisanej w przyszłości, mamy nadzieję, unijno-rosyjskiej umowy o partnerstwie – tzw. drugiego PCA. To ona powinna być bazą stosunków. Musi bowiem istnieć pewna struktura wzajemnych odniesień, przyjęta na drodze prawno – traktatowej, dopiero wtedy możemy mówić o wymiarze takiej współpracy, który nazywamy „Partnerstwem dla Modernizacji”. Nie jesteśmy natomiast zwolennikami Partnerstwa dla Modernizacji, jako dość nieokreślonej sieci wymiany, której głównym celem jest postęp technologiczny.

Ukraina nadal pozostaje naszym strategicznym partnerem. To jest bardzo formalna deklaracja, którą możecie Państwo znaleźć w rożnych wypowiedziach, stanowi ona także treść codziennej pracy. Równocześnie należy stwierdzić, że od wyborów prezydenckich rzeczywiście obserwowaliśmy kilka miesięcy faktycznego osłabienia rytmu wymiany dwustronnej, dialogu na rożnych polach, spowodowanego najpierw wyborami, a następnie wyjątkową sytuacją w Polsce. Był to jednak okres bardzo intensywnej pracy dyplomacji. Tyle tylko, że słabo widocznej na powierzchni wydarzeń publicznych, bowiem opartej na działaniach, którymi rzadko interesują się media – takich jak wewnątrz unijna dyplomacja, listy, spotkania grupy przyjaciół Ukrainy, dwu – trójstronne inicjatywy, ale również konsultacje ministrów, wiceministrów i rożnego rodzaju innych ciał na niższych szczeblach. Efektem tej pracy powinny być spektakularne wydarzenia w ciągu dosłownie najbliższych miesięcy. Na tyle spektakularne, na ile spektakularna bywa polityka dwustronna, mam zatem na myśli takie wydarzenia jak wizyty na wysokim szczeblu.

Białoruś przysparza „bólu głowy” Unii Europejskiej. My mamy w tym bólu swoje dodatkowe, gorące miejsca, stąd też prowadzenie polityki wobec Białorusi jest przedsięwzięciem podwójnie utrudnionym. Obserwujemy raczej pogorszenie się sytuacji w zakresie przestrzegania praw człowieka. Odnotowujemy, znane w Polsce, problemy ze Związkiem Polaków na Białorusi. Godzimy się z Unią, co do zasadniczego wniosku, że długotrwała izolacja Białorusi nie przyniosła pozytywnych skutków, a zatem jakieś formy dialogu powinny być podtrzymywane. I w tym kierunku idziemy, aczkolwiek dla nas podtrzymywanie jakichś form dialogu jest przedsięwzięciem niezwykle ekwilibrystycznym, skomplikowanym i przynoszącym, nie ma co ukrywać, tak ograniczone rezultaty, jak niestety ograniczone rezultaty przynosi na razie, ze względu na bardzo szczególne uwarunkowania, polityka całej Unii.

Te trzy kraje są dla nas priorytetowe. Obecnie staramy się przywiązywać bardzo dużą wagę, a także poświęcać wiele pracy Mołdowie. To właśnie w tym państwie władzę sprawuje pierwszy, tak pro integracyjny w strefie postsowieckiej, rząd. Warto dostrzec ten fakt i warto wesprzeć działania wobec Mołdowy.

Pryncypia wobec Gruzji nie uległy zmianie. Jest ona nadal naszym bardzo ważnym partnerem, którego wspieramy w ramach Partnerstwa Wschodniego i poza Partnerstwem Wschodnim. Drugim niezwykle istotnym partnerem jest Azerbejdżan. Znaczenie tych państw dla Polski potwierdza chociażby wiosenna wizyta premiera na Kaukazie. Jestem przekonany, że stosunkowo szybko Kaukaz odwiedzi także nasz Prezydent. Nasza aktywność wobec Kaukazu nie powinna zostać zmniejszona, choć łatwo dostrzec pewne oznaki wahnięcia, wynikające z dość szczególnej sytuacji wewnętrznej w Polsce w ciągu pierwszych miesięcy tego roku.

Również Azja Środkowa pozostaje naszym ważnym partnerem, przy czym trzeba przyznać, że z wielu rożnych względów nie osiągnęliśmy w stosunkach z najważniejszym dla Polski krajem w tym regionie – Kazachstanem – takich sukcesów, o jakie zabiegaliśmy. Niezbyt wysoka efektywność wynika, w znacznej mierze, z uwarunkowań społecznopolitycznych, w jakich Polska funkcjonuje, ale to jest bez wątpienia wyzwanie, które powinniśmy nadal przed sobą stawiać, by osiągać lepsze efekty.

Na koniec dwa zdania o Partnerstwie Wschodnim. To niezwykle ważny projekt, który, jak staram się powtarzać, nie ma zastępować polskiej polityki wschodniej, lecz ma stanowić dodatkowe instrumentarium, które Unia i Polska mogą używać do wsparcia unijnej i polskiej polityki wschodniej. Tak widzimy Partnerstwo Wschodnie i będziemy się starali, aby to instrumentarium było jak najbardziej efektywne. Wiem, że istnieje pewien rodzaj zawodu w stosunku do efektów Partnerstwa Wschodniego, ale zaryzykowałbym tezę, że wynika on ze zbyt daleko idących oczekiwań. Większość programów, które będą finansowane ze specjalnych funduszy Partnerstwa Wschodniego, tak naprawdę dopiero powstaje, a procedury ich wdrażania są ustalane dopiero w tej chwili. Stąd też uważam, że dopiero w 2012 roku będziemy w stanie ocenić efektywność Partnerstwa Wschodniego w jego części praktycznej, a nie politycznej.

Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Było to nawet więcej niż zapowiedziano…

Henryk Litwin: Przepraszam

Jan Malicki: … i mówię to z zadowoleniem, aczkolwiek równocześnie przyjąłbym zasadę, że zgodnie z pierwotną umową jeszcze nie atakujemy ministra. Każdy zajmuje się swoją sprawą, która spowodowała, że napisał tekst. A potem i tak zapewne dojdzie do dyskusji. Zatem zaczynamy. Wystąpienia są w kolejności napisanych artykułów. Dlatego pierwszy zabierze głos Bartłomiej Sienkiewicz – osoba powszechnie znana w naszym środowisku, publicysta od wielu lat. Czas start, 10 minut.

Bartłomiej Sienkiewicz: Dziękuję bardzo. I stan i kierunki i potrzeby polskiej polityki zagranicznej przez ostanie 10 lat były odbiciem myśli Jerzego Giedroycia. W związku z tym pozwolą państwo, że odniosę się nie tylko do własnego tekstu, ale też spróbuję wykroczyć poza.

Ostatnie 10 lat polską politykę zagraniczną, mimo tematu tej konferencji i powodów, które nas tu zgromadziły, zdominowała Unia Europejska. To ona stała się zasadniczym punktem odniesienia polskich ambicji rozwojowych, skoku cywilizacyjnego i pewnego miejsca w świecie, które chcieliśmy opisać. Dla Giedroycia i Mieroszewskiego procesy zjednoczeniowe w Europie były albo marginalne, albo zauważalne jedynie „przy okazji”. Nie przykładali do nich specjalnej wagi jak do wielkiego projektu integracyjnego w Europie, co zresztą widać było pod koniec, gdy projekt integracyjny nabierał już tempa i wydawało się, że będzie jednym z zasadniczych tematów. Nie można znaleźć jakichś szczególnych rysów analizy tego zjawiska w Kulturze paryskiej. Natomiast przez ostatnie 10 lat w Polsce, w pewnym sensie, próbowano transponować myśl Giedroycia i Mieroszewskiego na tę zasadniczą formułę polskiej polityki zagranicznej i miejsca Polski w świecie, jaką była Unia Europejska i uczestnictwo w niej. W ten sposób doszło do wykształcenia sytuacji, która najtrafniej ujął prof. Andrzej Nowak, a mianowicie wyznaczenia celu, który choć nigdy nie był wypowiedziany na głos przez polską politykę zagraniczną, ale dla wszystkich ludzi, którzy się przyglądali temu, bądź jakoś współuczestniczyli, był jasny – mieć „Zachód na Wschodzie”. To znaczy doprowadzić do sytuacji, w której proces zjednoczeniowy Europy trwale obejmie także naszych bezpośrednich sąsiadów, a tym samym ugruntuje ten ciąg wydarzeń, który się odbył w wyniku rozpadu ZSRR, trwale odrzucając Rosję poza granice Polski. Takie podejście niosło za sobą określone konsekwencje.

Przez ostatnie 10 lat, a nawet i dłużej, Rosja nie była przedmiotem jakiejś szczególnej uwagi czy refleksji w rozważaniach na temat polskiej polityki wschodniej. Dominowały dwa ujęcia: Rosji – jako czynnika biernego, szczególnie za czasów Borysa Jelcyna, co nie przeszkadzało wtedy straszyć rosyjskim imperializmem, mimo że go nie było, oraz Rosji – jako trwałego zagrożenia, co było charakterystyczne dla ostatniej dekady, szczególnie po 2004 roku. Dotychczasowe cele polskiej polityki wschodniej w takim ujęciu, moim zdaniem, się wyczerpują. Wpływa na to parę czynników. Takim punktem zwrotnym było fiasko rozszerzenia NATO na Wschód. To był projekt, który polska dyplomacja bardzo silnie popierała, za którym opowiadał się prezydent i który miał być dowodem, że polska polityka wschodnia jest zdolna przesunąć te granice Zachodu na wschód od Bugu. Ale z tym się wiąże także parę innych rzeczy: zwycięstwo przeciwników polskich partnerów politycznych, co szczególnie widać na Ukrainie oraz, w mniejszym stopniu i oczywiście w zupełnie inny sposób, na Litwie oraz, niezależnie od tego czy chcemy czy nie, ich trwanie na Białorusi, czego przykładem jest Łukaszenko. Do tego doszedł też czynnik o wiele bardziej zasadniczy. Polskiej wizji rozszerzenia zjednoczonej Europy, bądź instytucjonalnego Zachodu na Wschód, absolutnie – z biegiem czasu widać to coraz wyraźniej – nie podziela Zachód. Dla Zachodu Rosja nie jest przeciwnikiem i nie jest zagrożeniem. Wskutek tego większość państw zachodnich nie uważa takiego rozszerzenia za niezbędny warunek powstrzymywania, bądź istotny element polityki wobec Rosji. To oczywiście spowodowało, że Polska, w dążeniach do rozszerzenia Unii Europejskiej i NATO na Wschód, została w Europie osamotniona. Pewnym elementem tej sytuacji było fiasko konceptu, że wobec desinteressement Zachodu, a diagnozowanego problemu z Rosją, można spróbować stworzyć w Europie coś na kształt porozumienia środkowoeuropejskiego, łączącego zarówno nowe kraje Unii Europejskiej, jak i partnerów z Europy Wschodniej i w oparciu o nie – zarówno realizować polityki wobec Zachodu, jak i dać odpór Rosji. To była polityka Prezydenta Lecha Kaczyńskiego i ona się nie powiodła. Nie powiodła się, ponieważ ci partnerzy się wykruszyli. I teraz dochodzimy do kolejnego elementu, a mianowicie wydaje się, że w takim stanie, w jakim w tej chwili mamy politykę europejską i w dającym się przewidzieć czasie, nie istnieje możliwość instytucjonalnego rozszerzenia Unii Europejskiej i NATO na Wschód. Nie ma do tego ani partnerów, ani woli politycznej. I polskie kołatanie w tej sprawie nic nie zmieniło i nie zmieni. Niezależnie od polityki europejskiej, dochodzi do sytuacji, w której wiodące państwa UE zawiązują z Rosją coraz silniejsze związki gospodarcze, a czasami także instytucjonalne. Brak PCA jest do tego bardzo wygodnym pretekstem. Co więcej, nikomu się nie spieszy z jego podpisaniem. Ani Zachodowi, ani Rosji nie zależy na tym, żeby to porozumienie powstało.

Natomiast Partnerstwo dla Modernizacji toczy się. Przypomnę chociażby tegoroczne porozumienie międzyrządowe między Niemcami a Rosją w sprawie modernizacji rosyjskiej elektroenergetyki. To jest realizacja na bieżąco Partnerstwa dla Modernizacji, co pokazuje, że PCA w ogóle nie jest potrzebne. Ale to jest wierzchołek góry lodowej. Jeśli mamy do czynienia z sytuacją, gdzie Siemens wychodzi z akcjonariatu Arevy – największego w Europie producenta energii atomowej – tylko po to, żeby mieć wolną rękę w konkurowaniu o kontrakty z Rosją, no to jesteśmy w sytuacji trochę innej, niż parę lat temu. Mamy zatem do czynienia z sytuacją, którą można by, z pewną emfazą, nazwać pauzą strategiczną. Ona się składa na taki moment, w którym ani Rosja nie jest w stanie zdominować państw leżących między UE i jej granicami, ani Zachód nie jest zainteresowany rozszerzeniem swojego instytucjonalnego członkostwa o te kraje. Do tego dochodzi jeszcze jeden czynnik. A mianowicie brak zainteresowania Stanów Zjednoczonych polityką europejską i tym co się dzieje między UE i Rosją. Abdykacja USA z Europy nie jest, w moim przekonaniu, kwestią jednego prezydenta i jednej administracji. Mam wrażenie, że problemy, jakie przeżywa to imperium, są na tyle głębokie i na tyle istotne, że z trudem sobie można wyobrazić zmianę tej polityki. Niezależnie od tego, czy Obama zostanie wybrany na drugą kadencję czy nie.

