Уникальный архив А. М. Топчибаши Рецензия на сборник документов: А. М. Топчибаши. Парижский архив 1919-1940. В четырех книгах. Книга первая 1919-1921. Составители Г. Мамулиа и Р. Абуталыбов. Москва: Художественная литература, 2016

Севиндж Алиева

[текст первоначально опубликован в:
"Nowy Prometeusz" nr 9, lipiec 2016, ss. 147-149]

Азербайджанская Республика, провозглашенная 28 мая 1918 года, стала первой светской республикой на мусульманском Востоке. У истоков идеи азербайджанской нации и азербайджанской государственности стояли знаменитые мыслители и идеологи Алибек Гусейнзаде, Ахмед бек Агаев, Мамед Эмин Расулзаде, Алимардан бек Топчибаши и другие.

ПОЛНЫЙ ТЕКСТ СТАТЬИ В PDF

„Urzeczeni Orientem. Listy Profesora Ananiasza Zajączkowskiego do Profesora Tadeusza Kowalskiego 1925-1948” – recenzja

Paweł Libera

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 8, październik 2015, ss. 151-154]

Pod koniec 2013 roku nakładem wydawnictwa Agade ukazał się zbiór listów jednego z najbardziej znanych polskich orientalistów, profesora Ananiasza Zajączkowskiego (1903-1970) do wybitnego krakowskiego badacza, profesora Tadeusza Kowalskiego (1889-1948). Publikacja zawiera listy z archiwum Tadeusza Kowalskiego przechowywanego w Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Niestety nie zachowały się listy profesora Kowalskiego do Zajączkowskiego – w większości spłonęły razem z innymi dokumentami profesora Zajączkowskiego w czasie Powstania Warszawskiego. Listy przepisała córka Profesora, p. Maria Emilia Zajączkowska-Łopatto, orientalistka, a wstęp i opracowanie było dziełem wspólnym córki Profesora i prof. Tadeusza Majdy.

PEŁEN TEKST ARTYKUŁU W PDF

Георгий Мамулиа, Рамиз Абуталыбов „Страна огней. В борьбе за свободу и независимость. Политическая история азербайджанской эмиграции 1920-1945 гг.” (Париж-Баку: СВS, 2014)

Севиндж Алиева

[tekst pierwotnie opublikowano w:/текст первоначально опубликован в:
 "Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 149-153]

Неповторимое лицо государства определяют не его природные ресурсы, и даже не его экономические или научные достижения. Подлинным лицом любого государства является его культурное и духовное своеобразие, его неповторимый национальный «голос» в мировом «концерте» других стран и народов. Этот «голос» рождается из глубины народного духа, формирующего национальное самосознание, и выражается в творчестве и деяниях лучших представителей национальной интеллигенции. В конце ХIХ – начале ХХ века в Азербайджане сформировалась прослойка такой интеллигенции, которая составила костяк настоящей национальной элиты. Именно эти люди в самый драматический и судьбоносный период истории Азербайджана – 1918-1920 годы – и определили национальное будущее своего народа.

Недолгим оказалось время существования Азербайджанской Республики, но оно стало самым ярким событием в истории азербайджанского народа, азербайджанской нации в начале ХХ века.

После падения Республики цвет национальной элиты вынужден был покинуть родину. Многим из них было тогда по 20-30 лет. И вот они – образованнейшая, прогрессивно мыслящая, нацеленная на свободу своего народа часть азербайджанского общества – и составили основу азербайджанской эмиграции.

Их жизнь и деятельность на чужбине долгие годы была окутана тайной, а то и дезинформацией. В советской историографии их труды получали такие оценки как «антисоветская пропаганда», «буржуазные фальсификаторы», «враги народа» и т.д. Однако все, что они делали в политике, в творчестве – это тоже часть истории азербайджанского народа. Ведь азербайджанская эмиграция не прекращала борьбы за свободу и независимость своей родины, своего народа.

Именно этой теме и посвящена очередная книга Георгия Мамулиа и Рамиза Абуталыбова «Страна огней. В борьбе за свободу и независимость. Политическая история азербайджанской эмиграции 1920-1945 гг.».

Георгий Мамулиа – кавалер ордена чести Грузии, доктор высшей школы исследований общественных наук (EHESS) во Франции, автор многих работ по истории грузинской политической эмиграции, Грузии и всего Кавказа на грузинском, французском и русском языках: «Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie (1921-1945)» (Paris: L’Harmattan, 2009) и «Грузинский легион вермахта» (Москва, Вече, 2011), «Кавказская Конфедерация в официальных декларациях, тайной переписке и секретных документах движения «Прометей» (М.: Социально-политическая мысль, 2012), «Борьба за свободу и независимость Кавказа (1921-1945)» (Тбилиси – Париж, Мередиани, 2012) и др.

Рамиз Абуталыбов – кавалер ордена Почетного легиона (Франция) и медали Пушкина (Россия), известный советский и азербайджанский дипломат – долгое время жил и работал в Европе. Всю свою жизнь он по крупицам собирает архивные материалы о своих соотечественниках, и в бытность на дипломатической службе встречался со многими из них и их потомками; издал в Москве несколько книг на эту тему: «Годы и встречи в Париже», «Азербайджанская Демократическая республика – 90 лет», «Свои среди чужих, чужие среди своих», « М. Э. Расулзаде и Кавказская Конфедерация».

Плодом многолетней работы этих двух авторов стало очередное исследование, посвященное борьбе азербайджанской политической эмиграции за восстановление независимости Азербайджана и Кавказа в целом. На основе уникальных архивных материалов, обнаруженных во Франции, Польше, Азербайджане, Грузии и России, раскрывается политическая история азербайджанской эмиграции в Грузии и во Франции в 1920-1921 годы, разносторонне представлена деятельность дипломатической делегации Азербайджана в период Каннской, Генуэзской и Лозаннской конференций (1922-1923), а также польско-азербайджанские взаимоотношения в рамках движения «Прометей» (1924-1940), связи и проекты сотрудничества азербайджанской эмиграции с Германией в период Второй мировой войны и многое другое.

Этот труд ценен и полезен всем, кто интересуется историей Кавказа, идеей общего Кавказского Дома и демократическим направлением истории кавказских народов в общем контексте международных отношений. Работа является попыткой обобщающего научного исследования с целью восполнить имеющийся в исторической науке существенный пробел по данной проблематике.

Монография Г. Мамулиа и Р. Абуталыбова имеет важное научно-теоретическое, политическое и идеологическое значение. Она состоит из введения, восьми глав, заключения, именного списка комментариев, источников и библиографии.

В первой главе «Тифлисский период борьбы за восстановление независимости Азербайджана (1920-1921)», принимая во внимание, что в указанный период Грузинская Республика еще не была оккупирована советскими войсками, авторы раскрывают ее роль как центра национально-освободительной борьбы народов Кавказа. Из Тифлиса шло снаряжение и военная помощь национально-освободительному движению азербайджанцев, а также горцев Северного Кавказа. Все эти процессы рассматриваются в контексте эволюционирующих интересов государств Антанты и, в частности, Франции в отношении борьбы кавказских народов за свою независимость. В частности, выяснено, что после разгрома в ноябре 1920 года красной армией белых войск генерала П. Врангеля, правительство Франции предприняло более чем серьезные, хотя и, увы, явно запоздалые шаги для оказания помощи национально-освободительным движениям народов Азербайджана и Кавказа в целом.

Достоинством второй главы – «Правительство А. Бриана и попытки ревизии Севрского договора как основы для отрыва кемалистов от союза с большевиками. Первые проекты формирования единого кавказского государства (1921)» является подробнейшее освещение роли дипломатической делегации Азербайджана в Париже, находящейся под руководством А. М. Топчибаши, в настойчивых попытках, предпринимаемых французским правительством того времени, оторвать кемалистов от союза с большевиками. Составной частью этого плана являлось подключение Анкары к проекту восстановления независимости кавказских государств, со своей стороны объединенных в Кавказскую Конфедерацию. Упомянутый проект, возможности осуществления которого, судя по всему, весьма серьезно рассматривались и в Париже и в Анкаре, потерпел неудачу, прежде всего, по причине непримиримого отношения к кемалистам британского правительства Ллойд Джорджа, стремившегося всеми силами навязать Анкаре Севрский договор.

Именно в третьей главе – «Деятельность дипломатической делегации Азербайджана в период Каннской, Генуэзской и Лозаннской конференций (1922-1923)» в полной мере изучены перипетии деятельности азербайджанских представителей, из последних сил стремившихся привлечь великие державы на свою сторону и добиться от них поддержки.

Наибольшее содействие и помощь азербайджанская политическая эмиграция получила от Польши, что досконально и отражено в четвертой главе: «Польско-азербайджанские взаимоотношения в рамках движения «Прометей» (1924-1931)».

Авторы изучили все проекты, связанные с разработкой политическими организациями и партиями Азербайджана в изгнании концепции Кавказской Конфедерации, – государственного объединения, которое планировалось создать после освобождения Кавказа от ига большевиков. Анализ этого вопроса позволил им прийти к справедливому выводу о том, что «существование общего врага сблизило азербайджанцев с грузинами и горцами, пробудив у них чувство региональной солидарности…». Не меньший интерес вызывает также описание повстанческого национально-освободительного движения на Кавказе в контексте начавшейся в СССР насильственной коллективизации. О тесном сотрудничестве кавказских политических партий и организаций речь идет и в пятой-седьмой главах, посвященных периоду с 1931 по 1940 годы. Именно в этих главах наибольший интерес вызывает анализ международной ситуации, способствующий стремлению представителей азербайджанских политических партий и организаций, воспользовавшись меняющейся международной конъюнктурой, завязать связи с политическими кругами Германии, Турции, Франции и Англии.

Завершающая книгу восьмая глава: «К вопросу о политических аспектах германо-азербайджанских взаимоотношений в период Второй мировой войны» проливает свет на самый дискуссионный вопрос: интересы Третьего Рейха в Азербайджане и Азербайджанский легион. Авторы справедливо отметили, что для руководства гитлеровской Германии абсолютно приоритетным являлся лишь вопрос Бакинской нефти, в то время как сам азербайджанский народ и его судьба в целом не волновали Берлин. Исследователи устанавливают, что планы непосредственно фюрера относительно будущего устройства Кавказа так и остались неизвестными, лишь отдельные дипломаты, представители гражданской администрации и Вермахта выступали за отделение Кавказа от красной империи. В этом плане весьма показательна позиция лидера азербайджанских тюрков М. Э. Расулзаде, который, будучи председателем Азербайджанского комитета в Берлине, в 1943 г. отказался от сотрудничества с немцами, убедившись в нежелании германских властей сделать заявление о политическом будущем Азербайджана и Кавказа.

Все эти, а также многие другие малоизвестные исторической науке вопросы освещаются в книге на основании уникальных архивных данных, многие из которых впервые вводятся в научный оборот. Также впервые комплексно и всесторонне изучена в целом борьба народов Кавказа за свою свободу и независимость в 1920-1945 гг. Авторы не только рассмотрели деятельность кавказской, и в частности азербайджанской эмиграции, но и поделились своими размышлениями о судьбе их политических лидеров, а также будущих политических перспектив народов Кавказа.

Несомненно, данная монография будет представлять значительный интерес для всех тех, кто занимается историей политической эмиграции и национально-освободительных движений Азербайджана и в целом Кавказа

Севиндж Алиева – Доктор исторических наук, Институт истории Национальной Академии наук Азербайджана

Stanisław Szuszkiewicz, „Moje życie, krach i wskrzeszenie ZSRR”, Mińsk, 2013

Mikołaj Iwanow

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 4, październik 2013, ss. 215-218]

Stanisław Szuszkiewicz jest prawdopodobnie najbardziej znanym i szanowanym w Polsce i na świecie białoruskim politykiem opozycyjnym. Tu nad Wisłą szanują go przede wszystkim za dokonania z lat 1991 – 1994, kiedy stał on na czele młodego państwa białoruskiego i sporo zrobił w sprawie podwalin przyjaznych, dobrosąsiedzkich i wzajemnie korzystnych stosunków miedzy naszymi narodami, które przez prawie 500 lat wchodziły w skład jednego organizmu państwowego – Rzeczypospolitej. Mimo swych 77 lat jest on nadal nadzwyczaj aktywnym działaczem w społeczno – politycznym życiu własnego kraju. „Hromada” – partia socjaldemokratyczna pod jego kierownictwem, nawiązująca do tradycji słynnej „Hromady” z początków białoruskiego odrodzenia narodowego, jest aktywnym uczestnikiem procesów politycznych w kraju. Mimo stosowanych wobec niego bolesnych represji nadal intensywnie oskarża panujący na Białorusi reżim prezydenta Aleksandra Łukaszenki o autokratyzm i inne przewinienia wobec własnego narodu.

Ukazanie się autobiograficznej książki Stanisława Szuszkiewicza stanowi na białoruskojęzycznym rynku czytelniczym znamienne zjawisko1. Ze zrozumiałych powodów książka została wydana na wpół legalnie, bez wskazania wydawnictwa. Paradoksalnie, pierwszy prezydent niepodległej Białorusi, aby przygotować tę książkę musiał skorzystać z grantów rosyjskiej Fundacji Jelcyna i słowackiego MSZ. Na Białorusi książka rozpowszechniana jest w minimalnych ilościach jedynie przez niektóre organizacje opozycyjne, znajomych i przyjaciół byłego przewodniczącego białoruskiego parlamentu. Jej pierwsza oficjalna prezentacja odbyła się w październiku w Warszawie w Domu Białoruskim.

Wątek autobiograficzny dominuje w książce, ale jest on daleko nie jedyny. Autor komentuje i analizuje prawie wszystkie znaczące wydarzenia ostatnich 30 lat historii Białorusi i świata, których był świadkiem. Szeroko pisze o postawach czołowych polityków białoruskich, nie szczędząc krytycznych uwag pod ich adresem. Nie oszczędza również siebie, przyznając się do wielu politycznych pomyłek i przyjmując winę za powstanie na ruinach białoruskiej demokracji reżymu autokratycznego.