I w ten sposób dochodzimy do ostatniego elementu, a mianowicie: jeśli popatrzymy na otoczenie polityczne Polski, a także uwzględnimy kwestie wschodnie, to dzisiejszy świat bardzo się rożni od tego, który opisywali Giedroyć i Mieroszewski. Większość recept, czy też interpretacji tych recept, wypracowanych przecież pól wieku temu, może być obecnie zastosowana jedynie w bardzo ograniczonym zakresie. A zostało w polskiej polityce zagranicznej parę rzeczy, których pilnować należy, niezależnie od tej uwagi powyżej. Przede wszystkim: traktowania tych krajów jako pożądanego i trwałego elementu polityki europejskiej, zakazu rozmowy z Rosją ponad ich głowami, ale także, to co się wydaje najistotniejsze, gotowości do przeciwdziałania, kiedy kraje te będą przedmiotem agresji lub destabilizacji. Ale żeby utrzymać tę zdolność Polska musi być w dialogu z Rosją na swoich warunkach. Nie na warunkach, które są określane w pewnym sensie przez nasze szczególne strachy i obawy, albo przez obrażanie się i na Zachód i na Rosję. Bez uczestnictwa w tym bardzo trudnym dialogu między UE a Rosją nie będziemy zdolni utrzymać nawet dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego, o którym mówiłem do tej pory.

Jan Malicki: Puściłem te 30 sekund, bo końcówka wydała mi się bardzo ciekawa. Nie chciałem, żeby uczestnicy się bali, że przerywam w najlepszym momencie. Teraz pan poseł Kowal – również czasem publicysta. Kiedyś poseł na sejm, wiceminister spraw zagranicznych, obecnie poseł do Parlamentu Europejskiego. Bardzo proszę 10 minut.

Paweł Kowal: Dziękuję bardzo za zaproszenie. Dobrze, że formuła tego spotkania pozwala zarówno odnosić się do dyskusji, która odbyła się ostatnio na łamach Rzeczpospolitej, jak i rozmawiać o spuściźnie Jerzego Giedroycia w dziesięciolecie jego śmierci. Czytałem teksty, które ukazywały się w Rzeczpospolitej, a potem przeczytałem książkę Rafała Habielskiego o Giedroyciu i jego środowisku. I dużo racji ma Habielski, kiedy mówi, że istnieją w Polsce dwie tradycje, które określają nie tylko charakter polskiej polityki wschodniej, ale i w dużym stopniu wiążą się z polityką wewnętrzną.

Spor pomiędzy oboma podejściami jest zasadniczy. Tradycja Piłsudskiego, Buntu Młodych, Biuletynu Polsko-Ukraińskiego, Kultury, później była kontynuowana na łamach Krytyki, ABC, Obozu, w całym programie III Rzeczypospolitej oraz w myśli Jana Pawła II. Wszędzie tam przewija się wątek tradycji jagiellońskiej. Trzeba podkreślić, że ta tradycja, pewnie jeszcze do czasów Biuletynu Polsko-Ukraińskiego, mogła być interpretowana jako zawierająca istotną krytykę wobec Rosji. Należy w tym kontekście przypomnieć Mieroszewskiego, który wyraźnie sprawy polskiej polityki wschodniej umieszczał w kontekście dobrych relacji z Rosją. Habielski pokazuje jak prometeizm i jagiellonizm mieszają się w tej tradycji i wskazuje, że dzięki Giedroyciowi, w sensie praktyki politycznej utraciła ona wątek antyrosyjski. I jest też druga – przerwana w dramatycznych okolicznościach – tradycja obozu narodowego, która odwołuje się do nacjonalizmu, i która również wielce przysłużyła się kulturze polskiej. Ta tradycja, o czym przekonały mnie lektury rożnych tekstów oficjalnych, przede wszystkim z prasy lat 80., w jakimś stopniu została przeniesiona do myśli politycznej Polski Ludowej.

Według mnie, te dwie tradycje pociągają za sobą dwie odmienne geopolityki – co było widać także w tej dyskusji. Geopolityka jagiellońska, bywa niekiedy określana romantyczną, ale paradoksalnie, jest bardziej realistyczna. Faktycznie oddaje bowiem konsekwencje naszego położenia geograficznego i tego, z kim współpracujemy, z kim mamy największe problemy, a z kim współpraca ma największe szanse powodzenia. Geopolityka jagiellońska, w praktyce, okazuje się szalenie trudna, bo rozmowa na jej temat ma sens wyłącznie w kategoriach strategicznych. Natomiast w kategoriach krótkiego kontraktu, szybkiego zysku – traci ona ten sens. Wskazują na to krótkie podsumowania polityków czy politologów, którzy mówią np., że „pewien sposób uprawiania polityki nie sprawdził się”. A kiedy się orientujemy, na przykład, że dane podejście wobec Białorusi, trwało zaledwie półtora roku, a następne kolejne półtora i tak dalej, to widzimy, że nie było żadnego okresu, w którym te polityki mogły się sprawdzić strategicznie. Mamy do czynienia jedynie z taktyką. I właśnie taktyka charakteryzuje tę drugą geopolitykę, która mówi, że Polska znajduje się między Niemcami a Rosją. Ten sposób myślenia został narzucony Polsce przed rozbiorami i był później kontynuowany. To jest ta geopolityka, którą uprawialiśmy ponad 40 lat po II wojnie. Gdyby znaleźć słowa-klucze w dyskusjach, które wówczas, w latach 80., oficjalnie toczyły się w Sprawach Międzynarodowych czy w podobnych czasopismach, to charakterystyczne jest przeciwstawienie Wschód – Zachód. Ta dychotomia określała pozycję Polski między Niemcami a Rosją i kompletnie ignorowała miejsce, w którym Polska faktycznie się znajdowała. Mamy tu do czynienia z taką geopolityką „łatwą”, aby nie powiedzieć „nonszalancką”, która dziś powraca w rożnych tekstach publicystycznych. Po przeczytaniu fragmentów z Zagadnienia ziem wschodnich Wasiutyńskiego, mielibyśmy wrażenie, że przeczytaliśmy te słowa niedawno w tekstach Bartłomieja Sienkiewicza w Rzeczpospolitej. W tej tradycji geopolitycznej – nie mamy przecież obowiązku odwoływać się do tradycji PRL ani nie musimy przerywać tradycji endeckiej – możemy ten walor nowości, oryginalności i prostoty, eksplorować właściwie bez żadnych ograniczeń. Jednak przy bliższym przyjrzeniu okazuje się, że to już było. Pojawiają się ponownie argumenty, że Ukraina, jeśli uzyska wolność, to będzie niezdolna do niepodległego bytu i wówczas będzie dla Polski obciążeniem lub jeśli Ukraina będzie silniejsza i jeśli jej się powiedzie, to wtedy mogłaby wręcz zagrozić Polsce, prowadząc, na przykład, negocjacje akcesyjne. Te echa znajdujemy już w latach 30., choć wtedy, oczywiście, nie było ani Unii Europejskiej, ani mowy o akcesji. Jakie z tego wypływają wnioski dla nas dzisiaj? Myślę, że podstawowa kwestia, z którą musimy się mierzyć nieustannie, to rozszerzenie UE. Być może to właśnie dziś mamy najgorszy okres dla rozszerzenia od dwudziestu lat.

Poruszę jeszcze jedną kwestię, w duchu, w którym pisał lubiany przeze mnie, Włodzimierz Bączkowski. Zbadałem, dla potrzeb tej dyskusji, jak bardzo rozszerzenie pomogło graniczącym z Hiszpanią regionom Francji i porównałem to z danymi na temat polskich regionów wschodnich. Otóż zaniechanie dzisiaj przez polską politykę mówienia o zniesieniu wiz i rozszerzeniu UE w jakiejkolwiek perspektywie jest, de facto, skazaniem na słabszy rozwój jednej trzeciej części Polski. Będzie to świadomą decyzją polskich polityków, że tam nie powstanie lepsza infrastruktura i będzie wciąż wyższe bezrobocie. Pokazują to zwykłe liczby. Nie jesteśmy zatem ukrainofilami, ale pragmatykami. Być może zwycięstwo Giedroycia polega, po prostu na tym, że pewne stare tezy geopolityczne możemy dziś przedstawić na nowo, operując całkiem praktycznymi danymi dotyczącymi rozwoju regionalnego. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo za dotrzymanie terminu. Trzecia wypowiedź, pan Andrzej Halicki – poseł na Sejm Rzeczypospolitej i przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych. Dodam, że przy komisji znajduje się podkomisja ds. Partnerstwa Wschodniego. I jest to jedyna stała podkomisja ds. Partnerstwa Wschodniego, jaka istnieje w jakimkolwiek spośród 27 parlamentów UE. Naturalnie, podobne komisje nie istnieją również w krajach, których dotyczy Partnerstwo Wschodniego, ale to już może inna sprawa. Bardzo proszę o zabranie głosu.

Andrzej Halicki: Dziękuję serdecznie. Zabrałem głos w dyskusji na łamach Rzeczpospolitej nie dlatego, że czuję się ekspertem, intelektualistą, czy osobą, która zjadła zęby na polskiej polityce wschodniej. Nie lubię natomiast i reaguję w sposób dość szybki, kiedy mamy do czynienia z pewną nierzetelnością publicystyczną. Rozumiem, że czasami na potrzeby polemiki, czy artykułu, tego rodzaju uproszczenia się stosuje. Ale też nie można, zwłaszcza w polityce zagranicznej, sugerować że wybory są zerojedynkowe, że mamy do czynienia z obrazem czarno-białym i musimy coś całkowicie zanegować albo w całości przyjąć.

Żyjemy w bardzo ciekawych czasach, w latach przełomowych, dodatkowo jest to czas, który będzie miał wpływ na kolejne dekady. Zgadzam się, że Polacy nie muszą i nie powinni podkreślać, zwłaszcza w polityce zagranicznej, swojej misji cywilizacyjnej, czy jakichś dodatkowych zobowiązań, także regionalnych. Dzisiejsza Europa nie byłaby jednak taką, jaka jest, gdyby nie Jan Paweł II, i o tym trzeba pamiętać. To jest

nasz – Polaków wkład do budowy wspólnej Europy. O tym należy pamiętać, ale nie musimy o tym mówić przy każdej okazji. Zwłaszcza, jeżeli partnerzy reagują dość alergicznie na tego typu wykłady. A bez wątpienia mamy obecnie bardzo ważną sekwencję rozmów polsko – rosyjskich, które wpływają na nasze relacje. To nie znaczy, że musimy odrzucać i lekceważyć wszystko to, co robiliśmy w wymiarze regionalnym od roku ‘89. I nie jest też prawdą, że prezydent Lech Kaczyński, jak nazwał to Pan Sienkiewicz, rzeczywiście postawił na koalicję słabszych państw wobec Rosji, czyli byłych krajów sowieckiej strefy wpływu, które dość mocno diagnozują swoją antymoskiewską postawę. Mam na myśli m.in Litwę i Gruzję. To jest właśnie spor, którego w ogóle nie powinniśmy toczyć. Partnerstwo Wschodnie nie jest alternatywą wobec Partnerstwa dla Modernizacji. Nie musimy orientować się antyrosyjsko, kiedy szeroko otwieramy drzwi dla naszych sąsiadów – Ukraińców, Białorusinów i innych. Trzeba jednak pamiętać, że pierwszym krokiem do tego, by znieść reżim wizowy jest np. mały ruch graniczny. W tej chwili obejmujemy tą możliwością nawet Obwód Kaliningradzki. Białoruś również podpisała tę ustawę. Mamy więc sytuację w wiele lepszą, a nie gorszą od tego wszystkiego, co było wcześniej. I warto o tym pamiętać.