Najmocniejszą stroną książki jest próba analitycznego i strategicznego podsumowania minionego 20-lecia, kiedy autor miał wyraźny, osobisty wpływ na los własnego narodu i losy postkomunistycznej Europy. Były „ojciec odrodzonej białoruskiej niepodległości”, jak niekiedy nazywany jest w kręgach białoruskiej opozycji demokratycznej, podejmuje próbę politycznej analizy rozwoju wydarzeń na terenie Europy Wschodniej po upadku imperium sowieckiego. Próbę, co należy stanowczo podkreślić, wyjątkowo udaną. W książce jego pióra znajdujemy zarówno dokładny opis upadku ZSRR, jak również głęboką analizę przyczyn upadku samego komunizmu.

Dla Polski i Polaków najbardziej ciekawym może być wątek pochodzenia Szuszkiewicza, który odzwierciedla nadzwyczaj ciężki los mińskich i białoruskich katolików, w przeważającej większości Polaków. Stanisław Stanisławowicz (jak nazywany jest w Rosji) pochodzi zarówno ze strony matki, jak i ojca z katolickiej rodziny szlachty zaściankowej. Jego rodzice (ojciec Stanisław i matka Helena Romanowska) poznali się, będąc studentami Mińskiego Polskiego Technikum Pedagogicznego im. Bronisława Wiesołowskiego, czołowej polskiej placówki edukacyjnej powołanej przez rząd komunistyczny w Mińsku w ramach tak zwanego komunistycznego eksperymentu zbudowania w ZSRR polskiego autonomicznego społeczeństwa socjalistycznego. Przypomnijmy, że język polski był w międzywojennej Białoruskiej SRR jednym z oficjalnych języków państwowych. Eksperyment ten był stosunkowo krótkotrwały i już w drugiej połowie lat 30. Polacy z „awangardy budownictwa socjalistycznego” przekształcili się, jak stwierdził „ojciec narodów” tow. Stalin w „bandę szpiegów, szkodników i zdrajców”. Rozpoczęła się „operacja polska”, w ramach, której zginęło ponad 100 tys. Polaków, 5 razy więcej niż w Katyniu. Nie uniknął represji również ojciec Stanisława, skazany na 10 lat łagru, mimo, że jeszcze na początku lat 30. dokonał wyboru świadomościowego i został znanym poetą białoruskim. Matka natomiast została prawdopodobnie najbardziej znaną na Białorusi radziecką poetką polską, członkiem Związku Pisarzy Radzieckich. Uniknięcie przez nią represji graniczyło z cudem. Po aresztowaniu męża i pozbawieniu jej środków do życia, sama zgłosiła się do NKWD z „prośbą” o aresztowanie, bo będąc więźniem mogła uniknąć śmierci głodowej. Cud natomiast trwał dalej: zamiast aresztowania dostała pracę w szkole rosyjskiej. Jak wspomina Szuszkiewicz, matka początkowo miała problemy z językiem rosyjskim i musiała starannie przygotowywać się do każdych zajęć.

Stanisław Szuszkiewicz również dokonał własnego wyboru świadomościowego. Jest Białorusinem, ale głęboko świadomym swego katolickiego, polskiego pochodzenia. Najbardziej niezwykłym był los babci przyszłego białoruskiego prezydenta – Franciszki, która w Mińsku przed II wojną światową odgrywała rolę swoistego księdza… Terror antypolski spowodował zamknięcie wszystkich kościołów katolickich na terenie BSRR. Aresztowano i skazano również wszystkich księży. Wtedy rolę takich namiastek księży brali na siebie najbardziej odważni wierni (w tym wiele kobiet). Potajemnie uczyli oni dzieci religii, odprawiali nielegalne msze święte, chrzcili, pomagali chować zmarłych. Takim właśnie odważnym człowiekiem była babcia Franciszka, której duszpasterską działalność w mińskim rejonie „Komarowka” autor wspomina z wielkim szacunkiem i nostalgią.

Prawdopodobnie najbardziej fascynującym fragmentem książki jest opisana przez Szuszkiewicza historia podpisania dokumentów o rozwiązaniu Związku Radzieckiego i powstaniu Wspólnoty Niepodległych Państw, w puszczy Białowieskiej w Wiskulach, w grudniu 1991 roku. Autor dokonał tego razem z przywódcami Rosji, Borysem Jelcynem i Ukrainy, Leonidem Krawczukiem. Szuszkiewicz obala mit o przypadkowości ich podpisania, o niezdecydowanej postawie Ukrainy i inne nieprawdziwe informacje na ten temat. Pisze o tym szczegółowo, jak nikt inny, przytacza wiele dotychczas nieznanych faktów.

Za swe największe osiągnięcie życiowe Stanisław Szuszkiewicz uważa wyprowadzenie broni jądrowej z terytorium Białorusi. Na stronach książki pisze on, że w latach 1991 – 1993, po rozpadzie ZSRR, Białoruś była prawdopodobnie najbardziej uzbrojonym państwem na świecie. Wśród kierownictwa republiki nie brakowało ludzi, którzy postulowali zachowanie takiego stanu rzeczy, tj. pozostawienie na terytorium kraju setek bomb atomowych. Miało to, w ich zamyśle gwarantować mocną pozycję odrodzonego państwa białoruskiego na arenie międzynarodowej. Szuszkiewicz, sam fizyk atomowy, doskonale rozumiał, jaką groźbę dla młodego państwa białoruskiego mogły stanowić podobne zagrywki. Od początku, konsekwentnie dążył do atomowej demilitaryzacji kraju. Czego wreszcie dokonał.

Kierunek kariery naukowej autor wybrał pozostając pod wpływem matki, która bała się, że w warunkach sowieckiego totalitaryzmu syn może powtórzyć los ojca-łagiernika. Liczyła, że tylko solidny zawód, niezwiązany z polityką może zagwarantować synowi w miarę bezpieczny byt w Związku Radzieckim. Dlatego też młody Stanisław, po ukończeniu Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego, od roku 1959 pracował jako młodszy pracownik naukowy w Instytucie Fizyki Akademii Nauk Białoruskiej SRR. Później był starszym inżynierem w Mińskich Zakładach Radiowych. W latach 1967−1969 był prorektorem ds. pracy naukowej Mińskiego Instytutu Radiotechnicznego. Na Białoruskim Uniwersytecie Państwowym zrobił błyskotliwą karierę naukowo-administracyjną. W latach 70. pracował tam, jako docent, profesor, kierownik Katedry Fizyki Jądrowej i Elektroniki, prorektor ds. nauki. W 1991 roku został członkiem korespondentem Białoruskiej Akademii Nauk .

Plan matki pierwszego białoruskiego prezydenta, polegający na niedopuszczeniu syna do polityki, jednak się nie udał. „Pieriestrojka” i demokratyzacja życia w Związku Radzieckim pod koniec lat 80. rzuciły go w wir wielkiej polityki. Na łamach omawianej książki szczegółowo opisuje swą drogę na „olimp” władzy białoruskiej. W roku 1989 obrano go deputowanym ludowym ZSRR. W 1990 roku został deputowanym do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR (od 1991 roku − Rady Najwyższej Republiki Białorusi) XII kadencji. W latach 1990−1991 pełnił w niej funkcję I zastępcy przewodniczącego parlamentu białoruskiego, a od jesieni 1991 do stycznia 1994 roku został de jure głową państwa białoruskiego – przewodniczącym Parlamentu.

Jego zasługi w umocnieniu białoruskiej niepodległości są doprawdy ogromne. Pod jego bezpośrednim kierownictwem rozpoczęto proces stopniowego przywracania roli języka białoruskiego, jako języka państwowego – języka administracji państwowej, szkolnictwa i kultury. Przeprowadzono pierwsze reformy rynkowe i ostatecznie odsunięto komunistów od władzy na poziomie lokalnym. Zrobiono poważne kroki na drodze integracji Białorusi z Europą.

Dojście do władzy Aleksandra Łukaszenki w 1994 roku i ustanowienie przez niego na Białorusi reżimu autokratycznego nie spowodowało jednak odsunięcia Stanisława Szuszkiewicza od aktywnego życia politycznego. Jest on nadal jednym z najbardziej szanowanych i aktywnych działaczy opozycji demokratycznej. Sporo podróżuje po świecie, reprezentując tę drugą, inną Białoruś, która walczy o opcję demokratyczną dla swego kraju. Jest on uznawany za symbol niezłomnej walki z reżimem, symbol europejskiego wyboru Białorusi. W 2005 roku był kandydatem w wyborach prezydenckich w 2006 roku, z ramienia opozycji demokratycznej, jednak na Kongresie sił opozycyjnych, którego był przewodniczącym, wycofał swoją kandydaturę na rzecz wspólnego kandydata opozycji. Ostatecznie poparł kandydaturę Aleksandra Milinkiewicza. Trzykrotnie nominowany był do Pokojowej Nagrody Nobla, odznaczony wieloma międzynarodowymi nagrodami: w tym najwyższym orderem Republiki Litewskiej Krzyżem Komandorskim Orderu Witolda Wielkiego, polską prestiżową Nagrodą im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego i amerykańskim „Medalem Wolności” Trumana-Reagana.

O jego wyboistej, ale prowadzącej stale do wartości demokratycznych drogi życiowej można przeczytać w książce „Moje życie: krach i wskrzeszenie ZSRR”, którą Państwu stanowczo polecam.

Dr hab. Mikołaj Iwanow – historyk, politolog profesor Uniwersytetu Opolskiego, zajmuje się dziejami Związku Radzieckiego, w szczególności historii mniejszości polskiej w ZSRR.

1Rosyjskojęzyczny wariant książki ukazał się prawie pół roku wcześniej w Moskwie.

Bohdan Cywiński, „Szańce kultur. Szkice z dziejów narodów Europy Wschodniej”, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2013

Kazimierz Wóycicki

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 4, październik 2013, ss. 209-214]

Książka Bohdana Cywińskiego jest syntezą dziejów Europy Wschodniej, widzianych jako historie poszczególnych narodów, podległych w XIX wieku imperium rosyjskiemu, oraz samej Rosji. Jest to książka wyjątkowa i nader trudno znaleźć by było pozycję prezentującą tak szeroką panoramę, jaką rysuje Cywiński. Są to dzieje Finów, Estończyków, Łotyszy, Litwinów, Białorusinów, Ukraińców, Mołdawian, Azerów, Gruzinów, Ormian, wschodnioeuropejskich Żydów.

Należy pamiętać, że Estonia i Łotwa zaliczane są często do Europy Północnej, a Litwa do Europy Środkowej. Używa się też określenia Europa Środkowowschodnia, w której może się znaleźć i Białoruś i Ukraina, ale nie będzie w niej osobno traktowanych krajów Kaukazu, postrzeganiu których towarzyszy niepewność czy to jeszcze Europa czy już Azja. Dla Cywińskiego wszystko to stanowi Europę Wschodnią. Kryterium jakim posługuje się Cywiński jest czytelne. Chodzi o narody, które przynależały do rosyjskiego imperium i w ramach tego imperium kształtowały swoją nowoczesną tożsamość. Historyk kończy swoją opowieść w momencie, gdy rozpada się carskie imperium, stwarzając szansę ruchom narodotwórczym na pozyskanie własnych państw narodowych, co uda się tylko niektórym.

Okresem najbardziej dramatycznych wydarzeń opowiadanych przez autora jest przełom XIX i XX wieku. Wtedy to wśród poszczególnych społeczności dojrzewają ruchy narodotwórcze i dążenia do posiadania własnych, nowoczesnych państwowości. Wszystkie te grupy na drodze do narodowej samodzielności przezwyciężyć muszą, narzucaną im przez imperium rusyfikację.

Bohdan Cywiński rozpoczyna jednak każdą z tych narodowych historii od dziejów dawniejszych, sięgając po czasy, w których narody umieszczają swoje początki. Te narodowe historie, w kształcie w którym obecnie je znamy, są dziełem XIX wieku i były istotnym czynnikiem narodotwórczym. Rodziły przekonanie o wspólnym pochodzeniu, stawiały na początku monumentalne postacie praprzodków takich jak Gedymin czy Swiatopełk. Legitymizowały też dążenie do politycznej samodzielności narodu wskazując na istniejące niegdyś, u początków historii, własne państwa. Ważny jest też zabieg ustalania ciągłości między tymi pierwszymi tworami państwowymi a współczesnością. Cywiński jest wybitnym znawcą wszystkich tych wschodnioeuropejskich
opowieści i znakomicie umie je odtwarzać.

Dodać należy, że owe „pradawne” narodowe historie nie są w żadnym wypadku wschodnioeuropejską specyfiką. Tak postępuje cała Europa i twórcy nowoczesnej, naukowej historiografii XIX wieku tacy jak Michelet, Ranke czy Lelewel piszą swoje narodowe historie tak samo jak czyni to ukraiński historyk Hruszewski.

Nieuważny czytelnik mógłby zarzucić Cywińskiemu, że opowiada mityczne dzieje narodów. We współczesnej historiografi i i humanistyce mówi się o narodach jako „wspólnotach wyobrażonych”, o tradycji jako „wytworzonej” itd. Panuje niemal konsens, że naród, a tym bardziej państwo narodowe w dzisiejszym rozumieniu, jest tworem stosunkowo niedawnym, a średniowieczne „odwieczne” rodowody narodów europejskich to „wynalazek” XIX wieku. W wyobrażeniach tych naród miał być bytem niemal metafizycznym, a jego dzieje toczyć się miały podług z góry wyznaczonej trajektorii, mającej swój cel i przeznaczenie. Teoria historiografi i znalazła nawet nazwanie
na owe dziewiętnastowieczne opowiadanie dziejów narodu, nazywając je „historią primordialną”.1

Oczywiście narracje Cywińskiego odnoszą się do tych na wpół mitycznych opowieści. Są jednak jedynie do nich komentarzem. Owa wspólnota polityczno-kulturowa, która w przyszłości stawać się zacznie nowoczesnym narodem kształtuje się w opowieści autora nie tylko w skomplikowanym procesie społeczno-historycznym (na który składają się wojny, migracje, prądy intelektualne, a także zbiegi okoliczności etc.) ale także poprzez kolejne polityczne decyzje przywódców. Na poszczególnych rozdrożach dziejowych istnieją możliwości różnych decyzji i rozstrzygnięć. W kształtowaniu się narodów nie ma żadnego determinizmu. Każdy zresztą historyk z łatwością wskaże wspólnoty etniczne i polityczne, które mogłyby stać się nowoczesnymi narodami ale się nimi nie stały. Dotyczy to chociażby Serbołużyczan, Rusinów zakarpackich itd.

Cywiński zdaje się z dystansem patrzeć na teorię narodów jako wspólnot wyobrażonych, przynajmniej jeśli rozumieć ją w bardziej radykalnej wersji. Znakomicie dostrzega dziewiętnastowieczne specyficzne procesy kształtowania się nowoczesnych narodów, a zarazem zarodki tych procesów w czasach wcześniejszych. Dziewiętnastowieczne procesy narodotwórcze nie zaczynają się w punkcie zero. Mają do dyspozycji za każdym razem bogate dziedzictwo historyczne, historyczny surowiec, który wykorzystują do kształtowania idei narodowej.

Cywiński znakomicie zdaje sobie sprawę z istnienia silnej tendencji w historiografii i socjologii europejskiej do relatywizowania i porzucania idei narodu. W tym nurcie wszelka „opowieść primordialna” zdaje się być jedynie naiwnością, wyrazem swoistego przednaukowego irracjonalizmu, często niebezpiecznego, gdy przekonanie o istnieniu odwiecznego narodu staje się przesłanką agresywnego nacjonalizmu. Tak oczywiście często się działo i wciąż dzieje. Wydaje się jednak, że całkowite porzucanie owych opowieści również nacechowane jest naiwnością, nawet jeśli motywowane jest teorią „wspólnot wyobrażonych” i krytyką agresywnych nacjonalizmów. Cywiński zdaje się też nie podzielać owej radykalnej krytyki pojęcia „narodu”.2 Naród jest dla niego tworem o dużej trwałości, co wcale nie znaczy, że „odwiecznym” i ponadhistorycznym.

Naród w opowieści Cywińskiego jest przestrzenią wspólnej kultury będącej wytworem historycznych okoliczności. To kultura stwarza poczucie tożsamości. Naród, w dzisiejszym rozumieniu, jest też wynalazkiem nowoczesności i tworem modernizacji. Naród to przestrzeń, gdzie wszyscy mogą być obywatelami, a przynależy się do niego poprzez kulturę a nie etniczność. Naród to poczucie „My”, możliwości wspólnego podejmowania decyzji, aktywnego i na równych prawach uczestnictwa w życiu publicznym. Nowoczesność grozi anonimowością. Wydaje się że połączony kulturą naród jest jednym ze skutecznych lekarstw na owo schorzenie nowoczesności. Takie widzenie narodu można u Cywińskiego jedynie zrekonstruować, ponieważ autor nie zajmuje się w książce żadnymi rozważaniami teoretycznymi dotyczącymi kwestii narodu. Używa tego niezbędnego dla jego rozważań pojęcia na sposób, w którym odczytać można istotne teoretyczne i metodologiczne przemyślenia.

Eseistyczny charakter pisarstwa Bohdana Cywińskiego przyczyniać się może jednak do złudzenia, wśród mniej rozważnych czytelników, że wyrafinowany styl literacki autora stanowi o najistotniejszym i jedynym niemal walorze jego pracy. Do takiego złudzenia przyczyniać się może i to, że tradycja „ładnego pisania”, jaką odnajdujemy u uczonych takiej miary jak Maria i Stanisław Ossowscy czy Florian Znaniecki przygasła w naszej współczesnej humanistyce tak dalece, że eseistyczny styl i literacka ambicja poczytywane są za nie akademickie i nie naukowe.

W istocie śledząc czynione przez Cywińskiego implicite założenia teoretyczne i metodologiczne jego pracy dociera się do jego głębszej i szalenie ważnej warstwy. W procesach historycznych ważne jest nie tylko co się wydarza, ale również to jak te wydarzenia były zapamiętywane. Owa pamięć jest jedną z przesłanek do nowych działań. Zapamiętywać więc można bardzo różnie. Owa pamięć układa się w kolejne warstwy. Owe dziewiętnastowieczne narodowe historie nakładają się na wcześniejsze opowieści, w których każda polityczna wspólnota usiłuje ustanowić swoje pochodzenie. Opowieści te, nawet jeśli po części zmyślone lub zrelatywizowane w świetle osiągnięć wiedzy historycznej, są częścią dziedzictwa historycznego.

Drugim istotnym założeniem historiografii Cywińskiego jest to, że dzieje nie są dla niego jedynie sekwencją kolejnych zdarzeń, ale również kolejnych rozstrzygnięć i decyzji. Decyzje poszczególnych aktorów i całych społeczeństw zależą od tego jak postrzegają oni własną przeszłość.

Dla przykładu Cywiński opisując wpływ ukraińskojęzycznej literatury XVIII wiecznej na późniejszy proces narodowotwórczy czyni następującą uwagę: „Kotlarewski swym utworem niewątpliwie rozdmuchiwał iskierki dawnego wewnętrznego ognia, błyskającego pod wyziębłą skorupą zrusyfikowanego świata oficjalnego, ale […] odwołaniem się do plebejskiej wizji narodowej przeszłości popchnął ukraińską literaturę w kierunku jednoznacznie folklorystycznym. Narodowość utożsamiała się tu z ludowością i wydawała się nie sięgać już dalej (s.149)”

W innym miejscu, poświęconym litewskiemu średniowieczu, wspominając postać legendarnego Mendoga, pisze: „Z punktu widzenia litewskiej polityki zagranicznej sprawa była jasna: należało się ochrzcić. Przed tym jednak trzeba się było głęboko zastanowić, czy realizować to na Wschodzie czy na Zachodzie. Polityka wewnętrzna dyktować mogła decyzję przeciwną: zachować dotychczasową religię jako czynnik tożsamości kulturowej Litwinów. (s.244)”

Cywiński pisząc w taki sposób i używając do swego opisu jakże współczesnych kategorii (folkloryzm, ludowość, polityka zagraniczna, tożsamość kulturowa) wcale nie jest ahistoryczny. Przedstawia ówczesne dylematy i przestrzeń decyzji, choć pewno w tamtej epoce (XIII wiecznej Litwie) nazywane to było inaczej. Oczywiście na taki sposób pisania może odważyć się tylko ktoś, kogo erudycja historyczna jest nie do podważenia i dysponuje odpowiednio dużym zasobem wiedzy.

Cywiński w nowym świetle stawia problem „historii primordialnych”. Niezależnie od tego jak tym historiom, konstruowanym w XIX wieku i konstruowanym do dzisiaj, zarzucać można naiwność i wszelkiego typu uproszczenia, są one niezbędnym spoiwem większych społeczności politycznych. I w każdym dziejowym momencie są one istotną częścią dziedzictwa kulturowego, z którego wywiedziona jest zbiorowa tożsamość.

Zwykle poprzez świadomość historyczną, którą się bada, rozumie się świadomość nas współczesnych – obecną i współczesną nam świadomość historyczną otaczającego nas społeczeństwa. Dla głębszego poznania przeszłości potrzebne jest również rozpoznanie świadomości historycznej z przeszłości, świadomości historycznej w kolejnych epokach, poznanie skomplikowanej chemii nakładania się na siebie kolejnych pamięci.3

Kształtująca się społeczność ukraińska wciąż pamięta o krzywdach doznanych od Lachów i ta pamięć stanowi nieustannie przesłankę podejmowanych przez nią decyzji. Popycha to kraj do wielkich politycznych błędów (co nie oznacza, że nie było równie wielkich błędów po stronie polskiej), jednym z których jest chociażby umowa perejasławska, a sytuacja ta powtórzy się kilkakrotnie. Mimo rosnącego konfliktu z Rosją pamięć o złych Lachach wciąż oddziaływuje. Później dochodzi do tego żal straconych szans współpracy z Polską.

Pamięć historyczna na każdym etapie może być różnie zapisywana, a przeszłość różnie interpretowana. Białorusin Łastowuski czy Ukrainiec Kostomarow mogli w różny sposób zinterpretować przeszłość własnych narodów. Wybrali określone ich wersje. Miało to dalsze konsekwencje wśród ich następców.

W książce Cywińskiego uderza to, jak daleko idące konsekwencje miał upadek Rzeczpospolitej. Polska pamięć stara się zaakcentować polską obecność na „kresach” i współżycie z innymi narodami Rzeczpospolitej. Po drugiej stronie dominuje przede wszystkim żal, że okazała się ona tworem nieudanym, za co wini się Polaków. Choć problemem społeczności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej staje się uwolnienie od rosyjskiej dominacji (rusyfikacji) to jednak dążenie do uwolnienia się od polskiego wpływu wciąż pozostaje. Nie jest to tylko chęć emancypacji od polskiej kultury w celu budowy własnej tożsamości kulturowej, jak na ogół interpretowane jest to po stronie polskiej. Jest to również winienie strony polskiej, że oddała te ziemie w ręce Rosji. Polska jest niepewnym i niewiarygodnym partnerem. Stosunek emocjonalny jest więc znacznie bardziej skomplikowany niż na to wskazują polskie wyobrażenia.

Warto zwrócić uwagę na te sprawy dziś, gdy po stronie polskiej deklaruje się wschodnim sąsiadom przyjaźń niemal bez ograniczeń i ze zdziwieniem przyjmuje się ich sceptyczne często reakcje. Uważne wczytanie się w dzieło Cywińskiego może być źródłem wielu politycznych rad na dzień dzisiejszy.

Cywiński unika jakichkolwiek otwartych polemik wobec teorii takich jak „wspólnoty wyobrażone” czy „wynalezione tradycje”. Trudno zaprzeczyć, że wniosły one wiele w zrozumienie wielu procesów dziejowych sugestia jednak, że owo „wyobrażenie narodu” jest jedynie tworem teraźniejszości (niczym umowa o której mówił Renan), a wszelka tradycja jest dziełem jednorazowej inwencji (niczym szkocki kilt dla fabrykantów jak u Howbsona), wydaje się być nie mniej naiwną od historii primordialnych. Teorie te w swojej skrajności doprowadzają do mniemania, że wszelkie wyobrażenia o przeszłości jako względne i wytworzone są w istocie fikcyjne, a więc i w pewien sposób niepotrzebne. To z czym mamy do czynienia to przede wszystkim teraźniejszość i przyszłość. Na zasadzie wyjątku czyni autor „Szańców kultur” następującą krytyczną uwagę: „Zaczerpnięty przeważnie z nauki zachodnioeuropejskiej zasób pojęć, odnoszący się do historii kultury i zagadnień pokrewnych, z trudem dopasowaliśmy do realiów ukraińskich, białoruskich, fińskich czy bałtyckich – od tutejszej kaukaskiej geografii i historii jest on jeszcze odleglejszy. (s.388)”

Tu również ukryta jest polemika z wyobrażeniem, że głównym podmiotem dziejów jest społeczeństwo rozumiane ontologicznie. To krytyka rodzącego się u Hegla wyobrażenia, w którym społeczeństwo zastępuje Boga, a socjologia zastępuje teologię. To krytyka podejścia w którym w dziejach widzi się wyłącznie procesy społeczne, formacje ekonomiczne, zmieniające się środki produkcji. Bez tych wszystkich kategorii oczywiście nie sposób uprawiać historiografii. Takie podejście jednak może wykluczać inne istotne czynniki dziejowych procesów.

Będąc pełnym podziwu dla książki Cywińskiego zmuszony się czuję zgłosić istotną uwagę polemiczną. Dotyczy ona obrazu Rosji, który, moim zdaniem, jest zbyt statyczny i do pewnego stopnia wyklucza jej ewolucję oraz różne alternatywy jej rozwoju. Wymagałoby to szerszej dyskusji i nie stanowi istoty książki, która poświęcona jest głównie innym krajom.

Dla Cywińskiego podmiotem dziejów jest przede wszystkim człowiek działający w ramach politycznej wspólnoty. To wydaje się podstawą historycznej szkoły i metody badawczej, którą reprezentuje. Cywiński przedstawił dzieło wybitne i głęboko przemyślane, które winno być czytane z największą uwagą. Eseistyczny styl nie pozbawia tej pracy naukowych walorów, wprost przeciwnie stanowi o jej najwyższym naukowym kunszcie. Książka – mieć należy nadzieję przetłumaczona na wiele języków – może okazać się pomocą dla ważnej dyskusji, jaką prowadzą między sobą narodowe kultury Europy, dążąc do wzajemnego zrozumienia, współpracy i politycznej integracji.

Dr Kazimierz Wóycicki – politolog, historyk, dziennikarz. Działacz opozycji demokratycznej, dyrektor Instytutu Polskiego w Dusseldorfi e (1996-99) oraz w Lipsku (2000-03), dyrektor szczecińskiego IPN (2004-07). Obecnie wykładowca w Studium Europy Wschodniej UW.

1Trzeba niestety przyznać, że termin po polsku brzmi dosyć sztucznie. Można by próbować zastąpić go polskim „pradawny” nie jestem jednak pewny czy byłoby to trafione i użyteczne.