Także poseł Kowal użył stwierdzenia, że nie prowadząc polityki regionalnej, czyli chociażby tej skoncentrowanej na wysiłkach przyciągnięcia do Unii Europejskiej Ukrainy, obniżamy swoją pozycję stawiając na strategicznie sojusze egzotyczne. Rozumiem, że to zostało użyte w kontekście Trójkąta Weimarskiego. Jeżeli tak, było by bardzo dziwne, gdyby tego rodzaju sojusz Pan Poseł negował. Nie będzie skutecznej polityki wschodniej i naszych sukcesów w tym obszarze, bez dwóch czynników, o których musimy pamiętać. Po pierwsze, Ukraińcy i inni muszą chcieć, czyli muszą mieć świadomość wejścia w struktury NATO i UE. I muszą być co do tego zdeterminowani. My możemy pokazywać jak wygląda sytuacja w UE, świecić dobrym przykładem, otwierać drzwi, zachęcać, ale nic więcej zrobić nie możemy. Nie jest prawdą, że upadek obozu pomarańczowych w jakiś sposób przekreśla proeuropejskie możliwości Ukraińców. W żaden sposób. To jest ich wybór i czy to jest kolor pomarańczowy, niebieski, zielony, czerwony, czy jakikolwiek inny, to jest wybór Ukraińców i kwestia ich możliwość. Nic poza tym. To jest kwestia determinacji po tamtej stronie. Natomiast my nie powinniśmy prowadzić polityki wobec Ukrainy w ten sposób, że raz jesteśmy przyjaciółmi Kuczmy, a drugi raz kogoś innego, ponieważ potniej się okazuje, że kadencja się kończy i naszej miłości nie jesteśmy w stanie odpowiednio ulokować. Musimy być pro ukraińscy, jeżeli już tak o sobie mówimy. Musimy wiedzieć, że po tamtej stronie mamy rodzinę, przyjaciół i także osoby, które chcą żyć tak jak Europejczycy. My możemy pokazać jak można to osiągnąć.

Na koniec chciałbym jeszcze raz bardzo mocno i dobitnie podkreślić. Jeżeli ktoś neguje nasze sukcesy w ramach polityki wschodniej, a więc tej, której celem powinno być połączenie się społeczeństw w ramach jednego organizmu, czyli UE, to proszę zauważyć, że premier Mołdawii Vlad Filat podczas wizyty w Warszawie mówił, że nie byłoby jego rządu bez polskiej aktywności. I mogę to potwierdzić, bo byłem tego świadkiem Mołdawianie o tym doskonale wiedzą. Minister Sikorski był obecny w Kiszyniowie i takie zaproszenie rzeczywiście do sił politycznych wystosował. Mogę powiedzieć, że pewne osoby, które nie podawały sobie rąk, te ręce podały sobie w polskiej ambasadzie. W pewnym sensie przerysowuję, ale wprowadzam ten wątek do naszej dyskusji, dlatego że jeżeli chcemy osiągnąć sukcesy, to warto się na czymś skoncentrować. Może na czymś mniejszym i osiągnąć sukces, zamiast koncentrować się na czymś ogromnym, gdzie o sukces znacznie trudniej.

I druga rzecz, od której zaczął pan Bartek Sienkiewicz. Jeżeli mamy Partnerstwo dla Modernizacji, to warto by nie był to tylko import know-how, czy też proces czysto technologiczny lub gospodarczy. Powinien to być proces zakładający plan europeizacji. Przypominam słowa Siergieja Karaganowa, który wspominał o Związku Europejskim. Znowu mamy alternatywę, ale to nie jest powód, by wybierać zerojedynkowo – całkowicie negować, albo całkowicie kupować. Europa jest jedna i mam nadzieję, że cały kontynent będzie objęty dobrodziejstwem cywilizacyjnym.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo mimo przekroczenia. Niech to nie będzie sygnał dla lewej części stołu, że już można robić co się chce. Teraz głos zabiorą dwaj autorzy jednego tekstu i mają 15 minut na obie wypowiedzi. Profesor Kamiński jest politologiem, pracownikiem Instytutu Studiów Politycznych PAN, czyli jedynego instytutu PAN, który jako nowy powstał po niepodległości. Henryk Szlajfer jest profesorem na Uniwersytecie Warszawskim, ale, przede wszystkim, długoletnim i doświadczonym dyplomatą, w tym byłym szefem Departamentu Planowania Strategicznego. I mówię to nie bez kozery. Bardzo proszę.

Antoni Kamiński: Proszę Państwa, ja nie jestem znawcą ani problematyki ukraińskiej ani środowiska paryskiej Kultury. Do napisania tego tekstu skłonił nas, mnie i prof. Szlajfera, artykuł pana Sienkiewicza Pożegnanie z Giedroyciem. W praktyce problem polegał na tym, że pan Sienkiewicz źle ustawił przeciwnika. W moim oczytaniu publicystyki Mieroszewskiego i koncepcji Giedroycia ważne jest coś innego, a mianowicie fakt, że oni żadnej misji cywilizacyjnej Polski na Wschodzie nie zakładali. Obaj w roku 70. przewidywali upadek komunizmu i zastanawiali się co z tego wyniknie dla Europy i Polski. Przewidzieli połączenie Niemiec, przewidzieli rozpad Związku Radzieckiego i widzieli w tym kontekście możliwą strategię dla Polski. To znaczy włączanie się, za pośrednictwem Niemiec, w integrację europejską. A zatem nieprawdą jest to, co powiedział pan Sienkiewicz, że oni w ogóle nie dostrzegali znaczenia integracji europejskiej. Wręcz przeciwnie – widzieli miejsce Polski właśnie w tym procesie i widzieli politykę polską, jako przyjazną wobec wszystkich wschodnich sąsiadów Polski. Doceniali też wagę jak najlepszych stosunków z Rosją, ale nie kosztem Białorusi i Ukrainy. I myślę, że są to zasady, które w dalszym ciągu polską politykę zagraniczną powinny obowiązywać, a szczególnie politykę wschodnią. Nie dają one żadnych podstaw, żeby głośno ogłosić światu, że mamy się żegnać z Giedroyciem i Mieroszewskim.

Następna sprawa to jest pojęcie buforu. Co to jest bufor? Bufor, wedle wszystkich encyklopedii, to jest państwo słabe, położone między dwoma państwami silnymi. Pytanie jest, czy Polska jest tym drugim państwem silnym, dla którego Ukraina jest buforem? Otóż na pewno Polska nie gra na arenie międzynarodowej w tej samej lidze co Rosja. Raczej skłonny jestem zgodzić się ze stanowiskiem pana profesora Andrzeja Nowaka, który napisał niedawno w Rzeczpospolitej, że Polska również jest strefą buforową. Jeżeli kraj buforowy lub quasi-buforowy zaczyna grać z krajem, który gra w pierwszej lidze światowej i wspólnie zarządza, a pojęcie zarządzania zostało użyte w tekście pana Sienkiewicza, z tym krajem tą strefą buforową, to myślę, że mamy do czynienia z nieporozumieniem. Szczególnie, że pan Sienkiewicz użył zwrotu, że mamy rozmawiać z Rosją na temat strefy buforowej, cytuję: „na naszych warunkach” i że to jest warunek utrzymania dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego. Otóż na naszych warunkach możemy rozmawiać z Rosją tylko jako kraj UE i poprzez UE. To nie jest dobra recepta na polską politykę zagraniczną.

I wreszcie może parę uwag, które nie dotyczą bezpośrednio pana Sienkiewicza, a odnoszą się do wypowiedzi pana ministra Litwina. Spotkałem niedawno pewnego Mongoła, który mówił mi o tym, że obecnie w Mongolii bardzo aktywnie prowadzone są poszukiwania geologiczne. Odkryto tam duże złoża boksytu, rożnych metali kolorowych i tak dalej. Tam wchodzi bardzo aktywnie kapitał rosyjski i chiński, co jest naturalne, ale Mongołowie starają się przyciągnąć też inne kraje i obecni są tam też Kanadyjczycy i Czesi. I ten Mongoł mówi: my byśmy bardzo chcieli Polaków, ale nie ma ani Polaków, ani nawet polskiej ambasady. Czyli nas tam w ogóle nie ma. Ponieważ pan minister mówił trochę o Kazachstanie, to ja sobie pozwalam tą drobną uwagę uczynić. Jedno wyrażenie, które znalazłem w tekście pana Sienkiewicza, potwierdziły mi rozmowy z paroma Ukraińcami. Mianowicie to, że ambasada polska utrzymywała bardzo bliskie stosunki z jedną orientacją polityczną na Ukrainie, ignorując drugą orientację polityczną. Otóż, jeżeli ta informacja jest prawdziwa, to nie wiem, czy tego typu gra polityczna jest rolą dyplomatów. Druga sprawa dotyczy pewnego braku koherencji w polskiej polityce zagranicznej, który do niedawna występował. Mianowicie wyraźnie mieliśmy do czynienia z dwoma ośrodkami polityki zagranicznej i robiło to wrażenie, że Polska ma rożne priorytety w tej sferze. Na tym skończę, dziękuję bardzo.

Henryk Szlajfer: Ja również chciałbym się skoncentrować na niektórych problemach taktycznych, związanych z tematem tego panelu. Może jedyną uwagą adresowaną bezpośrednio do dyskusji, którą mieliśmy przyjemność toczyć z panami Sienkiewiczem i Kowalem, jest to, że używanie w publicystyce, pracach naukowych czy jakiejkolwiek działalności terminu „polityka jagiellońska” oraz „polityka piastowska” wprowadza konfuzję.

Uwaga druga, krótka. Nie chcę tu zabawiać się w profesora, ale mówiąc szczerze, kiedy pisaliśmy razem ten tekst, to mieliśmy wrażenie, że wykładamy jakieś „abc”. Nie jesteśmy egzegetami pism Giedroycia. Robią to znacznie lepiej inni badacze, ale wydawało się nam oczywiste, że trzeba to powtórzyć. Należy odróżnić pewien cel w polityce wschodniej roku 89., od celów szerszych, wykraczających poza cele minimalne. Ten cel minimalny został osiągnięty, bo istnieją niepodległa Białoruś, Ukraina, Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdowa itd. Dalsze dyskutowanie na temat skuteczności, czy braku skuteczności jest po prostu bezsensowne.

Natomiast inną sprawą i to znacznie poważniejszą jest to, jak chcemy w polityce wschodniej wykraczać poza te cele minimum. Bartek Sienkiewicz przytoczył sarkastycznie, o ile się nie mylę, za Nowakiem, że, chcemy mieć Zachód na Wschodzie. A ja się pytam: A dlaczego nie? Dlaczego nie? Piętnaście, 18 lat temu to samo słyszało się w Niemczech. To są jacyś wariaci, którzy chcą mieć Zachód na Wschodzie. Tylko, że Wschód był wówczas nad Wisłą i Bugiem. Innymi słowy, jeżeli dzisiaj mówi się, że chcemy mieć Zachód na Wschodzie, to znaczy, że chcemy mieć na naszej granicy coś więcej niż tylko niepodległe państwa, z którymi nasze stosunki są chłodne, dobre, złe, a czasami trochę lepsze. Mieć lepsze stosunki oznacza większe bezpieczeństwo kraju. Czy to się nie udało? Tak, to się nie udało. Ale czy to się nie udało do końca? Tu już mam wątpliwości mimo przegranej pomarańczowych, aczkolwiek ja nie sądzę, żeby ktokolwiek dawał im ogromne szanse. Jest tutaj ambasador Ciosek i myślę, że nawet podczas negocjacji w Kijowie jesienią 2004, nadziei na wielkie i natychmiastowe zmiany nie było. Ale coś osiągnęliśmy. Z punktu widzenia interesowi Polski uzyskaliśmy paroletnią, jak to się mówi, „pieredyszkę”.

Teraz przejdę do rzeczy, które są już bardzo praktyczne i związane z obecną sytuacją na Wschodzie. Nie chcę mówić teraz o Rosji, pewnie jeszcze do tego wrodzimy, powiem natomiast o krajach takich, jak Ukraina i inne. Otóż wydaje mi się, że jedyną polityką wschodnią dzisiaj, pominąwszy stosunki bilateralne i kontakty, o których wspomniał pan minister Litwin, jest w stosunkach z tymi krajami koncepcja długiego marszu. Bardzo długiego marszu. I w tym celu muszą być stworzone praktyczne instytucje. Fragmentem takiego długiego marszu jest działalność edukacyjna i szkoleniowa oraz każdego rodzaju współpraca. Pytanie jest, czy my mamy takie instytucje? Mam na myśli program S.E.N.S.E., który powinien wrócić, bo był jedynym, długofalowym, skutecznym programem.

Mówiono już o Mołdowie. Ale proszę bez tego hurraoptymizmu – referendum nie zostało rozstrzygnięte. I trzecia rzecz – Bartek Sienkiewicz bardzo słusznie wspomniał tutaj, że istnieją w polityce wschodniej ograniczenia, wynikające czy to z polityki Stanów Zjednoczonych, czy to UE. Tak, one są. Tylko problem polega na tym, że trzeba przygotować politykę, która poszerzy paletę polskiego działania w ramach tych ograniczeń i tam, gdzie można poza te ograniczenia wykroczyć. Nie zmienimy traktatu rosyjsko – amerykańskiego w sprawie umowy o START, ale to nie oznacza, że nie możemy rozszerzać pola naszego działania poniżej poziomu rakiet strategicznych. Zarówno w przypadku USA jak i UE – takie pole istnieje. Tu już skończę, ponieważ przewodniczący dyrektor każe się zatrzymać.

Jan Malicki: Przewodniczący dawał w tej sprawie gwałtowne znaki… Co do wypowiedzi profesora Kamińskiego – Mongolia to bardzo ciekawy przykład. To kraj, gdzie w latach dziewięćdziesiątych opozycja wzorowała się w całości na Polsce. Zresztą bardzo często byli to ludzie tu wykształceni i rożne rozwiązania w przebudowie kraju wzorowali na Polsce. Nie zawsze się to udawało, ale nam też nie wszystko się udawało. Ale cóż, ambasady w Mongolii w tej chwili nie mamy. Chyba jest definitywnie zniesiona, o ile można uznać, że w coś ogóle jest definitywne w polityce zagranicznej. Co do pomarańczowej rewolucji, to oczywiście nadzieje były ogromne, ale większość z nich się nie ziściła. Choć i tak jestem bardzo daleki od pesymizmu, bo liczba sukcesów, pozytywnych rezultatów tego, co się działo kilka lat temu, i tak napawa optymizmem. No cóż, w ten sposób doszliśmy do ostatniego panelisty – pani Bogumiły Berdychowskiej. Ostatnia wypowiadała się na łamach Rzeczpospolitej w dyskusji o polityce wschodniej i dzisiaj także zabierze głos jako ostatnia. Pani Berdychowska jest twardym bojownikiem. Umie dyskutować i nie ustępuje łatwo, ale to dodaje smaku i pieprzu naszym dyskusjom politycznym o Wschodzie. Najczęściej zajmuje się Ukrainą, ale nie tylko. Obecnie jest zaangażowana w Forum Polsko – Ukraińskie, które jest, powiedzmy, formą resetu dla osób zajmujących się Ukrainą i chcących zrobić krok w trudnej sprawie.

Bogumiła Berdychowska: Dzień dobry państwu. Zacznę od tego, że niezwykle interesująca dyskusja, której jesteśmy świadkami, nie oddaje, w moim przekonaniu tego, co jest rzeczywistością w debacie publicznej, tudzież realnej polityce wobec Europy Wschodniej. Otóż można by odnieść wrażenie, że różnice między poszczególnymi dyskutantami są niewielkie, a wszyscy w takiej czy innej formie opowiadają się za aktywną, otwartą polityką wschodnią, w której będzie miejsce nie tylko dla Rosji, ale również dla takich krajów, jak Ukraina, Mołdowa, Gruzja, etc. Otóż w moim przekonaniu jest to złudzenie panujące na tej sali. Tyle wstępu.

Odwołując się do patrona dzisiejszej konferencji, chciałabym przypomnieć, że dla Giedroycia polityka wschodnia wynikała z założenia, że w okresie powojennym zmiana położenia politycznego Polski, a w szczególności utrzymanie polskiej niepodległości, jest niemożliwe bez radykalnej, strukturalnej przebudowy całej Europy, w tym Europy Środkowo-Wschodniej. W moim przekonaniu, również teraz ta przebudowa jest warunkiem bezpieczeństwa, stabilności i rozwoju naszego regionu. Z dzisiejszej perspektywy, absolutnie kluczowym warunkiem dla przebudowy Europy Wschodniej jest utrzymanie koncepcji otwartych drzwi do Unii Europejskiej. Nie oznacza to, proszę państwa, że jestem naiwną euroentuzjastą, która ma przekonanie, że jutro, czy pojutrze Ukraina, Mołdowa czy Gruzja staną się członkami UE. Natomiast zasadnicze znaczenie ma utrzymanie statusu otwartych drzwi, aby po spełnieniu warunków unijnych, kraje te mogły zrobić następny krok w stronę tego, o czym mówili moi przedmówcy, tzn. żeby Wschód stał się Zachodem. Oczywiście, zasadnicze założenie utrzymania polityki otwartych drzwi nie jest sprzeczne z aktywną polityką wobec Rosji. I jeżeli ja mam zarzuty i wątpliwości wobec tego, co się dzieje w ostatnim czasie w polityce wschodniej, to ten zarzut nie polega na pewnego rodzaju pozytywnym przełamaniu w relacjach z Rosją, tudzież na mnożeniu bardzo konsekwentnych inicjatyw we współpracy dwustronnej polsko-rosyjskiej. Mój zarzut polega na tym, że nie jest to polityka obudowana równie aktywną polityką w stosunku do innych państw regionu I oczywiście, z przyczyn natury obiektywnej, szczególne miejsce ma w tym kontekście Ukraina.

Co mi się wydaje, że było najważniejszego w polityce ostatnich 20 lat. Po pierwsze, podmiotowe traktowanie partnerów na Wschodzie. Po drugie, język szacunku do tych partnerów. Po trzecie, i według mnie najważniejsze – współpraca. Taka polityka jest, przepraszam za wyrażenie, dość upierdliwa – pewnych rzeczy nie można załatwić szybko, pewne rzeczy powracają, ale w długiej perspektywie taka polityka jest lepsza, skuteczniejsza i oparta na wzajemnych korzyściach. Choć oczywiście, w codziennej praktyce, jest znacznie bardziej uciążliwa. Wątpliwości w stosunku do dotychczasowej polityki wschodniej, w moim przekonaniu, wynikają z trzech elementów. Po pierwsze, polska klasa polityczna, czy Polska w ogóle, zrealizowała swoje podstawowe cele z początku lat 90. i stała się członkiem UE i NATO, zapewniając sobie w ten sposób elementarne bezpieczeństwo i warunki do rozwoju. Po drugie, wejście do UE to jest rewolucja tak dogłębna, że do końca nie zdajemy sobie z tego sprawy. Impuls rozwojowy, jaki Polska otrzymała po wejściu do UE skoncentrował i zdominował polskie myślenie. Jest świetny dokument, który przygotował minister Boni – Polska 2030, tylko właściwie brak w nim wskazania, że polityka zagraniczna, oczywiście przy umiejętnym jej prowadzeniu, również może być bodźcem rozwojowym. I trzeci element. Ostatnio, po raz pierwszy od 20. lat, w Polsce pojawiła się silna grupa, która w gruncie rzeczy uważa, że ambitna i przynosząca korzyści na przyszłość polityka wschodnia to polityka ograniczona do Rosji. Jakie są objawy tego zamieszania w postrzeganiu polskiej polityki wschodniej? Po pierwsze, to poszukiwanie konsensusu w tej sprawie. Dopóki Polska realizowała swoje podstawowe cele, właściwie cała klasa polityczna, bez względu na to, czy ktoś się wywodził z ugrupowania postkomunistycznego, czy solidarnościowego, nie miała żadnych wątpliwości co do naszych celów. Były to integracja z NATO i UE oraz polityka wschodnia, która nas stabilizuje i zabezpiecza. W skutek zrealizowania tych celów, polityka wschodnia, podobnie jak wiele innych dziedzin, stała się przedmiotem bardzo ostrej wewnątrz-polskiej wojny politycznej. Czasami mam wrażenie, że jeśli polityk reprezentujący PO powie, że coś jest ciepłe, to polityk PIS mówi, że jest bardzo gorące i na odwrót. W takiej sytuacji, oczywiście, trudno prowadzić racjonalną politykę i dzielić się odpowiedzialnością i zadaniami. Punkt drugi – niedomaganiem jest nieekonomiczność naszej polityki oraz marnotrawstwo dotychczasowego kapitału w polityce wschodniej. I tu możemy wymieniać cały szereg rożnych rzeczy. Marnotrawstwo i w sensie inicjatyw, które się rozwijały, zaczęły przynosić efekty i które teraz są zarzucane, ale również marnotrawstwo w przestrzeni symbolicznej.

Jest tu pan wiceminister i właściwie przy tej okazji zapytałabym, czy każdy dyrektor departamentu może publikować teksty, gdzie przedstawia swoją koncepcję polityczną i podpisuje się jako dyrektor departamentu MSZ? Czy to jest głos reprezentujący resort? Bo, jak pan minister doskonale wie, to są głosy, które w gruncie rzeczy starają się ograniczyć politykę wyłącznie do Rosji. To co wydaje mi się szalenie istotne, to jest zupełnie nowy język, którym zaczęliśmy mówić o polskiej polityce wschodniej. Nazwałabym go językiem neodulszczyzny, albo takiej karlej neomocarstwowości. To jest zdumiewające, że taki język w ogóle w polskiej debacie się pojawił. Wydawałoby się, że co jak co, ale istnieje już pewien dorobek polskiej polityki wschodniej. No i punkt ostatni. Ostatnio pojawiły się głosy, które w sposób zasadniczy destruują polską politykę wschodnią. Dzisiaj pan Bartłomiej Sienkiewicz, przed którym oczywiście chylę czoła, występował ostrożnie i w sposób wyważony, ale jego wyznanie w jednej z ostatnich wypowiedzi brzmi tak: powinniśmy zakończyć samotny boj o politykę otwartych drzwi, a członkostwo Ukrainy w UE jest szkodliwe z punktu widzenia polskich interesów. Otóż, jest takie rosyjskie przysłowie – święte miejsce nie bywa puste. Mam wrażenie, że kiedy przestano prowadzić aktywną, samodzielną politykę wschodnią, to zaczęto szukać takich wydmuszek, które mają poprawiać samopoczucie. Panie ministrze, przepraszam za te słowa, ale Partnerstwo Wschodnie na razie jest, jak najpiękniejszy przedmiot, którego nie ma. Dużo się o nim mówi, ale jak Pan wie doskonale, nie wiadomo ciągle co z niego wyniknie.

I na końcu ostatnie trzy zdania. Ja widzę w polskiej polityce wschodniej głęboki kryzys, ale to nie znaczy, że ten kryzys musi się nieodwołalnie zakończyć czymś bardzo złym. Bo możemy potraktować ten kryzys, tak jak kryzys chorobowy, z którego człowiek wychodzi uzdrowiony. W moim przekonaniu nasza bezpieczna przyszłość jest związana z UE oraz stabilną Europą Wschodnią. Wszyscy, którzy mówią, że powinniśmy być proukraińscy, a nie projuszczenkowscy, to mówią oczywiste „abc” i jeżeli ja widzę jakieś niedomagania, to jest nim spor polsko – polski, który uniemożliwia rozumną pracę.

Jan Malicki: Kilka kwestii na koniec zostało bardzo mocno postawionych. Padła kwestia polityki wschodniej, którą realizuje Uniwersytet Warszawski i Ministerstwo Spraw Zagranicznych, rożne koncepcje polityki piastowskiej i polityki jagiellońskiej. To jest kwestia troszeczkę myląca i wprowadzająca bałagan, ale z drugiej strony czytelnik czy słuchacz wiedzą o co chodzi. Na koniec – co Polska może lub jest w stanie zdziałać … Proszę państwa, zaczynamy dyskusję – 20 minut. Proszę bardzo, jako pierwszy profesor Andrzej Mencwel.

Andrzej Mencwel: Dziękuję bardzo. Ja nie jestem ani politykiem, ani publicystą, ani politologiem, jestem historykiem kultury. I kilka sprostowań z tego punktu widzenia.

Pierwsze do pana Bartłomieja Sienkiewicza. Pierwszy numer Kultury, wydany w Rzymie w roku 1947, jest być może jedynym na całym kontynencie tego rodzaju aktem wiary w Europę i jej przyszłość, jaki wówczas zredagowano. Jak powstaje Europejska Wspólnota Węgla i Stali, to zaraz są tam komentarze o skutkach tego wydarzenia dla przyszłości Europy. Koniec tego sprostowania. Niczego takiego proszę więcej nie mówić, bo jest to krzywdzący fałsz historyczny.

Po drugie, sprawa ULB, która pojawia się w roku 1951, miała swój początek w sytuacji, gdy parę osób, tracąc dom w Maisons-Laffitte, kreśli wizję przyszłości Europy, która ziści się po 50. latach. Więc zanim użyje się w tytule słów „koniec” lub „pożegnanie”, to trzeba się naprawdę wiele razy zastanowić, czy w ogóle ma się proporcjonalny do tamtej wizji ogląd rzeczywistości. To jest drugie sprostowanie.

Trzecia sprawa. Proszę się nie rozstawać z językiem, który został dzięki tamtym inspiracjom wypracowany. On wszedł do polskiej i europejskiej humanistyki. Jeżeli wszyscy Polacy mają kompleksy, że w tych historiach europejskich, wydawanych w Angliach, Francjach i innych Amerykach, jest nas ciągle za mało, to nie wynika to ze złej woli tamtych instytutów naukowych, tylko z nieobecności tej części Europy Środkowej w kształtowaniu europejskiej i światowej nauki historycznej w XIX wieku. Bo tych faktów nie było, nie były one fragmentem historii świata. Otóż, jak nasi publicyści, politolodzy i politycy zaczną to skreślać właśnie teraz, kiedy to zaczyna wchodzić do języka humanistyki światowej, to właściwie trudno o bardziej efektowne intelektualne harakiri, nie mówiąc już, jakie ma to walory polityczne.