2Cywiński jest bardzo ostrożny i czyni uwagę, że wkraczając np. na teren Azji Centralnej z europejskimi wyobrażeniami o narodzie można popełnić zastraszające błędy. Taka ostrożność jest oczywiście wskazana. Można jednak wyrazić domniemanie, że państwo narodowe jako państwo obywatelskie jest wielkim cywilizacyjnym osiągnięciem Europy, osiągnięciem o znaczeniu uniwersalnym. Jest oczywiście problemem czy dzisiejsze Kazachstan czy Uzbekistan kształtować się będą jako państwa narodowe. Również bolesne a czasem tragiczne procesy polityczne w Afryce wydają się drogą do kształtowania się państw narodowych (to raczej państwa kształtować będą narody). Niezależnie od wszystkich różnic kulturowych, na które trzeba wskazywać, państwo narodowe nie ma alternatywy. Alternatywą dla państwa narodowego stanowić mogą albo związki etniczno-plemienne albo struktury, w takim czy innym sensie, imperialne.

3Kategoria etniczności tak często akcentowana, gdy mowa jest o procesach narodotwórczych schodzi u Cywińskiego na drugi plan, zrelatywizowana pojęciem kultury. Wydaje się, że kategoria etniczności poza względnie małymi wspólnotami i odniesiona do większych wspólnot politycznych jest podobnym konstruktem jak wyobrażenie narodu. W takim wypadku wyobrażenie własnej „etniczności” jest wytworem kultury, a nie własna kultura zostaje wytworzona przez wspólnotę etniczną, która jest w stosunku do niej pierwotna. XIX-wieczny kult ludowości sprzyjał wyobrażeniu o pierwotnym wobec kultury etniczności, ów kult jednak był sam wytworem historycznym określonej epoki. Język bywa wskazywany jako niekwestionowany wskaźnik etniczności, można jednak domniemywać, że język jest przejmowany i ulega ewolucji. W Europie Wschodniej kształtowanej przez kolejne najazdy i migracje mówiono równolegle wieloma językami. Wyłonienie się na danym obszarze języka, który traktowany był jako dla niego rodzimy, może być traktowane również jako wynik wielu okoliczności historycznych.

Maria Przełomiec, „Tymoszenko. Historia niedokończona”, Wydawnictwo Niecałe, Bytom 2012

Andrzej Szeptycki

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 4, październik 2013, ss. 199-207]


Choć Ukraina postrzegana jest jako ważny, „strategiczny” partner Polski, polski czytelnik nie może uskarżać się na nadmiar rodzimych publikacji, które w przystępny sposób wyjaśniałyby, co się obecnie dzieje nad Dnieprem. Mamy wielu specjalistów od historii Ukrainy, czy może bardziej od dziejów relacji polsko-ukraińskich, prezentujących pełne spektrum poglądów (od Ewy Siemaszko przez Grzegorza Motykę aż po Eugeniusza Misiło). Współczesność Ukrainy pozostaje natomiast przede wszystkim domeną ekspertów z prywatnych i państwowych think-tanków bądź nie zawsze przystępnych w swojej twórczości akademickiej politologów, socjologów, ekonomistów. Tę lukę po części wypełniają publikacje takich autorów jak Tadeusz A. Olszański1 czy Marcin Wojciechowski2. Niemniej jest rzeczą cenną, że na polskim rynku wydawniczym ukazała się nowa publikacja poświęcona tej tematyce. Ani Julii Tymoszenko, dwukrotnej premier Ukrainy, a obecnie najbardziej znanego więźnia politycznego w Europie, ani Marii Przełomiec – autorki „Studia-Wschód”, a od niedawna prezes Towarzystwa Europy Wschodniej, przedstawiać szerzej nie trzeba. Z kronikarskiego obowiązku warto więc jedynie odnotować, że nie jest to pierwsza publikacja poświęcona Tymoszenko dostępna dla polskiego czytelnika3.

Książka składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest okresowi zanim jeszcze Tymoszenko stała się symbolem Ukrainy i „pomarańczowej rewolucji”. Przełomiec opisuje dzieciństwo przyszłej premier w Dniepropietrowsku, lata szkolne, studia i spotkanie z pierwszym „mężczyzną jej życia” przyszłym mężem Ołeksandrem Tymoszenką, synem jednego z członków dniepropietrowskiej elity tamtych czasów. W 1988 r. wchodzi w biznes – zakłada wypożyczalnię kaset wideo, potem angażuje się w bardziej intratny interes – handel rzadkimi metalami. Wiąże się z Pawłem Łazarenką, gubernatorem obwodu dniepropietrowskiego, a z czasem premierem Ukrainy. Staje na czele Zjednoczonych Systemów Energetycznych Ukrainy, które u schyłku lat 90. są głównym dostawcą rosyjskiego gazu na Ukrainę. Z biznesu trafi a do polityki – zostaje deputowaną, balansuje pomiędzy Łazarenką i prezydentem Kuczmą, przy okazji umiejętnie budując swą popularność. Zakłada własną partię Batkiwszczyna i obejmuje stanowisko wicepremiera w rządzie Wiktora Juszczenki. Wykorzystując swoją wiedzę biznesową podejmuje skuteczną walkę z ukraińskimi oligarchami. Zarówno ci, jak i prezydent Kuczma, z którym Tymoszenko prowadzi aktywną walkę polityczną, mają jej serdecznie dość. Tymoszenko traci stanowisko, następnie na kilka tygodni trafia do więzienia.

Rozdział drugi obejmuje okres od wyjścia z więzienia do końca pierwszego rządu Tymoszenko. W 2001 r. Tymoszenko zmienia styl – zamiast rozpuszczonych włosów – warkocz upięty w staroświecką koronę. Uczy się ojczystej historii, stara się zdobyć wyborców na zachodniej Ukrainie. Po wyborach parlamentarnych w 2002 r. Blok Julii Tymoszenko staje się drugą siłą opozycyjną po Naszej Ukrainie Juszczenki. W perspektywie wyborów prezydenckich w 2004 r. oboje zawiązują sojusz – on będzie kandydował, ona w razie jego zwycięstwa zostanie premierem. Ramię w ramię stają obok siebie podczas „pomarańczowej rewolucji”, choć Juszczenko reprezentuje w tym tandemie umiar, Tymoszenko – radykalizm przeciwko władzy, która sfałszowała wybory. Zdaniem wielu komentatorów to ona staje się faktyczną siłą motoryczną i symbolem ukraińskich protestów. W lutym 2005 r. zostaje premierem. Pracuje jak opętana, sypiając na rozkładanym łóżku obok swojego gabinetu. Nadal doskonale dba o swój wizerunek i chce władzy. Wkrótce jednak pomiędzy oboma sojusznikami pojawiają się tarcia – „nie zrobiono listy tego, co wymaga natychmiastowego uporządkowania (…) Juszczenko Julii się bał, a Julia Juszczenki nie szanowała”, mówi Przełomiec Julia Mostowa, redaktorka naczelna opiniotwórczego „Dzerkała Tyżnia”. W tej sytuacji nowa premier ma ograniczone pole działania.

W rozdziale trzecim Przełomiec opisuje niesnaski wewnątrz „pomarańczowej koalicji”, a wreszcie jej faktyczny rozpad we wrześniu 2005 r., gdy prezydent Juszczenko odwołał zarówno rząd Tymoszenko, jak i swego „kuma” Petra Poroszenkę, sekretarza Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, który szczerze pani premier nie znosił. Tymoszenko z pewnością nie była bez winy w tej sytuacji. Po „pomarańczowej rewolucji” nie podjęła systematycznych działań na rzecz zreformowania kraju; wydaje się natomiast, że chciała odsunąć od władzy Juszczenkę. Tymoszenko dobrze odnalazła się w warunkach politycznych „porewolucyjnej” Ukrainy – prowadząc kampanię wyborczą w zachodnim stylu Blok Julii Tymoszenko stał się po wyborach parlamentarnych w 2006 r. drugą siłą polityczną w kraju po Partii Regionów, wyprzedzając Naszą Ukrainę Juszczenki. Wbrew oczekiwaniom nie objęła jednak ponownie stanowiska premiera. Negocjacje pomiędzy „pomarańczowymi” przeciągały się, co pozwoliło na utworzenie rządu przez Partię Regionów, komunistów i socjalistów. Tymoszenko stała się jego zajadłym krytykiem.

Rozdział czwarty rozpoczynają przedterminowe wybory parlamentarne w 2007 r. Rozpisał je Juszczenko, obawiając się rosnących aspiracji politycznych premiera Wiktora Janukowycza, niemniej skorzystała na nich przede wszystkim Tymoszenko. Po wyborach powróciła, choć nie bez problemów, na stanowisko premiera. Juszczenko nie był zachwycony tą sytuacją, zwłaszcza w perspektywie wyborów prezydenckich w 2010 r. Ich antagonizm stał się ważnym wyznacznikiem sytuacji politycznej. Zarówno prezydent, jak i premier zabiegali o porozumienie z Partią Regionów. W styczniu 2009 r. wybuchł kolejny kryzys gazowy z Rosją – Tymoszenko udało się go zakończyć dzięki negocjacjom z Władimirem Putinem. Zawarte porozumienie wpłynęło jednak w istotnym stopniu na podwyżkę ceny za gaz płaconej przez Ukrainę. Juszczenko zarzucił jej, że sprzedała się Rosji. Kolejnym wyzwaniem stały się następstwa międzynarodowego kryzysu gospodarczo- finansowego.

Ostatni rozdział, zatytułowany znamiennie „klęska”, ukazuje wybory prezydenckie w 2010 r. i drogę Tymoszenko do kolonii karnej w Charkowie. Mimo spektakularnej kampanii wyborczej, ukraińska premier przegrała w drugiej turze wybory z Janukowyczem. Zarzuciła konkurentowi fałszerstwa wyborcze, ale te oskarżenia nie znalazły uzasadnienia. „Straciła głowę”. Wkrótce potem parlament odwołał ją ze stanowiska premiera. Nowy prezydent podjął skuteczne działania na rzecz pełnego podporządkowania sobie państwa. „Coraz wyraźniej było widać, że nowe władze chcą się pozbyć konkurencji. A pomagał im w tym istniejący system prawny. Ukraina nie wprowadziła bowiem pojęcia odpowiedzialności konstytucyjnej. Przestępstwa urzędnicze nawet najwyższych osób w państwie podlegają tam nie Trybunałowi Stanu, ale normalnej procedurze karnej. Przy czym osoba prawomocnie skazana nie może kandydować w wyborach.” Została oskarżona o nadużycia przy podpisaniu słynnych porozumień gazowych z Rosją w 2009 r. i skazana na siedem lat więzienia. Taka sytuacja spotkała się z dezaprobatą ze strony państw zachodnich. Janukowycz, mimo nacisków, nie ustąpił. Tymoszenko zaczęto wytaczać kolejne zarzuty, w tym o współudział w zabójstwie w 1996 r. donieckiego oligarchy Jewhena Szczerbania. Można sądzić, że celem ukraińskich władz jest całkowite wyeliminowanie Tymoszenko z życia politycznego.

Publikację uzupełniają wywiady z Jewheniją Tymoszenko, córką Julii i Stepanem Chmarą, w przeszłości dysydentem i deputowanym BJuT, a także notki biograficzne rozmówców Przełomiec i kalendarium.

Książkę czyta się łatwo i przyjemnie. Autorka żongluje ciekawymi opiniami zaczerpniętymi od swoich rozmówców i dykteryjkami na temat ukraińskiej polityki. Tak jest w przypadku dwojga sojuszników z Majdanu i dzielących ich różnic. „Ukraina Juszczenki to Ukraina zakorzeniona w zachodnich instytucjach, ale i Ukraina historii, wielkich słów, wzniosłych haseł, a także niestety powolnych, niekonsekwentnych działań. Prezydent interesował się kozaczyzną, starożytną kulturą trypolską, hodowaniem pszczół. W sprawach państwowych łatwo ulegał wpływom tych, którym wierzył. Mówiono, że wygłasza zdanie ostatniego swego rozmówcy. Deklarując chęć zjednoczenia z UE i NATO, jednocześnie niewiele zrobił, by kraj przybliżyć reformami do tego celu. Z kolei Ukraina Tymoszenko była państwem, w którym ona chciała zdobyć władzę wszelkimi dostępnymi sposobami, a więc przy pomocy populistycznych haseł, szybkich i często ryzykownych decyzji, błyskawicznych działań. Kraj, który niekoniecznie musiał integrować się z Zachodem, ale na pewno powinien być wyjątkowy” (s. 208). Tak jest i w przypadku obecnego prezydenta. W 2011 r. na Ukrainie opowiadano taką anegdotkę: „Podczas spotkania Wiktora Janukowycza z Angelą Merkel kanclerz Niemiec przekonuje ukraińskiego prezydenta, że na podstawie tak błahych oskarżeń nie wolno wsadzać ludzi do więzienia, zwłaszcza jeżeli tym człowiekiem jest była premier Ukrainy. Na twarzy Janukowycza odbija się ciężki wysiłek myślowy, a po chwili pada odpowiedź: «Oczywiście rozumiem, pani kanclerz. Kiedy tylko wrócę do siebie, zrobię z tym porządek. Znajdziemy mocniejsze paragrafy»” (s. 260).

Autorka zebrała bodaj wszystkie główne wątki dotyczące jej bohaterki, co w połączeniu z lekką formą tekstu sprawia, że jest on interesujący i przystępny nawet dla czytelników mniej obeznanych i zaciekawionych tematem. Taki atut jest nie bez znaczenia, zwłaszcza z perspektywy wykładowcy akademickiego.