Czwarta sprawa, o której politycy wiedzą lepiej niż historycy, tacy jak ja – jest poziom taktyczny, jest poziom strategiczny, jest poziom polityczny, ale jest też poziom historyczny. Otóż na poziomie taktycznym, to akurat Pan poseł Kowal mówił, że w tym roku nie nastąpiło nic, ale w ciągu pół wieku stało się cholernie dużo. W jakim przedziale czasowym operujemy? Bo jeżeli w tym przedziale czasowym jest gorzej, to wcale nie wynika, że w następnych dwóch, czy trzech będzie kierunkowo tak samo. I to jest czwarty punkt. Piąta kwestia, naprawdę bardzo dotkliwa. W Polsce został wypracowany pewien język, z którego poznikały pewne pseudo mocarstwowe kategoryzacje i ten język nie był oszukańczy. To był język, który pociągał naszych sąsiadów. Oni po raz pierwszy w dziejach poczuli, że my tu nie chcemy chodzić nad ich głowami. Jednym z tych terminów, które trzeba wyrzucić jest „misja cywilizacyjna”. Żadnego paternalizmu. Wspieramy podmiotowości. Dopóki istnieją te państwa, dopóty, niezależnie od kwestii taktycznych i strategicznych, my musimy tę podmiotowość wspierać. Jakimi środkami w danym momencie to ja nie wiem – nie jestem od tego. Wiem, że minister Waldemar Dąbrowski, były minister kultury, jeśli dobrze pamiętam w rządzie Leszka Millera, ufundował program „Gaude Polonia”. To jest jeden za najlepszych pomysłów, jakie w Polsce powstały.

Jan Malicki: Dziękuję za te błyskotliwe wypowiedzi. Po wypowiedzi Andrzeja Mencwela zmieniam koncepcje. Zrobimy odpowiedzi panelistów na samym końcu, teraz natomiast od razu przechodzimy do dyskusji. Pan profesor Jerzy Pomianowski zgłaszał się jako drugi. Bardzo proszę.

Jerzy Pomianowski: W dzisiejszej sesji wybieram głos Bartłomieja Sienkiewicza. Nie mówię o tej części jego wyborów, w które wprowadził prof. Kamiński, ale chciałbym potraktować, tak samo poważnie, jak on to traktuje, trzon jego negatywnych poglądów o koncepcji Kultury i Giedroycia. Mówił on mianowicie, że koncepcja ta jest nieaktualna, ponieważ niewykonalna i nieprzydatna. A to z powodu braku sił i środków niezbędnych, aby spełnić jedno z zasadniczych założeń Giedroycia, to mianowicie, że pozycja nasza na Zachodzie i w świecie, zależy od naszych wpływów i znaczenia na Wschodzie. Bartłomiej Sienkiewicz uważa, że nie mamy ku temu sił i środków. Jest przykład praktyczny, bardzo dobrze wszystkim znany i świadczący o kolosalnym wpływie Polaków na to, co dzieje się na Wschodzie. Wybory na Ukrainie wygrał Janukowycz, przywódca partii pół-odwróconej, a może całkiem odwróconej na Wschód, przeważając o trzy zaledwie procent partię prozachodnią, kierowaną w niezgodzie, ale mającą dwóch wspólnych przywódców – panią Tymoszenko i pana Juszczenkę. Otóż twierdzę, że te trzy punkty przewagi Janukowycz zawdzięcza tym Ukraińcom, którzy znali, czytali i oglądali w telewizji dowody zaciekłej antyukraińskiej kampanii prowadzonej w Polsce przynajmniej od 2002 roku przez przedstawicieli tego co Wy nazywacie IV Rzeczpospolitą. Kto widział antyukraińską transmisję Warto rozmawiać pana Pospieszalskiego, kto czytał artykuły Rafała Ziemkiewicza i innych publicystów Rzeczpospolitej oraz Gazety Polskiej, ten doskonale wie, że sprawa jest poważna, tym bardziej, że kapelanem tej kampanii jest ksiądz – kapłan Isakowicz-Zaleski. Proszę mi dowieść panie Bartłomieju, że te trzy procent różnicy głosowało przeciwko pani Tymoszenko z innych względów. Te trzy procent zadecydowało o całkowitej zmianie polityki ukraińskiej, co spowodowało, że znowu możemy znaleźć się w imadle. Giedroyć twierdził, że jedynym ratunkiem przed tym imadłem jest posiadanie na Wschodzie, oprócz Rosji, którą szanował, i której nie wyłączał z gry, przynajmniej drugiego niepodległego państwa, jakie upatrzył sobie w Ukrainie. Dziękuję.

Jan Malicki: Było trzecie zgłoszenie. Pan ambasador Ananicz.

Andrzej Ananicz: Ja mam krótkie pytanie do pana Bartłomieja Sienkiewicza. Pan używa, nie po raz pierwszy, terminu „przerwa strategiczna”. Proszę o wyjaśnienie czego ma ona dotyczyć, co się rozwijało i co zatrzymało się? Pan tego terminu używał w kontekście dyskusji politycznych o integracji naszych partnerów wschodnich z UE. Ja nie znam ani jednego polskiego polityka, który byłby na tyle naiwny, żeby tego rodzaju perspektywę lokować przed nami o pięć, dziesięć lat. Nie słyszałem nigdy, że „toczy się proces integracji partnerów wschodnich z UE”. Nie. Więc gdzie jest ta przerwa? Ja skłaniam się do słów pana ministra Litwina, że to jest proces, że to jest taka rzetelna pozytywistyczna robota, próba modernizacji i wpływania na zmiany. To się może kiedyś przełożyć na integrację. Ja nie znam nikogo, kto by twierdził, że to ma nastąpić za chwilę. Więc gdzie jest ta przerwa?

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Mam na pewno dwa głosy, jako pierwszy pan dr Andrzej Szeptycki.

Andrzej Szeptycki: Dziękuję bardzo, do pana Sienkiewicza. Myślę, że mało kto w Polsce kwestionuje to, że chcielibyśmy mieć dobre stosunki z Rosją. Tylko mam dwa pytania. Po pierwsze, w jaki sposób jesteśmy w stanie to osiągnąć, jak Pan mówił, na naszych warunkach? A po drugie, na ile te stosunki z Rosją są kompatybilne z naszą polityką wobec innych krajów wschodnich, czy obszaru poradzieckiego?

Pani Bogumiła mówiła o artykułach prasowych. Taką główną receptą zawarł artykuł dyrektora Bratkiewicza w Gazecie Wyborczej, wedle którego polityka Polski i Unii wobec Rosji i krajów Partnerstwa Wschodniego jest, po pierwsze, całkowicie kompatybilna, a po drugie, doprowadzi zarówno do modernizacji Rosji, jak i krajów Partnerstwa Wschodniego. W moim przekonaniu, to jest przejaw tych wielkomocarstwowych, niezbyt dobrze wspominanych aspiracji. Nie widzę tego, żebyśmy po tak krótkim okresie doprowadzili do modernizacji Rosji. Jak na razie, to Rosja narzuca nam pewne warunki, jak wobec Gruzji, a nie my jej, prawda? Przez pół wieku kraje EWG, potem Unii, nie doprowadziły do modernizacji dużo słabszych krajów w Europie Wschodniej. Więc ja się obawiam, że ta nasza polityka wobec Rosji i wobec jej sąsiadów jest dość niekompatybilna. My chcemy modernizacji i stabilizacji Białorusi, Mołdowy i krajów Kaukazu, ale Rosja tego nie chce. Dlatego, że niestabilność i słabość tych krajów to jest dla Rosji pewne przedpole, które ona zyskuje. I w związku z tym trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie, czy próbujemy z Rosją i co z tego wyjdzie, czy jednak z innymi sąsiadami? Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Pan Tadeusz Olszański.

Tadeusz Olszański: Ja jestem pracownikiem OSW. Zajmuję się polityką wewnętrzną Ukrainy i zanim przejdę do tego co pierwotnie chciałem powiedzieć, muszę odnieść się do słów pana Pomianowskiego. Nie ma na Ukrainie prozachodniej partii, której przywódcami są Julia Tymoszenko i Wiktor Juszczenko. Elektorat prozachodni na Ukrainie, w swoim, a nie naszym rozumieniu prozachodni, nie przekracza 12 – 15%. 3% przewagi, które uzyskał Janukowycz nad Julią Tymoszenko, wzięły się z podziału głosów, które w I turze padły na Serhieja Tihipkę i byli to ludzie, którzy woleli polityka w jakiś sposób obliczalnego, od polityka nieobliczalnego. Wreszcie, nie przeceniajmy dla opinii publicznej Ukrainy znaczenia naszych sporów i kłótni. Te nasze spory docierają do wąskich warstw inteligencji i mało kogo interesują, poza ukraińskimi szowinistami. Taka jest prawda. Działalność ks. Zaleskiego, czy współpraca Związku Kresowian z najwredniejszymi rusofilami na Ukrainie, naprawdę nie mają wpływu na ukraińską większość. Dla większości Ukraińców jest to spor marginalny.

Bogumiła Berdychowska powiedziała, że „jeżeli Ukraina spełni wymogi UE”. I tu jest problem. I tu jest zagadnienie, które w tej całej dyskusji się nie pojawiło. Wymogi UE rosną z każdym nowym traktatem, z każdym nowym rozszerzeniem. Ja nie wiem, czy gdybyśmy w tej chwili negocjowali przystąpienie do Unii, to czy mielibyśmy szansę na akcesję. Po przyjęciu nowych państw bałkańskich, europejskie acquis znów wzrośnie i będzie jeszcze trudniejsze do przeskoczenia dla Mołdowy, dla Białorusi, dla Ukrainy. Albo stałe podwyższanie bariery acquis, albo dalsze rozszerzenie – jedno i drugie naraz nie jest możliwe. Tu piłka jest po stronie UE. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Pan Adam Balcer.

Adam Balcer: Ja jestem z Demos Europa i mam trzy kwestie. Po pierwsze, już ambasador Ananicz poruszył ten problem „pauzy strategicznej”. Ja też nie dostrzegam tej „pauzy strategicznej”. Patrząc na przestrzeń postsowiecką, możemy dostrzec aktywność wielu aktorów, o których tutaj się w ogóle nie mówi. Wydaje mi się, że naszą debatę charakteryzuje pewna archaiczność i niekompatybilność z procesami, które zachodzą na tym obszarze. Mamy do czynienia z bardzo dużą aktywnością Chin. W Azji Centralnej, w grudniu zeszłego roku, otwarty został bardzo ważny gazociąg z gazem turkmeńskim, którym popłynie także surowiec uzbecki. W krajach Partnerstwa Wschodniego też widać aktywność Chin: w kontraktach budowlanych, kredytach, umowach, najróżniejszych wizytach czy we wzroście udziałów i wymianie handlowej. Z drugiej strony, Turcja też jest bardzo aktywna, co możemy dostrzec we wszystkich wymiarach. Mamy więc nowych graczy, których rola będzie rosła, natomiast rola Rosji będzie słabła.

Następny punkt to jest kwestia Partnerstwa Wschodniego. Odnosząc się do pani Bogumiły Berdychowskiej, chciałbym żebyśmy trochę odczekali. Partnerstwo istnieje 15 miesięcy i, na przykład, na współpracę dwustronną i wielostronną mamy przeznaczone do 2013 roku 2,5 mld euro. Europejski Bank Inwestycyjny to jest kolejne półtora mld euro. To nie są małe pieniądze. Zobaczymy, jak będzie wyglądać implementacja. Kolejny punkt, trzeci, to jest nasz potencjał. Polska, spośród innych krajów UE, jest krajem z proporcjonalnie najmniejszą liczbą studentów z zagranicy – 0,6%…

Jan Malicki: … tego połowę stanowią studenci ze Studium Europy Wschodniej.

Adam Balcer: Po drugie, spójrzmy na pomoc rozwojową. Polska przyznaje na ten cel 0,03% swojego PKB. Dla porównania, Portugalia, która nie jest wiele od nas bogatsza, przyznaje 0,24%. Kolejna kwestia to polskie inwestycje zagraniczne. Są one nieznacznie wyższe od inwestycji zagranicznych Węgier – kraju, który ma trzy i półkrotnie mniejszą gospodarkę od Polski, i który jest na zbliżonym poziomie rozwoju gospodarczego. Podstawową kwestią jest wykorzystanie naszego potencjału. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo, następny głos…

Mirosław Jankowiak: Mam pytanie skierowane do pana posła Kowala. Czy UE opracowała już nową strategię postępowania wobec Białorusi w okresie wyborów?

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Głos w tej turze ostatni. Bardzo proszę, redaktor naczelny Liberte.

Leszek Jażdżewski: Właściwie trudno mi występować obok tylu wybitnych znawców tematyki wschodniej, pozwolę sobie jednak na trzy uwagi. Pierwsza jest taka, że uczestnicząc w dosyć dużej ilości paneli na temat spraw zagranicznych, a także wschodniej polityki UE, uważam, że bardzo często występują tam rożne osoby. Bardzo często jest tak, że osoby zajmujące się tematyką europejską nie chodzą na spotkania dotyczące polityki wschodniej i odwrotnie. Jest coś takiego, że my wciąż nie przyswoiliśmy sobie faktu, że polityka wschodnia Polski może się odbywać tyko przez Brukselę. Naszym największym sukcesem, który był jednocześnie największym powodem antagonizmów z Rosją, była Pomarańczowa Rewolucja, którą myśmy, w pewnym sensie napuszczali – zdaję sobie sprawę, że mówię niepoprawnie politycznie. W każdym razie widać było, że to Javier Solana, a nie prezydent Kwaśniewski pojechał do Kijowa. Polska, tak naprawdę, ma mocarstwowe ambicje, ale nie ma żadnych mocarstwowych możliwości. I tutaj wróciłbym do idei Gierdoycia i jej oceny przez Bartłomieja Sienkiewicza. Ja uważam, że ta krytyka jest jak najbardziej prawidłowa. Moim zdaniem my w Polsce prowadzimy politykę romantyczną, a tak się polityki nie prowadzi w XXI wieku.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Czy polska polityka wschodnia jest romantyczna? Obawiam się, że Giedroyć, gdyby siedział na tej sali. to powiedziałby, że ona właśnie nie jest romantyczna. Na tym polega problem. Proszę państwa, w ten sposób proponowałbym zakończyć główny etap dyskusji. Ona się jeszcze będzie toczyć w kuluarach. Ponieważ padły pytania do pani Berdychowskiej, kilka uwag w stronę pozostałych panelistów oraz poważna, zaszczytna, liczba uwag do Bartłomieja Sienkiewicza, to pani Berdychowska zacznie krotką odpowiedzią, a potem głos zabiorą panowie. Na koniec natomiast, zgodnie z prośbą, wypowiedź pana ministra, odnosząca się do dyskusji i pytań.

Bogumiła Berdychowska: Dziękuję bardzo, ja właściwie mam wypisane dwie – trzy uwagi. Po pierwsze, co zaskakuje, to pełna zgoda z głosem Tadeusza Olszańskiego. Uważam, że jego diagnoza sytuacji odpowiada rzeczywistości, a to implikuje, że nie zgadzam się z wcześniejszym sądem pana prof. Pomianowskiego, mimo że cieszy się on moim niezmiennym szacunkiem. Oczywiście teza, że trzy procent głosów przewagi Janukowycza, to są głosy osób, które przeraziły się polską dyskusją historyczną, wydaje mi się tezą nie do udowodnienia. Z drugiej strony, zwracam się do Tadeusza, to nie jest tak, że polską dyskusją interesują się tylko pojedynczy intelektualiści. Nie. To interesuje także ludzi, którzy zajmują się realną polityką. Nawet byłam zaskoczona, kiedy w dyskusjach na Forum Ekonomicznym w Krynicy, obecne otoczenie Janukowycza cytowało polską prasę.

Do pana Leszka Jażdżewskiego. Ja się w sposób zasadniczy nie zgadzam z tezą, że polityka wschodnia może być uprawiana tylko przez Brukselę. Otóż nie! Przez Brukselę również można osiągać cele, ale nie daje to nam alibi do nicnierobienia. Po drugie, nie my wymyślaliśmy Pomarańczową Rewolucję. Była to od początku do końca zasługa samych Ukraińców. Natomiast co do polskiej roli, to mediacja, w której brał udział także Solana, pewnie nie miałaby miejsca lub była by mniej istotna, gdyby w Kijowie nie było prezydenta Kwaśniewskiego.

W jednym się z Panem zupełnie zgadzam. Mianowicie, że nie wypracowaliśmy takiego zrozumienia, że polityka wschodnia to jest element całościowej polityki zagranicznej. I czasami dyskusja poświęcona kwestiom integracyjnym jest tak samo ważna dla polityki wschodniej, jak bezpośrednia rozmowa o relacjach polsko-rosyjskich, polsko-ukraińskich i innych. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Henryk Szlajfer, dwie minuty.

Henryk Szlajfer: Wydaje mi się, że pan dokładnie nie przeanalizował tego co się działo na Ukrainie w 2004 roku. Zachęcam więc, przede wszystkim, do ponownego i uważnego przejrzenia kalendarium, przygotowanego bezpośrednio po zakończeniu negocjacji z udziałem wszystkich ich uczestników. Po drugie, kiedy pan Solana przyleciał, negocjacje już się skończyły. A jak przyleciał to zastygł bezradny, celowo tu używam słowa „bezradny”. W procesie negocjacji nie odegrał praktycznie żadnej kreatywnej roli. Na dodatek, czy przyleciał jako przedstawiciel UE, czy też jako Javier Solana, to jest jeszcze do debaty, bo jeśli dobrze pamiętam, to nie dostał samolotu od UE, tylko jedno z państw Wspólnoty zapewniło mu transport do Kijowa. Oczywiście ani Polska, ani Amerykanie, ani OBWE, ani żadne inne instytucje tej rewolucji nie zrobiły. Natomiast śmiem twierdzić, że bez tych negocjacji w kluczowym momencie, wydarzenia potoczyłyby się w bardzo dziwnym kierunku, niezupełnie dobrym.

Panie Dyrektorze, korzystając, że dał mi Pan jeszcze jedną minutę, poruszę sprawę Rosji. Ja pomijam tę dyskutowaną latami sprawę rury północnej, ale mamy inne bardzo ważne problemy w relacjach z Rosją. Planowana elektrownia atomowa w Kaliningradzie i rosyjskie propozycje, ażeby skorzystać z wytwarzanej tam energii. Jak będzie się kształtowała polska polityka w tym zakresie, jak będzie się to miało do polskiego programu rozbudowy energii nuklearnej? Nie mam zdania, natomiast widzę problem. Polska, w przeciwieństwie do innych krajów Europy Środkowej, jest krajem, w którym bezpośrednich rosyjskich inwestycji praktycznie nie ma. Czy nastąpią tu jakieś zmiany? Znowuż nie ma odpowiedzi, ale to są pytania, które stanowią materię stosunków. Mamy rozpoczętą ważną dyskusję na temat początkowo bardzo mglistych, ale obecnie coraz bardziej konkretyzowanych projektów rosyjskich dotyczących bezpieczeństwa europejskiego oraz rozpoczęty, w związku z tym, Proces z Korfu. Gdzie my będziemy się plasować w tej dyspucie? Jak my będziemy się w niej definiować? To są tylko niektóre problemy, które tworzą, wydaje mi się, realną materię dla rozważań na temat polityki wschodniej w części dotyczącej Rosji. Jeżeli ta dyskusja, również publiczna, będzie się toczyła w sposób rozsądny, to wypracujemy również jakąś politykę wobec Moskwy. I polityka ta, jednocześnie, nie będzie stała na przeszkodzie naszym relacjom z innymi krajami na Wschodzie. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Pan Andrzej Halicki.

Andrzej Halicki: Przypomnę, że rozpoczęliśmy dyskusję od słów Pana Dyrektora Malickiego, iż sejmowa Komisja Spraw Zagranicznych utworzyła Stałą Podkomisję ds. Partnerstwa Wschodniego. Dlaczego teraz jest ona ważna? Dlatego, że dyskutujemy o wyzwaniach na całe dekady do przodu i ostatni głos z sali spiął ten problem klamrą pytając – polityka zachodnia czy wschodnia? Nie! Polska polityka zagraniczna, czy też inaczej mówiąc – nasza aktywność, jest komplementarna i takie będą jej efekty na Wschodzie, jaka nasza pozycja w ogóle. A tę pozycję budujemy dziś w ramach UE, w ramach naszej działalności na kontynencie. To są naczynia połączone i chciałbym to mocno podkreślić – efekty nie zależą tylko od nas. Potrzeby polskiej polityki bardzo dobrze podsumował pan Szlajfer – instytucjonalizacja. Możemy zadekretować w międzynarodowych umowach miłość i braterstwo po wsze czasy, ale jeżeli nie będzie wymian młodzieży, współpracy uczelni, czy wymiany kulturalnej (a kultura to pole, które rzeczywiście buduje znajomość i ufność), to te drzwi, nawet jeżeli formalnie będą otwarte, nie będą miejscem gdzie ta przepustowość jest duża. Dlaczego? Bo mamy chyba kilka, czy kilkanaście polsko-rosyjskich umów partnerskich, a między Polską i Niemcami ponad 600. Czy łatwiej było nam porozumiewać się z Niemcami czy z Ukraińcami, Białorusinami, Rosjanami, czy Litwinami? Oczywiście z Niemcami było trudniej, bo nigdy nie mieliśmy dobrych relacji polsko-niemieckich. A proszę zobaczyć, jak zniknęły pewne fobie.

Cieszę się, że pan Olszański interesująco opisał sytuację ukraińską, ale nawiążę do uwagi pana prof. Pomianowskiego. Czy nie uważa Pan, że w gruncie rzeczy obóz pomarańczowych, a w szczególności Juszczenko, sam sobie zaszkodził gloryfikując Banderę czy UPA? Ukraińcy mogą budować swój narodowy patriotyzm w oparciu o Petlurę czy inne wzorce, czemu my nie bylibyśmy przeciwni. Jeżeli z jednej strony pojawia się agresja, to z drugiej też. Tylko, że to są marginesy. Problem polega na tym, żebyśmy nie dzielili i nie opisywali całego społeczeństwa przez pryzmat tych właśnie marginalnych grup, ale dawali im odpór i to wspólny. Tak samo Ukraińcy, jak i my musimy przeciwstawiać się radykałom.

Paweł Kowal: Istnieje pewnego rodzaju delikatność, kiedy wypowiadamy się jako politycy i kiedy staramy się nadać tym dyskusjom jakiś kontekst historyczny, kulturowy, a czasem literacki. I szczerze mówiąc, kiedy Radosław Sikorski napisał o „polityce piastowskiej”, początkowo uznałem, że jest to trochę zbyt mocne. Ale później zmieniłem zdanie. Nie uważam, że powinniśmy to odrzucić, lecz myślę, że jeśli mówię, „polityka jagiellońska” w poważnej dyskusji, to każdy rozumie co mówię. Kiedy zaś daję szybki komentarz, tzw. setkę, to nie mówię o „polityce jagiellońskiej”, bo nikt by nie wiedział o co chodzi. Ale kiedy piszę 10 stron tekstu, to posługiwanie się terminami, które są osadzone w polskiej tradycji, jest nie tylko dopuszczalne, ale nawet konieczne. Próbę udawania, że tworzymy coś nowego, odbieram jako dalsze nadrywanie i tak już podartej polskiej tradycji. Kiedy czytam tekst i widzę zdania z Wasiutyńskiego, to mam prawo odpowiedzieć. Ta nadmierna delikatność jest dla mnie wyrazem jakiejś daniny płaconej poprawności politycznej. Wyrażam swój pogląd spokojnie i zależy mi na zniuansowanej odpowiedzi. Słowo „nie” słyszałem w tej sprawie już ze dwadzieścia razy. Nie ja to wymyśliłem i nie ja to zacząłem, ale dzisiaj, w ciągu roku trwania tej dyskusji, widzę, że ma to pewien sens i rozmowa na ten temat w takim gronie musi się toczyć trochę inaczej, niż na zasadzie „tak-nie”. Ja nie mówię, żeby wracać do terminów „Polska mocarstwowa”, czy „Polska imperialna”, ale boję się, że za chwilę ktoś powie, że o Giedroyciu już też nie można mówić, bo nie wypada. Pewnych terminów można używać, pewnych trzeba się wyrzec, a z kolei innych używać ostrożnie.

Jeśli chodzi o politykę wschodnią prowadzoną przez Brukselę, to, moim zdaniem, nie odpowiada ona ambicjom państw członkowskich UE w Europie Środkowej. Bruksela nie prowadzi sama z siebie polityki zagranicznej w imieniu państw narodowych. Rodzi się ona w napięciu pomiędzy państwami członkowskimi a UE, ta zaś nie ma jak dotąd właściwych kompetencji, żeby cokolwiek robić w naszym imieniu. Unijne państwa narodowe działają na własną rękę, sprytnie, pod płaszczykiem unijnych instytucji. Na przykład widzimy obecnie, że kilka państw narodowych zapewniło sobie porządne miejsce w dyplomacji unijnej. Przecież jeżeli do Chin wyjeżdża Francuz, to on nie staje się Europejczykiem, tylko pozostaje Francuzem.

Jeśli chodzi o Białoruś, to jeśli się nie mylę, Unia nie ma jednakowej sformułowanej w jakimś dokumencie, polityki. Zmienność polityki wobec Białorusi w półtorarocznych cyklach wymaga poważnej refleksji politologicznej, a nie ciągłego mówienia o kolejnych sukcesach czy porażkach tych polityk. Sytuacja się dzisiaj zapętliła właśnie poprzez niecierpliwość i kompletną nieumiejętność myślenia o polityce pod kątem dłuższego trwania.