Nie bez znaczenia jest wreszcie fakt, że książka nie jest hagiografią. Dla jednych, pisze Przełomiec, Tymoszenko jest bohaterką, dla innych cynicznym graczem (s. 10). Paweł Kowal zauważa we wstępie do omawianej publikacji: „Biografia Tymoszenko musi być pełna wielokropków, pytajników i tematów do dyskusji. Dzisiaj, kiedy Lady Ju nadal jest w więzieniu, łatwo tworzyć jej hagiografię, najlepszymi słowami napisać jej ikonę. Maria Przełomiec nie idzie na łatwiznę. Czuć, że docenia Julię, ale zadaje pytania i nas z nimi zostawia” (s. 9). Cytowana przez autorkę Mostowa stwierdza: „Na Ukrainie mamy trzy szkoły polityczne: doniecką – preferującą bezpośrednią silną władzę, trzymającą wszystko w garści, w kontaktach ze światem zewnętrznym reprezentującą monolit, który solidarnie działa razem, mimo że wewnątrz niego toczą się spory i wojny podjazdowe; kijowską – dla tej szkoły ważniejsze od samego zdobycia władzy jest to, żeby do niej nie dopuścić konkurenta; i wreszcie dniepropietrowską – dla jej przedstawicieli najważniejszy jest cel – zdobycie władzy – i chcą go osiągnąć wszelkimi dostępnymi metodami: mogą jak filmowy Terminator zmienić się w kałużę, byleby tylko przeciec pod drzwiami, a tam już przybierają własną postać, będą się poniżać, przypochlebiać… Julia wywodziła się właśnie z tej ostatniej szkoły, a dla osiągnięcia swoich celów była w stanie pracować i z Kuczmą, i z Janukowyczem” (s. 105 – 106).

W książce zabrakło mi historyjki, którą ja kiedyś usłyszałem w Kijowie, na temat instrukcji „Jak rozmawiać z Julią Tymoszenko”, która miała powstać w jednej z ambasad. Brzmiała ona, wedle niepotwierdzonych informacji, mniej więcej tak: „1. Nie patrz Tymoszenko w oczy. 2. Pilnie notuj wszystko co mówi. 3. Wróć do placówki, weź prysznic, napij się whisky. 4. Przeczytaj notatki i sprawdź czy to co mówiła Tymoszenko ma jakikolwiek sens”. Przełomiec nadrabia jednak ten brak, obszernie pisząc o tym jak Tymoszenko wykorzystywała swoje kobiece atuty w kontaktach zarówno z Rosjanami, jak i politykami z UE. Ubrana w krótką spódniczkę i skórzane buty wynegocjowała, jeszcze w latach 90., z Remem Wiachiriewem, szefem Gazpromu, kontrakt o wartości 2 mld USD (s. 33). Gdy w styczniu 2008 r. była w Brukseli jako premier „owinęła sobie eurokratów i eurodeputowanych wokół palca. Rumienili się jak chłopcy pod spojrzeniem pięknych oczu
i urokiem czarującego uśmiechu pomarańczowej księżniczki z Ukrainy” (s. 206).

Bardziej irytujące są błędy w transliteracji – Ihor Kołomyjskyj, zamiast Kołomojskyj lub Kołomojski, (s. 136), Nawtohaz Ukrainy (s. 160) pojawiający się obok – to prawidłowa wersja – Naftohazu Ukrainy (s. 205), książę Wsiewołod (to rosyjska wersja) (s. 163) zamiast Wsewołod (wersja ukraińska). Kilkakrotnie też sypie się Przełomiec kalendarz. Wedle autorki Juszczenko uniemożliwił Tymoszenko skorzystanie z samolotu, gdy chciała polecieć do Moskwy, w październiku 2009 r. (s. 216), choć z przypisu na tej samej stronie wynika, że miało to miejsce rok wcześniej. Przełomiec stwierdza, że Ukrainie (i Polsce) przyznano prawo do organizacji mistrzostw Europy w piłce nożnej w 2008 r. (s. 229), choć miało to miejsce w 2007 r.

Największe zastrzeżenia budzi w mojej opinii warsztat autorki, choć mam świadomość, że sytuacja ta wynika po części z faktu, że Przełomiec jest dziennikarką, ja zaś człowiekiem akademii. Autorka obszernie odwołuje się do wypowiedzi swoich ukraińskich rozmówców – Julii Mostowej, Borysa Tarasiuka, Stepana Chmary i innych. Dwukrotnie przywołuje obszerne cytaty z wypowiedzi samej Tymoszenko (wystąpienie w telewizji we wrześniu 2005 r. po odwołaniu jej ze stanowiska premiera, s. 138 – 142; fragmenty rozprawy w sądzie w 2011 r., s. 252 – 258). W efekcie czytelnik już nie wie, jak było naprawdę, czy jaka jest opinia autorki na dany temat. Przełomiec często nie podejmuje próby refleksji na temat zagadnień, które omawia, nawet w oparciu o powszechnie dostępne źródła. W 2007 r. „ludzie Janukowycza zaczęli się głośno przechwalać, że za chwilę zdobędą większość i odwołają ze stanowiska Juszczenkę. Tego nawet dla flegmatycznej głowy ukraińskiego państwa było już za wiele – 2 kwietnia prezydent wydał dekret rozwiązujący parlament i wyznaczający na 27 maja przyspieszone wybory. Swoją decyzję uzasadnił tym, że ugrupowanie premiera Wiktora Janukowycza tworzące główny trzon koalicji rządowej, złamało ustawę zasadniczą, przyciągając do swoich szeregów deputowanych innych partii. W Kijowie rozpoczął się ciąg demonstracji. Teraz protestowali zwolennicy Partii Regionów dowodzący, że dekret Juszczenki jest nielegalny” (s. 190). Autorka nie komentuje tych zarzutów. Tymczasem konstytucja Ukrainy w jej ówczesnym brzmieniu jasno stwierdzała, że prezydent ma prawo do rozpisania przedterminowych wyborów jeśli w ciągu miesiąca od wyborów nie powstała koalicja rządowa, w ciągu 60 dni od odwołania rządu nie powołano nowego, w ciągu miesiąca trwania zwykłej sesji parlamentu nie odbyło się ani jedno posiedzenie (art. 90). Decyzja Juszczenki była więc nielegalna.

Przydałoby się pogrzebać nieco lepiej w przeszłości Tymoszenko. W jaki sposób zarobiła pierwsze pieniądze i ile ich było. Jakim majątkiem dysponuje teraz czy dysponowała w 2010 r.? Jak funkcjonowała wypożyczalnia kaset wideo – nie wiadomo, pisze Przełomiec (s. 27). Dziennikarze zastanawiali się, ile ostatecznie wynosił majątek Tymoszenko pod koniec lat 90., ona sama się tym nie chwaliła – ukraińskie media szacowały go na 2,5 mld USD, brytyjski „Times” na 6 mld funtów (s. 44). Te pytania znamy – szkoda że nie ma na nie odpowiedzi. Kto pracuje czy pracował w cieniu dla Tymoszenko? Czyje interesy reprezentowała ukraińska premier. Czy w tej pierwszej grupie znajduje się znany analityk Jamestown Foundation, a zarazem wykładowca George Washington University Taras Kuzio; jego teksty kiedyś czytało się z zainteresowaniem, natomiast od kilku lat stały się one do tego stopnia jednostronne politycznie, że nudne. Jakie były związki Tymoszenko z ukraińskimi oligarchami, zwłaszcza tymi z jej rodzinnego Dniepropietrowska, takimi jak właściciele Grupy Prywat, w szczególności wspomniany już Kołomojski.

Zabrakło mi wreszcie refleksji nad „sprawą Tymoszenko” i jej znaczeniem na arenie międzynarodowej czy mówiąc dokładniej w relacjach Ukraina – UE. Sądzę, że są trzy zasadnicze powody takiej sytuacji. Po pierwsze, o czym autorka niejednokrotnie wspomina, Tymoszenko stała się swoistym symbolem Ukrainy, zwłaszcza dla nieznających regionu mieszkańców Europy Zachodniej. Po drugie, jej sprawa pozwala wielu europejskim politykom stroić się w szaty obrońców praw człowieka, co zawsze pozwala dobrze wypaść w mediach, bez ryzyka na pogorszenie relacji z ważnym partnerem jak Rosja czy Chiny. Po trzecie, część zachodnioeuropejskich elit stara się wykorzystać „sprawę Tymoszenko” do zablokowania zbliżenia Ukrainy z UE. Oczywiście podobną grę prowadzi Rosja.

Pod koniec książki Przełomiec pisze „Faktem jest, że w pewnym momencie ambitna rosyjskojęzyczna dziewczyna z Dniepropietrowska nauczyła się ukraińskiego, zaczęła odwoływać do ukraińskiej historii i tradycji, jak sama mówi – walczyć o dobro ukraińskiego państwa. Tylko że we wszystkich jej działaniach najważniejsze wydawało się zawsze nie tyle dobro Ukrainy, ile zdobycie władzy. Oczywiście możliwe, że Lady Ju naprawdę wierzyła, iż tylko ona jest w stanie zbudować nad Dnieprem silne, niezależne państwo. Z drugiej strony nie można wykluczyć, że ukraińska historia, patriotyzm, język i wreszcie korona z warkocza à la Łesia Ukrainka są tylko atrybutami, które miały ułatwić byłej premier osiągnięcie upragnionej prezydentury. Jedno jest pewne i co do tego zgadzali się wszyscy moi rozmówcy – Julia Tymoszenko to postać naprawdę niezwykła i już na trwale zapisana w historii Ukrainy.” (s. 273).

Tymoszenko z pewnością jest postacią wyróżniającą się na ukraińskiej scenie politycznej – przede wszystkim ze względu na swoją charyzmę i fakt, że jest kobietą. Polacy powinni się jednak wystrzegać poszukiwania na Ukrainie idola, do czego sprawa Tymoszenko zachęca, skłania, pozwalając ją postrzegać jako męczennicę (nie sugeruję tu, że Przełomiec każe nam postrzegać Tymoszenko jako idola). W 2004 r. Polska poszła tą drogą, przeżywając fascynację Juszczenką; fascynacja ta skończyła się wraz z dekretem o nadaniu Stepanowi Banderze tytułu bohatera Ukrainy i pierwszą turą wyborów w 2010 r., którą Juszczenko ukończył na piątym miejscu.

Tymoszenko jest w wielu aspektach typowym przedstawicielem poradzieckiej Ukrainy – od biznesu do polityki, od rosyjskojęzycznego Dniepropietrowska do dyskursu o miłości wobec Ukrainy. To ani zarzut, ani komplement – raczej diagnoza na poziomie stwierdzenia, że Donald Tusk i Jarosław Kaczyński mają podobne biografie i być może więcej ich łączy niż dzieli. Problemem z Tymoszenko i jej polityką – jeśli rozumieć politykę jako troskę o dobro wspólne, a nie wyłącznie walkę o władzę – jest kompletny brak poglądów. Wiadomo było mniej więcej czego chciał Juszczenko, nawet jeśli nie umiał tego zrealizować. Wiadomo czego chce Janukowycz, nawet jeśli w 2010 r. część z nas – włączając w to autora tego tekstu – pisała o nim w lekkim tonie jako o „pragmatyku”. Z Tymoszenko nic właściwie nie jest pewne. Anna Górska z Ośrodka Studiów Wschodnich pisała w 2005 r.: „Rząd Tymoszenko nie ma ani programu gospodarczego, ani długotrwałej strategii postępowania” (s. 149). Właściwie nic dodać, nic ująć. Tymoszenko po „rewolucji” miała do zaproponowania jeden konkret – rozliczenia z poprzednią ekipą i „reprywatyzację” (ponowna prywatyzacja 3000 zakładów sprzedanych przez państwo za Kuczmy „krewnym i znajomym” poniżej ceny). Poza tym prowadziła politykę wizerunkową, ciągle spierała się z Juszczenką, próbowała paktować z Janukowyczem. Pod jej rządami dwukrotnie doszło do pogorszenia sytuacji gospodarczej na Ukrainie – był to wynik zarówno braku reform, jak i pogorszenia się międzynarodowej koniunktury od której ukraińska gospodarka jest bardzo zależna. Na arenie międzynarodowej Tymoszenko i jej formacja są oficjalnie proeuropejskie, współpracują z Europejską Partią Ludową, ale to dążenie do UE ma charakter dość ogólnikowy. Zdaniem BJuT (program wyborczy z 2006 r.) polityka zagraniczna powinna być „prowadzona w imię narodu, na zasadzie pokojowych, równoprawnych, wzajemnie korzystnych (…) stosunków ze wszystkimi państwami, z jakimi Ukraina ma wspólne interesy”. Tymoszenko w 2010 r. przekonywała, że gdy „zbudujemy Europę na Ukrainie” (tj. gdy Ukraina przystosuje się do standardów europejskich), Ukraina stanie się członkiem UE. Będąc w opozycji Tymoszenko zawsze straszyła Rosją; u władzy jeździła jednak do Moskwy w nadziei, że oczaruje Putina i zyska uznanie w oczach wyborców. Milczała w sprawie wojny w Gruzji. To doprowadziło ostatecznie do niesławnych porozumień gazowych z 2009 r. Czy zawarła porozumienie z rosyjskimi władzami? Czy Rosja „postawiła” na Tymoszenko? Raczej nie. Czy ukraińska premier liczyła, że dzięki współpracy z Rosją uzyska lepszy wynik wyborczy, zwłaszcza w południowo-wschodnich obwodach kraju? Zapewne tak.

Co by było, gdyby Tymoszenko wygrała wybory w 2010 r.? Mostowa stwierdza, że „Takim ludziom jak Julia Tymoszenko nie można dawać tak dużej władzy, jaką ma na Ukrainie prezydent” (s. 11 – 12). Należy zgodzić się z tą tezą. W styczniu 2010 r. pisząc tekst o Ukrainie do Rocznika Strategicznego przygotowałem dwa warianty – jeden na wypadek zwycięstwa Janukowycza, drugi – Tymoszenko. Do druku poszedł ten pierwszy. Teraz warto sięgnąć po ten, który się nie sprawdził: „Po zwycięstwie Tymoszenko na Ukrainie po raz pierwszy od „pomarańczowej rewolucji” pełnia władzy znajdzie się w rękach jednej siły politycznej: pani prezydent będzie bowiem dysponować większością w parlamencie i przychylnym sobie rządem. Będzie to swoisty test dla ukraińskiej demokracji – nie można bowiem wykluczyć pokusy powrotu do rządów «silnej ręki». Tymoszenko może podjąć próby stworzenia w parlamencie większości konstytucyjnej i zmiany konstytucji w celu ustabilizowania ukraińskiego systemu politycznego i umocnienia swojej władzy”.