Jeżeli chodzi o Rosję, to podejmę polemikę z panią Berdychowską. Rozumiem, że to co Pani powiedziała – o tych przełomach w relacjach z Rosją – to jest taki trybut. Twardo stoję przy opinii prof. Szlajfera – albo w miejsce geopolityki uprawiamy jakąś „wrażeniopolitykę”, albo odnosimy się do rzeczy i mówimy, gdzie faktycznie zaszły zmiany. Bardzo bym chciał, żeby się dużo zmieniło, ale nie zgadzam się, że tak się już stało. I chciałbym wreszcie mieć takie forum, gdzie rzetelnie o tym porozmawiamy. Tych spraw jest na tapecie dziesięć i myślę, że nie musimy składać danin, żeby nasze wypowiedzi wyglądały na zrównoważone. Dużo się dobrego stało w relacjach z Rosją, ale politycznie bardzo niewiele się zmieniło. Śledzę to od lat i konia z rzędem, a na pewno dobrą kolację temu, kto mi wyjaśni, jakie zmiany zaszły w stanowisku prawnym wobec Katynia. Obserwuję oświadczenia rosyjskiej Prokuratury Generalnej w sprawie Katynia i nie widzę korekty stanowiska. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo, teraz nadszedł moment, na który czekaliśmy. To będzie taki deser. Bardzo proszę Bartłomiej Sienkiewicz.

Bartłomiej Sienkiewicz: Dlaczego pan poseł Kowal uważa, że tak często się zmienia polityka wobec Białorusi, a wymaga to pewnej cierpliwości, natomiast w przypadku pewnego przełomu z Rosją, który się dokonał w ciągu paru miesięcy, takiej cierpliwości już nie wykazuje i uważa, że już trzeba sprawdzać efekty takiej polityki? Nie bardzo rozumiem, dlaczego inny standard ma być wobec Białorusi, a zupełnie inny wobec Rosji.

Skoro pan poseł Kowal siedzi tutaj, po mojej lewej stronie i się tak nawinął, to może też od niego zacznę. Mówiłeś Pawle, znamy się przecież, o tych rożnych sensach historycznych, które warto przywoływać jako pewien kostium historyczny, jako pewien sposób komunikacji, szczególnie w kraju, gdzie tradycja jest obolała lub zerwana. To wszystko prawda, tylko że przywoływanie kostiumów historycznych po to, aby wykazać pewne tezy polityczne, ma także zupełnie inny charakter i doskonale pan poseł Kowal o tym wie. Sam czytałem jego tekst w Teologii Politycznej, gdzie obecną sytuację polityczną porównuje do czasów saskich. Więc rozumiem, że to jest taka sugestia co do pół-suwerenności obecnego rządu niepodległej

Rzeczypospolitej. W ten sposób, jak rozumiem, poseł Kowal uzupełnił wypowiedź lidera Prawa i Sprawiedliwości o Polsce jako kondominium rosyjsko-niemieckim. Tego rodzaju gry, jak „polityka piastowska” ministra Sikorskiego to był wielki błąd, który powoduje właśnie tego rodzaju odpowiedzi. Co więcej, sam poseł Kowal wspomina, że ten spor dotyczący polityki wschodniej schodzi także na poziom kraju. Tak, to jest spor, który dzieli każdy element życia publicznego w Polsce. To spowodowało, że po raz pierwszy od odzyskania przez Polskę niepodległości, spor o politykę zagraniczną jest istotnym sporem o władzę i rząd dusz. Ja nie jestem w stanie się z tym pogodzić.

Teraz chciałbym odpowiedzieć profesorom Kamińskiemu i Szlajferowi. W Polsce nie rozumiemy dziedzictwa Giedroycia i Mieroszewskiego jako pewnej zachwycającej wizji zawierającej zestaw wartości, którego powinniśmy być nośnikami. Ja widzę raczej coś innego. To mianowicie, że przez te dwadzieścia lat Giedroyć i Mieroszewski byli wielokrotnie używani i przykrawani do rożnego rodzaju polityk. Mam na myśli zarówno postkomunistów, którzy dzięki Giedroyciowi wskakiwali do chrzcielnicy, skąd wychodzili całkiem ochrzczeni i uważali, że mają już pełne mandaty, jak i polską prawicę, która miękko łączy Piłsudskiego, „politykę jagiellońską”, Giedroycia i Mieroszowskiego i „Prawo i Sprawiedliwość”. I to się znakomicie spotyka w Gazecie Wyborczej pomimo, że na co dzień obydwie formacje polityczne, bo chyba nikt nie ma złudzeń, że Gazeta Wyborcza jest wyłącznie gazetą, najchętniej przegryzłyby sobie aorty. To jest pewnego rodzaju kostium najzupełniej współczesnych sporów, ale w międzyczasie też coś się dzieje.

Spróbuję to państwu wyjaśnić na dwóch takich obrazkach. Obrazek pierwszy. Ze względu na swoje zawodowe czynności, współdziałałem w probie sprowadzenia z rynku energetycznego Ukrainy energii do Polski, zanim zaczną działać wszystkie ograniczenia związane z CO2 i zanim Rosja nie stanie się posiadaczem części ukraińskich aktywów, bo ta groźba cały czas nad tym krajem wisi. Ówczesny rząd pomarańczowych, mimo interwencji na rożnych szczeblach, nie podjął tych rozmów. A wkrótce wyjaśniło się dlaczego – ówczesny minister energetyki Jurij Prodan miał swoich eksporterów. Stworzył się bardzo miły i szczery układ korupcyjny, który zaczynał się od Ministerstwa Energetyki, a kończył się na prywatnym przedsiębiorstwie. Oczywiście w tej chwili ten układ ustępuje innemu, opartemu o oligarchów ze wschodu Ukrainy, a mechanizm jest mniej więcej podobny. Emisja CO2 to chyba jedno z największych wyzwań, przed jakim stoi mój kraj, bo po 2014 roku będziemy żyli w innej rzeczywistości ekonomicznej. A jeśli dojdzie do redukcji o 30%, a jest taki postulat, to będzie to złupienie nowych krajów członkowskich, polegające na tym, że cały transfer środków z UE adresowany do tych krajów będzie wracał do dysponentów zielonej technologii. Jeśli ktoś czytał artykuł o tym, jak Czesi zafundowali sobie zieloną technologię z baterii słonecznych, no to to jest przedsmak tego, co nas czeka. W tym momencie próba pozyskania przez Polskę energii spoza reżymu CO2, czy ona będzie z rosyjskiej elektrowni węglowej, czy ona będzie z Chmielnickiej elektrowni atomowej na Ukrainie, czy to z jakichkolwiek innych źródeł, niech to nawet będzie Kulczyk, który razem z Białorusinami buduje elektrownię węglową, to z punktu widzenia mojego kraju, to jest kompletnie bez znaczenia. My tej energii po prostu niezwykle potrzebujemy. I to nie ma nic wspólnego ani z wizją, ani z Giedroyciem, ani z „polityką jagiellońską”, ani „piastowską”, tylko jest wymogiem polskiej racji stanu.

Drugi obrazek. Mamy do czynienia ze spotkaniem NATO w Bukareszcie. Jest 2008 rok. Prezydent forsuje rozszerzenie Sojuszu o Ukrainę i Gruzję. Nowy rząd przeciwników politycznych, czyli Platformy Obywatelskiej, angażuje się w ten projekt i minister Sikorski, razem z prezydentem Kaczyńskim, ramię w ramię prowadzą bój o rozszerzenie NATO na Wschód. Tuż przedtem w Instytucie Natolińskim, który trudno posądzić, że ulega wpływom Platformy, ukazuje się fantastyczna analiza pokazująca, że dla głównych aktorów ukraińskiej sceny politycznej rozszerzenie NATO na Wschód jest wyłącznie grą wewnętrzną. I że żadna ze stron, tak naprawdę, nie wykonuje i nie ma zamiaru wykonywać żadnych poważnych działań w tej sprawie. Finał jest taki: Polska zostaje z tym postulatem kompletnie sama, a wszystkie kluczowe kraje UE gwałtownie protestują pod wpływem rosyjskiej ekspansji. Amerykanie, przez moment, próbują to razem z Polską forsować, ale widząc skalę oporu rezygnują … i zostaje zawarty taki zgniły kompromis. Polska, realizując pewną wizję „Zachodu na Wschodzie”, próbowała wykonać swoje zobowiązanie. Moim zdaniem, kompletnie bez rozpoznania wewnątrz ukraińskiego, ponieważ nie było i nadal nie ma na Ukrainie partnerów do poważnej rozmowy na temat przystąpienia tego kraju do UE i do NATO. Nie widzę po prostu gotowości, ani determinacji, która jest niezbędna do tego kroku.

I tutaj dochodzimy do kolejnej kwestii. Mianowicie, pytano mnie o pauzę strategiczną. Ta pauza strategiczna nie dotyczy polskiej polityki wschodniej, w ogóle nie w tym rzecz. Ona dotyczy, rozumianego bardzo szeroko, momentu wstrzymania się pochodu Zachodu – zarówno pozycji Stanów Zjednoczonych na świecie, jak i bezalternatywności pewnego modelu gospodarczego i politycznego, jaki reprezentował umowny, transatlantycki Zachód dla reszty świata. Ten model został zakwestionowany przez radykalny Islam, po drugie, okazało się, że są jednak alternatywy w postaci Chin i Rosji, po trzecie, uległ osłabieniu przez kryzys, a po czwarte, sam Zachód nie wie do końca czym ma być w przyszłości. Czy będzie elitarnym klubem, który będzie musiał wypychać za burtę słabszych członków? Czy Unia w takim stanie, w jakim ją znamy, przetrwa, czy będzie się zmieniać? To jest absolutnie pytanie otwarte. I tym samym nie może być mowy o jakimkolwiek pochodzie Zachodu na Wschód. Mało tego, ta pauza strategiczna dotyczy także Rosji, która chyba zaczyna rozumieć realne niebezpieczeństwo bycia przedmieściem Pekinu. I być może to jedynie kwestia czasu, kiedy to się może stać. Rosja potrzebuje Europy o wiele bardziej niż wcześniej. Czy to przytulenie się Rosji do Europy Zachodniej odbędzie się kosztem Ukrainy, Białorusi, państw bałtyckich i Polski, to jest pytanie otwarte. Ja mam nadzieje, że nie, i uważam, że racją polskiej polityki zagranicznej i myślenia długofalowego jest zrobienie wszystkiego, żeby, po pierwsze, to było niemożliwe, a po drugie, żeby w tym ewidentnie zbliżającym się coraz wyraźniej porozumieniu Zachodu z Rosją, znalazło się miejsce przy stole dla Polski. Bo obawiam się, że nie znajdzie się miejsce dla Ukrainy, a na pewno nie znajdzie się miejsce dla Białorusi.

Pytanie o to, dlaczego my tutaj o Białorusi nie wspominamy? Bo na Białorusi zależy wyłącznie Polsce, trochę Rosji i trochę Ukrainie. Taki jest stan rzeczy. I teraz jest czas na kolejną konkluzję. Zachowanie wizji Giedroycia i Mieroszewskiego de facto sprowadza się do tego, że im bardziej będziemy walczyć o rozszerzenie UE i NATO o Ukrainę i inne kraje, tym będziemy bardziej izolowani i tym mniej będziemy mieli do powiedzenia w sytuacji, w której przyszłość tego obszaru będzie się rzeczywiście decydowała. Być może jest to dylemat na przyszłość, ale uważam, że istnieją poważne przesłanki do tego, żeby w takich kategoriach myśleć.

Bardzo dziękuję panu prof. Mencwelowi za tak elegancką i niszczącą polemikę. Jednak nie jestem w stanie zapomnieć, że kiedy wybuchła wolna Polska, to dla Jerzego Giedroycia, który żył, działał i udzielał swego głosu w Polsce, ten cały wysiłek, jakim było rozszerzenie i wstąpienie do NATO oraz próby zdobycia sobie pozycji do akcesji do Unii, był mniej ważny, niż sprawa kopuły w Przemyślu. To rozpalało go o wiele bardziej, niż cały ten proces. I to pamiętam z lat 90. bardzo wyraźnie. Absolutnie się nie zgadzam z panem prof. Pomianowskim, co już jakby robię zawodowo, że polskie konflikty wokół takich marginesów, jak kresowianie czy konflikty wokół Przemyśla, mogły rozstrzygnąć jakąkolwiek linię polityczną na Ukrainie. Wydaje mi się to niemożliwe, to na pewno nie trzy procent. I ostatnia sprawa – czy polityka wobec Rosji jest kompatybilna z polityką wobec innych krajów? Tak, jak powiedziałem, nie można tworzyć sytuacji, w której nasza polityka wobec Ukrainy oznacza właściwie układ zerojedynkowy, tzn. albo z Ukrainą przeciwko Rosji, albo z Rosją przeciwko Ukrainie. To byłoby po prostu głupie. Dziękuję bardzo.