Ukraińska polityk, walcząca o władzę kiedyś z Juszczenką, potem z Janukowyczem przypomina tolkienowską królową elfów Galadrielę, której Frodo chce przekazać Pierścień Władzy „Nareszcie się stało! Chcesz dobrowolnie oddać mi Pierścień! Na miejscu Czarnego Władcy postawić królową! A ja nie będę jak ponura, lecz piękna i straszna jak świt i jak noc. Czarodziejska jak morze, słońce i śnieg na szczytach. Groźna jak burza, jak grom. Potężniejsza niż fundamenty ziemi. Wszyscy kochaliby mnie z rozpaczą!”.

Czy Tymoszenko to „historia niedokończona”? Czy wyjdzie na wolność, jak Lech Wałęsa i Nelson Mandela, a potem triumfalnie sięgnie po władzę i zmieni swój kraj? Z pewnością chce być tak postrzegana. Nie sądzę jednak, by osiągnęła swój cel. Warto pamiętać, że Tymoszenko już była u władzy – łącznie trzy razy. Efekty jej działań były dość umiarkowane.

Dr Andrzej Szeptycki – adiunkt w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Głównymi obszarami jego zainteresowań są polityka zagraniczna i wewnętrzna Ukrainy i Francji.

1T.A. Olszański, Trud niepodległości. Ukraina na przełomie tysiącleci, Instytut Studiów Strategicznych, Kraków 2003.

2M. Wojciechowski, Pomarańczowy Majdan, W.A.B., Warszawa 2006.

3D. Popow, I. Milstein, Pomarańczowa księżniczka. Zagadka Julii Tymoszenko, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 2007.

Wołodymyr Komar, „Концепція прометеїзму в політиці Польщі (1921-1939 pp.)”, Iwanofrankowsk 2011

Jan Pisuliński

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 3, grudzień 2012, ss. 171-174]

Od opublikowania monografii Sergiusza Mikulicza o prometeizmie w polityce II Rzeczypospolitej minęło już ponad 40 lat. Pomimo ustania ograniczeń cenzuralnych do tej pory nie otrzymaliśmy nowej, rzetelnej pracy poświęconej prometeizmowi. Polskich historyków wyprzedził na tym polu badacz z Przykarpackiego Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Stefanyka w Iwano-Frankiwsku, Wołodymyr Komar. Jego pracę należy uznać za zasadniczo nie do końca udaną, niemniej jest to bardzo interesująca próba przybliżenia ukraińskiemu czytelnikowi dziejów ruchu prometejskiego – zagadnienia w zasadzie nieobecnego dotychczas w historiografii ukraińskiej. Polski czytelnik z kolei może poznać spojrzenie strony ukraińskiej na prometeizm.

Autor dał się już wcześniej poznać nie tylko jako badacz omawianego zagadnienia, ale także polityki II Rzeczypospolitej wobec mniejszości ukraińskiej. Omawiana książka jest zwieńczeniem jego długoletniej kwerendy w polskich archiwach i bibliotekach, przede wszystkim w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, ale również w Archiwum Akt Nowych. Autor dotarł także do dokumentów Oddziału II przedwojennego Sztabu Generalnego (w 1927 r. przemianowanego na Sztab Główny) przechowywanych w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie. Zebrane materiały uzupełnił o spuścizny po bardziej lub mniej znanych działaczach prometejskich, rozproszonych po licznych innych archiwach i bibliotekach. M.in. dotarł do ciekawych, acz nieprzebadanych wcześniej, materiałów znajdujących się w Bibliotece Polskiej w Paryżu (m.in. spuścizny po Aleksandrze Kawałkowskim czy Władysławie Pelcu). Jak widać, W. Komar dokonał olbrzymiego wręcz wysiłku, by zebrać rozproszone źródła. Jeśli do tego dodać gruntowną kwerendę w przedwojennej prasie i wykorzystanie licznych opracowań naukowych, to należy uznać bazę źródłową pracy za wielce solidną.

Książka Wołodymyra Komara składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów, z których pierwszy omawia historiografię problemu i wykorzystane źródła. Kolejne poświęcone są szeroko pojętej genezie koncepcji prometeizmu i jej ewolucji w okresie międzywojennym, politycznej współpracy środowisk emigracyjnych narodów nierosyjskich pod egidą Polski, wpływowi prometeizmu na politykę zagraniczną i wewnętrzną II Rzeczypospolitej. Monografię uzupełnia spis wykorzystanych źródeł i opracowań oraz indeks osobowy. Na końcu autor umieścił dodatkowo wykaz zaszyfrowanych terminów używanych w korespondencji polskiego wywiadu w sprawach prometejskich, i ich objaśnień, co będzie z pewnością przydatne badaczom pragnącym iść jego śladami i zgłębiać omawiane zagadnienie.

Książka jest szerokim i wnikliwym spojrzeniem na polskie działania zmierzające do rozbicia Związku Sowieckiego po szwach narodowościowych. Już przedstawiając genezę prometeizmu, autor sięga bardzo głęboko w przeszłość. Jako protoplastę tej polityki wskazuje króla Kazimierza III Wielkiego, powołując się na jego chęć ułożenia zgodnego współżycia z Rusinami na zajętej przez siebie Rusi Czerwonej. Szerzej omawia Rzeczpospolitą Jagiellonów jako pierwowzór współpracy narodów, do której odwoływali się później polscy prometeiści. Te rozbudowane antecedencje mają w intencji autora, jak się wydaje, uzmysłowić czytelnikowi, że prometeizm był próbą odbudowy mocarstwowej pozycji Polski, jaką miała za czasów panowania tej dynastii. Można jednakże mieć wątpliwości, czy analogie nie są zbyt odległe i powierzchowne, jakkolwiek niektórzy z polskich prometeistów rzeczywiście sięgali do tzw. idei jagiellońskiej.

Dalej W. Komar wśród źródeł prometeizmu wskazuje na XIX-wieczny mesjanizm polski, a także emigracyjną politykę Adama Jerzego Czartoryskiego (s. 61-67). Sam prometeizm wywodzi bezpośrednio z polityki federacyjnej Józefa Piłsudskiego – stworzenia wspólnego państwa z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami, realizowanej w latach 1918-1921 – widząc w nim bezpośrednią kontynuację tej idei, rozszerzoną o narody Północnego Kaukazu, Zakaukazia, Turkmenistanu i Tatarów. Uważa, że polscy prometeiści chcieli związać je z Polską węzłem federacyjnym (s. 127), nie tyle jako bufory przed imperializmem rosyjskim, ale by przywrócić Rzeczypospolitej pozycję mocarstwa. Byłoby to jednak realne chyba jedynie w odniesieniu do bezpośrednich jej wschodnich sąsiadów jak Białorusini czy Ukraińcy. Poza tym, w świetle powyższych wywodów autora, prometeizm był więc ze strony polskiej koncepcją ofensywną. W. Komar widzi w tej idei rysy imperialistyczne i wiąże ją z tzw. myślą mocarstwową, szczególnie obecną w publicystyce polskiej lat 30. Polemizuje tym samym z polskimi badaczami, wśród których dominuje przekonanie, że prometeizm stanowił dla Warszawy raczej sposób obrony przed agresywną penetracją Polski przez służby sowieckie i podejmowane przez nie próby destabilizacji Polski poprzez wspieranie separatyzmu jej słowiańskich mniejszości. Polscy badacze podkreślają również idealizm prometeistów1.

Autor dalej szeroko prezentuje idee i koncepcje leżące u podwalin polskiego prometeizmu, przypominając przy tym, co cenne, poglądy zapomnianych już trochę publicystów, jak Adam Skwarczyński czy Wojciech Stipczyński. Zarzuca przy tym inspiratorom polskiego prometeizmu z kręgu pisma „Przymierze” i Związku Zbliżenia Narodów Odrodzonych, że nawet oni traktowali Białorusinów i Ukraińców zamieszkujących wschodnie kresy II RP jako obywateli drugiej kategorii i odmawiali im prawa do własnej państwowości (s. 121). W świetle znanej publicystyki autorów „Przymierza” jest to twierdzenie co najmniej kontrowersyjne, bowiem wielokrotnie krytykowali oni politykę polską na Kresach. Zgodzić się należy za to z przekonaniem autora, że polski prometeizm nie istniałby bez wkładu, jaki wniosły weń dwie osobistości: Tadeusz Hołówko i Tadeusz Schaetzel (s. 126).

Omawiając zasadnicze zagadnienie swojej pracy – miejsce prometeizmu w polskiej polityce – Wołodymyr Komar formułuje daleko idącą tezę, że prometeizm był sednem polskiej polityki wschodniej po 1926 r. (s. 127). Być może tak to wygląda patrząc przez pryzmat dokumentów polskiego wywiadu, na których głównie bazował autor. Jednakże nie można zgodzić się z takim twierdzeniem w odniesieniu do polskiej dyplomacji. Jej badacze wskazują co najwyżej na równoległość działań prometejskich i oficjalnej dyplomacji, która zabiegała o uregulowanie relacji ze Związkiem Radzieckim. Zwłaszcza po podpisaniu ze wschodnim sąsiadem w lipcu 1932 paktu o nieagresji, prometeizm zszedł na plan dalszy, gdyż kłócił się z polityką równowagi prowadzoną po 1934 r. przez Józefa Becka2. Najlepszy chyba obecnie znawca meandrów pomajowej dyplomacji Marek Kornat podkreśla, że jakkolwiek prometeizm nigdy nie stał się oficjalną doktryną polskiej polityki zagranicznej, był użytecznym instrumentem polskiej polityki wschodniej3.

W zasadniczej części pracy, poświęconej polskim działaniom na odcinku prometejskim, autor koncentruje się na przedstawieniu poczynań Oddziału II (wywiadowczego) polskiego Sztabu Głównego. Szczególnie sporo do naszej wiedzy wnosi opis licznych przedsięwzięć polskiego wywiadu mających na celu pogodzenie często skłóconych ze sobą emigrantów. W. Komar podkreśla rolę polskich poczynań w załagodzeniu tych konfliktów. Szkoda, że autor nie przedstawił krytycznego oglądu środowisk emigracyjnych ze strony pracowników polskiego wywiadu. Szerzej omówił za to próby poszukiwania sojuszników prometeizmu wśród innych państw, szczególnie Japonii, także Włoch, w mniejszej mierze hitlerowskich Niemiec (choć pominął np. publicystykę pisma „My”).

Chociaż W. Komar przeprowadził rozległą kwerendę w zespole Ministerstwa Spraw Zagranicznych, znacznie mniej pisze o aktywności prometejskiej polskiej dyplomacji. Szerzej natomiast omawia instytucje i organizacje polskie podejmujące idee prometeizmu, począwszy od wspomnianego już Związku Zbliżenia Narodów Odrodzonych, przez Instytut Wschodni, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Ukraiński Instytut Naukowy czy wileński Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Przybliża też mniej znane postacie ruchu prometejskiego, z których wymienić należy chociażby Władysława Pelca.

Wołodymyr Komar, co zrozumiałe, zważywszy na jego pochodzenie, sporo miejsca poświęcił w swojej pracy oddziaływaniu prometeizmu na politykę wewnętrzną II RP, zwłaszcza w stosunku do zamieszkujących ją Ukraińców. Udowadnia chociażby przekonywająco, że tzw. normalizacja, tj. porozumienie pomiędzy Warszawą a największym ugrupowaniem politycznym Ukraińców galicyjskich – Ukraińskim Zjednoczeniem Narodowo-Demokratycznym, było inspirowane przez działaczy prometejskich. Z prometeizmu wywodzi także genezę powołania „Biuletynu Polsko-Ukraińskiego”.

Niestety, do książki wkradły się także pewne nieścisłości lub przeinaczenia wymagające korekty. Autor błędnie podaje, że posłem ukraińskim w Polsce na początku 1919 r. został Ołeksandr Karpinski (s. 82), ponieważ jego misja nie doszła ostatecznie do skutku. Przekonanie autora, że URL została poparta przez większość polskiej społeczności Ukrainy Naddnieprzańskiej (s. 100), nie jest oparte na prawdzie. Jej liderami byli bowiem właściciele ziemscy, z jawną niechęcią odnoszący się do lewicujących władz republiki. Inaczej także, niż jest to opisane w książce, przedstawia się sprawa obecności w rządzie URL po układzie Piłsudski-Petlura dwóch polskich ministrów: Henryka Józewskiego (wiceminister administracji) i Stanisława Stempowskiego (minister zdrowia później rolnictwa). Zostali oni bowiem narzuceni Petlurze. Poza tym, redaktor „Tryzuba” Iłłarion Kosenko nie był nigdy ministrem spraw zagranicznych URL, jak pisze o nim autor (s. 146). Szkoda również, że przed napisaniem swojej książki W. Komar nie dotarł do przywoływanej już ostatniej pracy Jana Jacka Bruskiego, który kwestionuje formalne powstanie w 1925 r. organizacji „Prometeusz”4.

Konkludując, niezależnie od kilku kontrowersyjnych czy zbyt daleko idących sformułowań, książka Wołodymyra Komara znacząco poszerza wiedzę nie tylko ukraińskiego, ale również polskiego czytelnika, o roli polskich władz w powstaniu i rozwoju ruchu prometejskiego. Można się zżymać na autora za oskarżenia polskich prometeistów o imperializm i mocarstwowe ciągoty, ale te opinie, poparte cytatami, warte są głębszego zastanowienia.

Dr hab. Jan Pisuliński – historyk, profesor w Instytucie Historii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Specjalizuje się w historii powszechnej po 1918 r., w szczególności stosunkach polsko-ukraińskich w XX w.

1 Zob. np. : Werschler, Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko: życie i działalność, Warszawa 1984, s. 214; M. Kornat, Polityka równowagi. Polska między Wschodem i Zachodem, Kraków 2007, s. 86-88; W. Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Warszawa 2005, s. 488-489; J.J. Bruski, Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926, Kraków 2010, s. 14; idem; Między „Piemontem” a Mandżukuo”. Polska dyplomacja wobec kwestii ukraińskiej w okresie pomonachijskim (październik 1938-marzec 1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2010, nr 3 (55), s. 138.

2 Por. A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979, s. 189-190; M.K. Kamiński, M.J. Zacharias, Polityka zagraniczna Rzeczpospolitej Polskiej 1918-1939, Warszawa 1998, s. 92; W. Materski, Na widecie, s. 298, 329.

3 M. Kornat, W kręgu ruchu prometejskiego. Związek Zbliżenia Narodów Odrodzonych (1921-1923) i Instytut Wschodni w Warszawie, „Politeja” 2004, nr 2, s. 366. Zob. szerzej: idem, Ruch prometejski – ważne doświadczenie polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, „Nowa Europa Wschodnia” 2008, nr 2, s. 76-86.

4 J.J. Bruski, Między prometeizmem, s. 215.

„Крымские сонеты” между Стамбулом, Варшавой и Парижем: „Некоторые воспоминания” Джафера Сейдамета Кырымера

Заур Гасымов

tekst pierwotnie opublikowano w://текст первоначально был 
опубликован в: "Nowy Prometeusz" nr 2, lipiec 2012, ss. 323-328]

На протяжении последнего десятилетия не смолкают дебаты о глобализации, интеграции мировых регионов и диалоге религий. При этом одна часть интеллектуалов констатирует „столкновение цивилизаций” (Самуил Хантингтон),„борьбу культур” (Бассам Тиби), а другая критикует западный культурный империализм (Едвард Саид) и видет панацею от всех зол в постколониальном взгляде на мировую историю (Дипеш Чакрабарти). В качестве рецепта от этих бед предлагается практически всецело новый формат международных и межчеловеческих отношений, основанный на интересе и уважении других культур, языков и конфессий. Этой цели призвана служить и интернационализация системы
образования, которая, например, в Европе тесно связана с Болонским процессом, а также с популярностью образовательных программ типа Эразмус-Сократес и им. Леонардо Да Винчи. Посредством содействия „передвижению” студентов между странами, контакт с „Другим” уже в юном возрасте должен сгладить или по крайней мере уменьшить изначальный конфликтный потенциал. После распада СССР и конца Холодной Войны, западные державы осознали важность культурного обмена. Принято считать, что и национализм и фобии на прямую связаны с отсутствием четкого представления о сущности других культур, что ведет к возникновению стереотипов и необоснованных антипатий. Как раз-таки в этом контексте, многие прометеисты представляли собой уникальный пример мобильности и готовности работать, получать образование и жить в разных странах, часто не имевших ничего общего с Родиной. При этом эта мобильность изначальна не носила принудительный характер, как например в 1920-21 гг. на Кавказе или же уже в 1918 г. на Украине, когда тысячам представителей грузинской, азербайджанской и украинской интеллигенции пришлось покинуть родной край ввиду опасности для жизни или же невозможности сотрудничества с большевиками.

В этой рецензии речь пойдет o воспоминаниях Джаферa Сейдаметa (Сейд Ахметa) Кырымерa (по-польски имя писалось: Dżafer Sejdamet, по-турецки – Cafer Seydahmet), крымчанине, жизненный путь которого описал удивительную траекторию: от Одессы до Стамбула, из Парижа – в Петербург.

Он неоднократно встречался с маршалом Пилсудским, был близко знаком с азербайджанским политэмигрантом Мамед Емином Расулзаде, известным историком-османистом Халилом Иналджиком, польским дипломатом, а позже полиэмигрантом в Турции Михаилом Сокольницким, известным польским публицистом, интеллектуалом и политэмигрантом Влодимежем Бoнчковским и многими другими. Его статьи издавались на разных языках. Он активно писал для прометейских журналов в Париже и Стамбуле, печатался в таких
эмигрантских органах как „Niepodległość“ и „Kultura“.

В 1960ые гг. в Стамбуле в издательстве „Эмель” были изданы мемуары Сейдахмета (Seydahmet Kırımer, Bazı Hatıralar, İstanbul, 1961-67)1, в 1993 – переизданы вновь. Надо отметить, что интерес к истории Крыма, в прочем как и к истории Кавказа, в Турции был всегда огромен. В период активной экспансии Османской Империи довольно продолжительное время Черное море было внутренним морем Турции. При этом, часть турецкой интелигенции имеет крымскотатарское происхождение, например ведущие историки Турции, специалисты по османской истории Ильбер Ортайлы и Халил Инальджик. Этим объясняется и интерес к личности Сейдамета. B 2003 г. турецкие историки Исмаил Отар и Омар Озджан опубликовали дневник Сейдамета, который он вел в 1954-60ых гг.2

Источниковая база для данного эссе – первая часть воспоминаний Кырымера. Особенно интересен жизненный путь крымчанина до начала непосредственно прометейской деятельности. Где и при каких условиях Сейдамет социализировался, с кем он имел контакты, участвовал в обмене мнений. все это вопросы крайне важны и помогут нам лучше понять его деятельность в Польше, а после Второй Мировой Войны – в Турции.

Из крымской деревни в Стамбул

В мемуарах Сейдамет описывает свое детство в деревне недаледо от Ялты. Особенно интересны его воспоминания о начальной школе, организованной по предложенному еще мусульманским просветителем Исмаилом Гаспринским джадидистским (новым) методу. Сейдамет рассказывает об учителе Ризе эффенди, получившим образование в Стамбуле. По возвращению из Турции Ризу преследовала царская полиция, ему пришлось покинуть Крым и вернутъся в Стамбул. (C. 32) Туда же направляется и сам Сейдамет как-только заканчивает школу в Крыму. Его знаниe русского языка, по признанию самого Сейдамета, оставляeт желать лучшего (С. 43). Продолжить образование сына в близкой по вере, языку и обычаям Турции – было мечтой и родителей Сейдамета. Тут, в столице Османской Империи Сейдамет знакомится с Юсифом Акчурой3, Исмаилом Гаспринским4 и Насип беем Юсуфбейли5 (С. 61) – видными представителями татарской и азербайджанской интеллигенции России, которым довелось сыграть важную роль в развитии туранизма в Турции.

В Париже

В 1911 г. Сейдамет перебирается в Париж, налаживает контакты с тамошними социалистами, посещает заседания „Общества ученых” (Société de savants) (С. 75-78). В Париже Сейдамет регулярно получает почту от своих стамбульских приятелей, усердно изучает франзузский язык и, что важно, наблюдает за парижской политической жизнью. Политические симпатии французов – сторонников радикальной Action Francaise или же читателей органа социалистов l’Humanité (С. 90) – особый предмет наблюдений Сейдахмета.

Он записывается на юридический факультет сорбонского университета и наслаждается здешним „студенческим интернационалом”. Часами дебатирует он с болгарами и сербами, а также с еврейскими и армянскими студентами из Турции (С. 90). Именно в Париже Сейдамет открывает для себя духовный мир литературы Достоевского, хотя читает его по-французски (С. 90). В 1912 г. в Париж перебираются стамбульские друзья Сейдамета, Джалал Горхмазов (родом из Северного Кавказа) и его жена-полячка Мария. Стамбульские дискуссии продолжаются теперь в маленькой комнатушке семьи Горхмазовых в Париже. Джалал увлекается штудированием Бакунина (С. 93), посещает вместе с Сейдаметом доклады анархистов, марксистов и социалистов.

Как известно, 1912-13 гг. вошли в европейскую историю под знаком балканских войн – прелюдии Первой Мировой Войны: симпатии Сейдахмета – однозначно на турецкой стороне. Он выезжает из Парижа, посетив Варшаву, приезжает в Москву.

Москва и Питер

Я впервые видел сердце России – Москву. Москва являла собой зеркало русской истории, традиции. Москва была консервативным центром, бывшем в оппозиции к Петербургу, оставаясь при этом действительной столицей России. Здесъ говорят на чистейшем русском,” вспоминает Сейдамет(С. 132). В Москве он знакомится со студентами из Крыма, некоторых из них он знал еще со „стамбульских вреиен”, наприиep Якуба Кемаля. Кемаль будучи выпускником американских лицеев в Стамбуле и Бейруте, изучал в Москве востоковедение.

Тут, в Москве, Сейдамет углубяет свои знания в области русской литературы, зачитывается Антоном Чеховым, слушает Рахманинова и … знакомится с пловом из центральной Азии (С. 134). Он открывает для себя реальную межнациональность и пространственность Российской империи будучи в дискурсах метрополии.

Ознакомившись с Москвой, наконец, Сейдамет оказался в „городе на Неве“. Он снимает комнату в квартире петербуржской польской семьи (ул. Грохова 4) и начинает брать частные уроки русского языка у молодого казаха – студента юрфака (С. 144). Контакты с поляками становятся особенно интенсивными и тесными именно в Петербурге. Сейдамет посещает лекции русских профессоров польского происхождения Тугана Барановского6 и Петражыцкого7. Здесъ же он знакомится с туркестанским деятелем Мустафой Чокаевым8 и потомком Шейха Шамиля – Захидом Шамилем. (С. 146). Сейдамет посещает сьезд мусульман России в Москве, где налаживает контакты с башкирским деятелем Зеки Валиди, а также с азербайджанцами – Али Марданом Топчибаши9 и с ранее упомянутым Расулзаде. (С. 175).

Некоторые воспоминания” Сейдамета – весьма интересный источник по украино-крымским, а также украино-польским отношениям. Автор довольно подробно описывает встречи с Виниченко, а также с Петлюрой (С. 225-6) и проф. Грушевским, Шульгиным, с которыми он встречался неоднократно. Некоторые из украинцев поддерживали идею Сейдамета о передаче Крыма под протекторат Польши, некоторые были категорически против (напр. С. 190, 200-2, 291-7). Союз Петлюры и Пилсудского, a тaкжe их теснyю связь можно увидеть в воспоминаниях Сейдамета о его встречe с самим Пилсудским, который очень позитивно отзывался о Петлюре. Встрече с Пилсудским Сейдахмет уделил особое внимание в своих мемуарах, подробно рассказывая не только о самой полутоpoвочасовой беседе в Бельведере, но и о чувствах глубокого уважения, которые он питал к Маршалу Польши (C. 318-327).

Важной остановкой в жизненном пути Сейдамета был и Кавказ. В главе „В Баку” автор описывает свой приезд в город, где он „остановился в маленьком мусульманском отеле” (С. 300): 

Проснувшись рано утром я обнаружил на противоположной гостинице улице книжный магазин. Там я купил несколько произведений азербайджанского поэта Джавида и газету „Ачык сёз”. Продавец объяснил мне как пройти к зданию редакции этой газеты. Моей целью было встретиться со знакомым мне по Съезду Мусульман в Москве Мехмед Емин Бейем”. Сейдамет встретитъся с Расулзаде так и не смог, так как последнего не было в Баку. Перед отъездом в Гянджу пообщаться Сейдамету удалось лишь с политиком Мустафой Векилли. В Гяндже Сейдамет встречается с бартом Насиба Юсифбейли, владельцем книжного магазина. С помощью азербайджанских интеллектуалов и турецких военных Сейдмету удается перебраться через Тифлис и Батум в Трабзон, где он сразу наладил связь с азербайджанским политиком и публицистом Мир Якубом. (С. 306).

В Стамбуле 1918 г. Сейдамет – важный гость. Он основывает здесь 23 марта 1918 г. Ассоциацию крымскотатарских мусульман (Krım Müslümanları Cemiyyeti). Его сподвижники, а также и турецкая сторона убеждают его переехать в центральную часть европейского Стамбула – в квартал Пера10, в один из дорогих отелей – „Пера Палас”. В Стамбуле он встречается и с немецким послом и с турецкими политиками. Энвер паша предлагает ему финансовую помощъ, от которой Сейдамет отказывается (С. 317-8). При этом он не указывает каким образом ему удавалось оплачивать свое прибывание в Стамбуле, и тем более, проживание в элитной гостинице.

После окончания Первой мировой войны и большевизации Крыма Джафер Сейдамет покидает свою родину – Крым навсегда. Побывать там вновь останется лишь мечтой политэмигранта. В 1920-30ые гг. Сейдахмет – активный участник прометейского движения. Он поддерживает контакты с бывшими коллегами, друзьями и соратниками, рассеяными по всей Европе. Владея помимо турецкого польским, русским и французским, Сейдамет стал незаменимым звеном прометейского нетворка от парижского пригорода Мезон Лафитт (Maison Lafi tte) до Добруджи, от Берлина до Варшавы. Скончался Кырымер в Стамбуле в 1960 г.

Др Заур Гасымов – научный сотрудник Института Европейской истории (г. Майнц, Германия). Является автором публикаций об истории азербайджано-грузинских отношений, процессах демократизации на пост-советском пространстве, диссидентском движении на Кавказе, польском антикоммунизме, сталинизме, руссификации Украины, а также о современных учебниках истории в странах бывшего СССР.

1Seydahmet Kirimer: Bazı Hatıralar, İstanbul 1993.

2Cafer Seydahmet Kırımer’in gunluğu, подготовленно к изданию Исмаилом Отаром (İsmail Otar) и Омаром Озджаном (Omer Ozcan), Ankara 2003.