Jan Malicki: Dziękuję, zdaje się, że nie wszyscy pytający są zadowoleni, ale mamy ostatnie 5 minut, proszę o uwagi i podsumowanie.

Henryk Litwin: Nie śmiem podsumowywać dyskusji, chciałbym powiedzieć, że zejdę na znacznie niższy poziom … mam bowiem urzędniczy obowiązek wyjaśnienia kilku spraw. Chętnie bym się wdał w polemikę, proszę mi wierzyć, na temat używania takich terminów, jak „polska jagiellońska”, ale muszę się powstrzymać.

Za najważniejsze uważam, by powtórzyć, że Polska nadal prowadzi aktywną politykę wobec Ukrainy, Białorusi, Mołdowy i innych partnerów z Partnerstwa Wschodniego, a także, że nie poświęcamy tejże polityki dla polityki wobec Rosji. Nasza polityka wschodnia nie jest dobrze widoczna, gdyż znaczna jej część prowadzona jest przez Unię Europejską, oczywiście, przez Brukselę całej polityki prowadzić się nie da. Takie sprawy, jak chociażby liberalizacja wizowa, czy nam się to podoba czy też nie, musimy prowadzić przez Brukselę. Państwo tego obserwować nie mogą i mają szczęście, że nie muszą, ale taka sprawa, jak chociażby liberalizacja wizowa wiąże się z ogromem codziennej pracy w rożnych grupach roboczych i na rożnych forach unijnych, a także z bezustannym działaniem na rzecz ustalenia zapisów poszczególnych unijnych rekomendacji, zaleceń i tak dalej, i tak dalej. Ostatnie miesiące były okresem naszej niezwykle wytężonej pracy w tym względzie, która zaowocowała pewnymi konkretnymi, już obowiązującymi ustaleniami, dotyczą one właśnie utrzymywania rozsądnej równowagi pomiędzy kroczeniem naprzód w liberalizacji wizowej z Rosją, a kroczeniem naprzód w liberalizacji wizowej z krajami Partnerstwa Wschodniego.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmuje dużo tego typu działań. Zapewniam, że staramy się nie marnotrawić żadnego dorobku, który dotychczas zdobyliśmy w stosunkach dwustronnych. Istnieje cała gama struktur, które funkcjonowały w przeszłości, i które powinny znowu funkcjonować. Druga połowa 2010 roku powinna być tym okresem, w którym zarówno Forum Obywatelskie, Komitet Prezydencki, komisje i fora współpracy gospodarczej wznowią swoje działanie. Jestem aczkolwiek w niezręcznej sytuacji, gdyż muszę mówić o działaniach, które dopiero będą, czy też być powinny.

Bardzo krotko odniosę się do poszczególnych pytań. MSZ kreuje swoją politykę, a szczególnie korzysta z instrumentarium dyplomatycznego, nie tylko w określonych warunkach politycznych, ale również finansowych. Powyższa zależność jest nieuchronna. Już dwa razy likwidowaliśmy Ambasadę w Mongolii i mam nadzieję, że będziemy mieli okazję zlikwidować ją trzeci raz, a zatem, że nastąpi też moment, kiedy będziemy mogli ją otworzyć. W sprawie niedostatecznych kontaktów Ambasady RP w Kijowie z Partią Regionów w okresie prezydentury W. Juszczenki. Można oczywiście z powodzeniem, analizując wszystkie działania Ambasady, powiedzieć, że kontaktów z obozem W. Juszczenko – J. Tymoszenko było więcej, niż z obozem W. Janukowycza. Ten zarzut nie wydaje mi się jednakże w pełni słuszny. Jeśli nawet współpraca była aktywniejsza, to tylko i wyłącznie ze względu na całkowicie nieuchronną intensywność kontaktów oficjalnych, co w przypadku ambasady jest oczywiste. Wiem o aktywnej współpracy Ambasadora i pracowników ambasady ze środowiskiem W. Janukowycza. Jesteśmy również przygotowani na aktywniejszą politykę wobec Mołdowy w warunkach porażki obecnej koalicji. Nie jesteśmy bezkrytycznymi entuzjastami obecnego rządu mołdawskiego, po prostu dostrzegamy fakt, że jest on, obiektywnie rzecz biorąc, naprawdę najbardziej proeuropejskim gabinetem, jaki w ogóle został utworzony…

Jan Malicki: …od czasów Stefana Wielkiego…

Henryk Litwin: … w państwach WNP. Oczywiście dostrzegamy konflikty w łonie koalicji rządzącej, ale nie podważają one założenia, by w rozsądny sposób współpracować z obecną koalicją, chociażby w zakresie realizacji tych bardzo poważnych i pozytywnych finansowych decyzji, które Unia już podjęła.

Jeśli chodzi o zły i paternalistyczny język wobec naszych wschodnich sąsiadów, to nawet jeśli Państwo znajdą jakieś pojedyncze przykłady, muszę powiedzieć z całkowitym przekonaniem, że do tego grzechu, w imieniu MSZ, się nie przyznaję. Nie stosujemy i nie stosowaliśmy paternalistycznego języka w odniesieniu do naszych wschodnich partnerów.

Czy nasze stosunki z Ukrainą były porażką czy sukcesem? Nie przesadzałbym z ocenami pesymistycznymi, pomimo porażki obozu pomarańczowego. Wydaje mi się, że realnym skutkiem, którego nie musimy się wstydzić, jest możliwość uczynienia następującego zestawienia: kiedy w 1991 roku zaczynałem pracę na Ukrainie, jedną z pierwszych analiz, którą przeczytałem, jeszcze przed powstaniem państwa ukraińskiego, była analiza stosunku ukraińskiej opinii publicznej do innych krajów. W tych badaniach Polska była niewidoczna wśród ocen pozytywnych i zdecydowanie górowała w czołówce ocen negatywnych. Na początku 2010 roku opublikowano badania opinii publicznej, z których wynika, że Ukraińcy uważają nas za najbardziej przyjaznych partnerów. To jest realna zmiana, która jest zasługą przede wszystkim polskiego społeczeństwa obywatelskiego, ale, śmiem twierdzić, że również ludzi zajmujących się polityką zagraniczną, którzy dołożyli jakąś tam malutką cegiełkę. Nie sądzę, byśmy mogli tak bardzo się zamartwiać, że likwidujemy instrumenty polityki długoterminowej. Obecnie powstaje w Polsce pięć ośrodków uczelnianych zajmujących się studiami wschodnimi, a zatem już nie tylko ośrodek warszawski będzie kształcił specjalistów od wschodu. Oczywiście „rodzą” się one z pewnymi trudnościami. Uważam, że należy bardzo silnie wesprzeć powyższe inicjatywy i doprowadzić do tego, by następne, które kiełkują – utrzymały się, wówczas będą one jednymi z ważniejszych instytucji polityki długoterminowej, a takimi są obecnie Studium Europy Wschodniej na Uniwersytecie Warszawskim i jeszcze wiele innych podmiotów. Tak naprawdę infrastruktura kontaktów, które stworzyliśmy przez minione lata, wcale nie jest taka mała i warta lekceważenia.

Jako człowiek pracujący i w Ukrainie, i w Białorusi, i w Rosji mogę docenić rozległość i głębokość kontaktów, które nasze środowiska mają ze wschodnimi sąsiadami Polski. Oczywiście Ambasadorem UE w ramach unijnej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych jest Francuz, Niemiec, czy też przedstawiciel innego kraju, jednakże jest on tak precyzyjnie obudowany procedurami, przepisami, możliwościami i brakiem możliwości, że naprawdę w znacznie większym stopniu staje się urzędnikiem UE, niż przedstawicielem swojego kraju, tym prywatnym Francuzem, Niemcem i tak dalej. Oczywiście jest niezwykle ważne, byśmy zajęli odpowiednio eksponowane miejsce w służbie zagranicznej, ale równie ważne jest, by nie przeceniać możliwości, tego czy innego, polskiego ambasadora.

Następna sprawa – Białoruś i „długie trwanie”. Konieczność zrezygnowania z polityki izolacji Białorusi wynikała, w moim przekonaniu, właśnie z potrzeby długiego trwania. Znaczne obniżenie rangi naszej obecności w Białorusi determinowało bezradność w budowaniu struktur, które mogą sprzyjać długiemu trwaniu. Stąd też nie było innego wyjścia zarówno dla UE, jak i dla nas.

W sprawie decyzji bukaresztańskich NATO – zgadzam się, że bez wątpienia były one kompromisem, jednakże przyznam szczerze, że przymiotnikowanie tego kompromisu to już bardzo dowolny proceder. W którym przypadku jest on rzeczywiście zgniły, a w którym jest fundamentem życia społecznego, to już zależny od naszych intencji, kiedy używamy tego określenia. W moim przekonaniu kompromis bukaresztański był całkiem udany z naszego ówczesnego punktu widzenia, bo zawierał istotne elementy polskiego stanowiska. Natomiast to, że w bieżącym roku okazało się, że Ukraina nie za bardzo ma ochotę z niego skorzystać, to już zupełnie inna sprawa. Dla porównania Gruzja otrzymała dzięki decyzji bukaresztańskiej bardzo istotny bodziec modernizacyjny, z którego obecnie korzysta.

Wreszcie chciałbym Państwa zapewnić, że polska polityka wschodnia jest częścią polskiej polityki zagranicznej. W dzisiejszych warunkach tylko w ten sposób można traktować politykę wschodnią, jako wydzieloną tylko i wyłącznie ze względu na pewne specyficzne instrumentarium. Inwestycje rosyjskie w Polsce są małe, gdyż jak dotąd nie odnotowaliśmy realnego zainteresowania strony rosyjskiej inwestycjami. Federacja Rosyjska mówiła raczej o bliżej nieokreślonych, specjalnych warunkach dla ewentualnych inwestycji, zaś konkretnych propozycji, w gruncie rzeczy, nie było. Elektrownia w Obwodzie Kaliningradzkim to bardzo ciekawy pomysł, ale prawdę mówiąc, propozycje złożone w tym zakresie przez Rosję, nie były de facto konkretnymi propozycjami. Jak dotąd miały one formę bardzo luźno rzuconych myśli, stąd obecnie tak naprawdę nie mamy czego analizować. Propozycje rosyjskie są dopiero, powiedziałbym, pewnego rodzaju intelektualną prowokacją, nie mają zaś formy konkretnej inicjatywy. Dziękuję.

Jan Malicki: Dziękuję bardzo. Ponieważ słońce chyli się już ku zachodowi, czas skończyć naszą dyskusję. Zamiast jakichkolwiek podsumowań powiem, że dziesięciolecie śmierci Redaktora uczciliśmy w sposób poważny i bardzo konkretny. Nie było okazji o tym mówić, ale wielokrotnie, w ciągu ostatniego roku, czy dwóch, a może i dłużej, odnosiłem wrażenie, że każdy bierze z Giedroycia to, co mu jest wygodne. Kiedy mówi się o Rosji, to czytam, że Giedroyć interesował się wyłącznie Rosją. Tymczasem każdy z nas wie, jakie były naprawdę te absolutne priorytety Giedroycia i Kultury. Padło tutaj kilkakrotnie stwierdzenie o strategii. Ukraina stała się dla Giedroycia oczkiem w głowie. Nie dlatego, że był ukrainofilem – był politycznym realistą. Ukraina była głównym zagadnieniem, ponieważ jej niepodległość gwarantowała bezpieczeństwo Polski. To był fakt warunkujący stosunki z Rosją. Ale jest jeszcze jedna kwestia, która padła tutaj wielokrotnie, a mianowicie kwestia długiego trwania. Ja również jestem absolutnym przeciwnikiem oceny, że polityka wschodnia się nie udała. Jestem zwolennikiem tezy wprost przeciwnej. Spójrzmy na rok 1989 i 2010 i to wystarczy, by to stwierdzić. Ale jeśli czcimy dzisiaj wielkiego człowieka, to nawet nie analizując kilku tysięcy jego wydań, wystarczy zajrzeć w tom korespondencji Giedroycia z emigracją ukraińską. Proszę państwa, on zaczynał w roku 50.

Pierwsze próby dyskusji, rozmowy z Borysem Lewickim o listach, o deklaracjach z Ukraińcami; proszę państwa, wtedy nie było w ogóle z kim rozmawiać. Dopiero po 27 latach, w 1977 roku, ukazała się pierwsza bardzo poważna wypowiedź, bardzo poważna deklaracja strony ukraińskiej – słynny wywiad z Frankiem Sysynem i Romanem Szporlukiem. Giedroyc nie załamywał rąk, nie twierdził, że się wszystko rozpada, że nic z tego nie będzie, że trzeba wektory odwracać. Nie! Po prostu wiedział, że sprawy poważne, trzeba traktować poważnie i latami ciężko pracować. A jak trzeba było wychowywać partnerów to ich wychowywał. To powiedziawszy, dziękuję wszystkim za wspaniałą dyskusję.