3Юсуф Акчура (1876-1935), татарский интелектуал, получивший образование в Париже и Стамбуле. Являлся одним из идеологов туранизма, который описал в эссе ≪Uc Tarzi Siyaset≫ в 1904 г. При Ататюр- ке Акчура занял руководящий пост при Турецком Историческом Обществе (Turk Tarih Kurumu).

4Исмаил Гаспринский (1851-1914), крымчанин, основатель ≪Терджумана≫ – наиважнейшего журнала российских мусульман. Гаспринскому принадлежит почти-что сакральная фраза туранского движения ≪Dilde, fi kirde, işte birlik≫ (Единство в языке, мысли и деле).

5Насип Бей Юсуфбейли (1881-1920) обучался в гимназии в родной Гяндже, а позднее в Одессе. Примкнул к ≪Терджуману≫ Гаспринского в Крыму. Далее следовала эмиграция в Стамбул и возвращениe в Гянджу. Во время существования Азербайджанской Демократической Респу- блики Юсуфбейли занимал пост министра образования. В 1920 г. после большевистской оккупации Азербайджана – казнен в Баку.

6Михаил Туган-Барановский (1865-1919) был известным экономистом, преподавал в петербуржском университете.

7Леон Петражыцкий (1867-1931) – польский юрист и философ. После учебы в Берлине, Гейдельберге, Париже и Лондоне он читал лекции в Петербурге. В 1921 г. эмигрировал в Польшу, где ему предложили кафедру по социологии в Варшавском Университете.

8Мустафа Чокай (1890-1942?) был одним из организаторов кокандского восстания 1917 г. и основателей туркестанского государства на территории сегодняшней Центральной Азии. После провала экспремента государствостроительства с 1919 практически в эмиграции, сначала в Тбилиси, затем в Стамбуле и Париже (пригород Ножан-на-Марне). Во время Второй Мировой Войны сотрудничал со спецслужбами Третьего рейха. Умер при неясных обстоятельствах в Берлине. Частный архив Чокая находится в ИНАЛКО в Париже.

9Али Мардан Топчубаши (1859-1934) был азербайджанским интеллектуалом и политиком в изгнании. Изучал право в Петербурге, активно участвовал в политической жизни российских мусульман. Возглавлял азербайджанскую дипломатическую делегацию на Парижской мирной конференции 1919 г. После советизации Азербайджана в апреле 1920 г. – в изгнании в Париже (пригород Сен-Клу). Частный архив Топчибаши находится в ЕHESS в Париже.

10Пера (сегодняшний Бей –оглу (Beyoğlu) – квартал Стамбула, где вплоть до обмена населением между Турцией и Грецией компактно проживало греческое меньшинство. До сих пор здесъ можно увидеть большое количество греческих, армянских, католических и протестантских школ и церквей. В Пера находится с XİX-го века и Российское консульство, а также и кафе ≪Ле Бон≫ (Lebon), в котором Сейдахмет уже после Второй Мировой Войны встречался со своими единомышленниками по прометейскому движению.

Ludwik Widerszal, „Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej 1831—1864”, Warszawa 2011 (Warszawa 1934)

Marek Kornat

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 2, lipiec 2012, ss. 335-340]

Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej 1831—1864 to rozprawa będąca tezą doktorską Ludwika Widerszala, na podstawie której autor uzyskał doktorat z rąk Marcelego Handelsmana w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Tekst ukazał się ramach „Rozpraw Historycznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, które wychodziły pod redakcją naukową Marcelego Handelsmana.

Wydany obecnie tekst jest reprintem książki z 1934 r. Do tekstu dodano dwa studia wydawców: Małgorzaty Karpińskiej, Ludwik Widerszal (1909—1944), s. 273—290 oraz Huberta Chudzio, Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej w latach 1831—1864 – młodzieńcza rozprawa Ludwika Widerszala, s. 291—305. Książka wyszła w ramach nowej zasługującej na uznanie serii wydawniczej „Klasycy Historiografi i Warszawskiej”, pod redakcją Karpińskiej. Zwłaszcza jej studium o Widerszalu zasługuje na uwagę – jest drugim opracowaniem biografii naukowej tego historyka, po szkicu Andrzeja Zahorskiego, zamieszczonym w tomie Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci w roku 1986, nie wspominając nekrologów Wiederszala pióra Henryka Wereszyckiego i Tadeusza Manteuffla.

Wznowienie książki Ludwika Widerszala – po blisko osiemdziesięciu latach od jej pierwszego wydania – skłania do refleksji. Jako historyk dyplomacji korzystam z tej okazji na tym miejscu, mając świadomość, że pozycja ta pozostaje w polskiej historiografii dyplomacji szczególnie cenna. Upływ czasu nie podważył jej wartości.

Wereszycki, który znał i cenił Widerszala – napisał o nim w roku 1945 ważkie słowa: „Ludwik Widerszal ma jako historyk całkiem swoiste oblicze. Chociaż dopiero rozpoczynał działalność naukową, nie mniej szedł w niej drogami swymi własnymi. Był bowiem jednym z nielicznych polskich historyków, którzy opracowywali zagadnienia prawie wyłącznie niepolskie. (…) Szło mu niewątpliwie o to, aby wykazać, że polski historyk ma coś do powiedzenia w zagadnieniach historycznych tych narodów obcych, które wprawdzie bezpośrednio nie stykały się ze sprawami polskimi, ale których problemy dziejowe mają żywe analogie w polskiej przeszłości” (H. Wereszycki, Ludwik Widerszal, „Kwartalnik Historyczny”, R. LIII, 1939—1945, s. 622—623). Pierwszym z tych zagadnień były narody Kaukazu w polityce międzynarodowej, a drugim bułgarski ruch narodowych w II połowie XIX wieku.

Postać Ludwika Widerszala nie jest bynajmniej nie znana historykom dyplomacji. Urodzony w roku 1909 – podjął i ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, znajdując w osobie Marcelego Handelsmana prawdziwego mistrza. Jak wiadomo, będąc antykomunistą i żarliwym katolikiem, zginął z polskich rąk – z rąk ludzi wierzących niestety, że zbrodnicze czystki eliminujące fizycznie przedstawicieli lewicowej i liberalnej inteligencji, skupionej wokół Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej – ocalą Polskę przed komunizmem.

Monografia Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej w latach 1831—1864 ukazała się, kiedy jej autor liczył zaledwie 25 lat, zaś obroniona została dwa lata wcześniej. Była książką łączącą wnikliwość z umiejętnością syntezy. Autor przeprowadził szerokie poszukiwania archiwalne. Wykorzystał, co zrozumiałe, akta Hotelu Lambert, przechowywane w Krakowie – w Bibliotece Książąt Czartoryskich; dokumenty z Archiwum Rappersvilskiego oraz akta Kancelarii Wojskowej Namiestnika w Królestwie Kongresowym. Przeprowadził także studia w brytyjskim Public Record Office, badając korespondencję dyplomatyczną brytyjskiej służby zagranicznej z okresu Wojny Krymskiej (1853—1856) oraz War Office w Londynie. Sięgnął szeroko do źródeł francuskich, przechowywanych w Archives du Ministère des Affaires Etrangères oraz Ministère de Guerre w Paryżu. Nie mógł przeprowadzić poszukiwań badawczych w archiwach rosyjskich – w realiach rządów bolszewickich nie możliwe. Być może, w archiwum austriackiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, przechowywanym w Haus Hoff- und Staatsarchiv w Wiedniu można było odnaleźć jeszcze jakieś dokumenty do problemów o których traktują Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej w latach 1831—1864, lecz archiwum wiedeńskie nie figuruje wśród akt wykorzystanych.

Książka ma cztery komponenty: primo, polskie i brytyjskie działania na Kaukazie sprzed Wojny Krymskiej – oczywiście z uznaniem pierwszeństwa polskiej akcji dyplomatycznej; secundo, spawy ludów Kaukazu w dobie konfliktu krymskiego; tertio, Kaukaz w polityce międzynarodowej w dobie Powstania Styczniowego i quarto – studium o sprawach Kaukazu w europejskiej opinii i publicznej XIX stulecia.

Widerszal, co zrozumiałe, sporo uwagi poświęcił koncepcjom Czartoryskiego zmierzającym do wykorzystania aspiracji ludów Kaukazu do walki z Rosją. Nie przypadkiem point de départ książki stanowi klęska polskiego powstania w roku 1831 i początek dyplomacji Księcia Adama na uchodźstwie. Koncepcje Czartoryskiego uległy konkretyzacji w dobie kryzysu wschodniego lat trzydziestych XIX wieku. Nie ma wątpliwości, że stanowiły one jeden z kluczowych planów politycznych tej polityki na uchodźstwie, którą tworzył i prowadził polski mąż stanu. Można dyskutować na ile to była polska polityka zagraniczna bez państwa, o czym w historiografii już dyskutowano, a na ile akcja określonego obozu politycznego. Mam tu na myśli polemiczne refleksje Jerzego Skowronka o poglądach Hansa-Henninga Hahna. „Zaprzeczeniem tezy o polityce zagranicznej księcia jest przecież jego dążenie do rozbicia kontynuowanych czy tworzonych początkowo instytucji mogących pełnić funkcję władzy czy reprezentacji państwowych czy narodowych. Hotel Lambert skutecznie torpedował próby wznowienia działań sejmu powstańczego, będącego niewątpliwie kontynuacją najwyższej władzy państwowej, a więc Polski niepodległej” – pisał Skowronek (zob. Dyplomacja czy polityka? Spory o charakter
działalności Hotelu Lambert [w:] Z dziejów polityki i dyplomacji. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie [Warszawa 1994], s. 122–135). Nie ma wszakże wątpliwości, że Czartoryski był jednym z głównych orędowników „deimperializacji” Rosji i w ogóle prekursorem tego programu politycznego w skali europejskiej.

Główną tezą książki Widerszala było robocze założenie badawcze, wyrażone w przypuszczeniu, iż Kaukaz w dobie Wojny Krymskiej był regionem geopolitycznym, który pełnił doniosłą rolę w wielkiej rozgrywce jaką był ten konfikt w stosunkach międzynarodowych XIX stulecia. Jak wiemy, akcja dyplomacji brytyjskiej miała na celu wykorzystanie Powstania Szamila i emancypacyjnych dążeń górskich narodów Kaukazu, aby osłabić walczącą z Koalicją mocarstw Rosję. Kongres Paryski w marcu 1856 r. przeszedł do porządku nad sprawą narodów kaukaskich. Widerszal wykazał, że stało się to w następstwie zasadniczej opozycji między rządami Wielkiej Brytanii i Francji w tej (i nie tylko tej) sprawie. Napoleon III – nie chcąc osłabiać Rosji – nie uznał, że w interesie Francji leży walka o los narodów Kaukazu. Francuzom na nic przydały się starania o zbliżenie z Rosją, gdyż w przełomowych chwilach jesieni 1870 r. Prusy mogły w krótkiej kampanii rozgromić armię II Cesarstwa tylko dlatego, że otrzymały gwarancje rosyjskiej neutralności na wschodzie.

Autor monografii miał świadomość, że „wojna czerkieska” miała nikły wpływ na życie Europy. Stanowiła „niejednokrotne źródło nadziei i otuchy dla działaczy polskich z pod znaku ks. Adama”, ale „dla publiczności europejskiej była tylko jednym z wielu przedmiotów zainteresowań i sympatii pokolenia romantycznego”. Powstanie imama Szamila (1834—1859) wiązało jednak znaczne siły armii rosyjskiej, osłabiając jej możliwości militarne w walce przeciw Koalicji mocarstw europejskich (1853—1856). I tę refleksję jako jedną ze swych konkluzji zawarł Widerszal w podsumowaniu książki.

Przystępując do swego tematu polski historyk stosunków międzynarodowych w XIX wieku, nie pisał już swej pracy w duchu romantycznego kultu powstań i wiary w solidarność narodów europejskich. Stawiał sobie za cel tylko postulaty poznawcze. Po odrodzeniu własnego państwa i z oddali więcej niż pięćdziesięciu lat od opisywanych wydarzeń – było to już możliwe. Ani historiografia francuska, ani brytyjska – jak zauważył Wereszycki – nie stworzyły monografii tak wnikliwej jak książka Widerszala. (Oczywiście już w okresie późniejszym powstały studia nowe – jak np. synteza W. D. Allena i P. Muratoffa, Caucassian Battlefi elds. A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828—1921, Cambridge UP 1953).

To wszystko są trwałe wartości związane z monografią Widerszala – czytaną dzisiaj na nowo.

Przede wszystkim jednak, przypomnieć należy, że książka Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej w latach 1831—1864, powstała w kręgu studiów nad polityką międzynarodową XIX stulecia, których ośrodkiem stało się w Polsce Odrodzonej seminarium Marcelego Handelsmana. Powstał w jego kręgu szeroki program badawczy nad tym co nazywano sprawą polską w dobie porozbiorowej na arenie międzynarodowej.

Polityka wielkich mocarstw – tworzących „europejską pentarchię” (Wielka Brytania, Francja, Austria, Prusy i Rosja) wymagała źródłowego zbadania, aby odpowiedzieć sobie na pytanie, czy osamotnione powstania polskie mogły zyskać poparcie na zewnątrz – czy ich klęska była przesądzona? Odpowiedź na te pytania miała powstawać bez żadnych założeń a priori i patriotycznych upiększeń – ale w oparciu o możliwie solidne podstawy naukowe. Gdzieś w tle tkwiło przeświadczenie, że nowa Polska oczekuje naukowego poznania swej przeszłości porozbiorowej, ale tylko rzetelna wiedza może jej służyć. Obiektywizm poznania przeszłości jest bowiem warunkiem realistycznej polityki zagranicznej państwa.

Do roku 1939 powstało szereg prac nad polityką międzynarodową XIX stulecia. Patron tych badań, Handelsman zajmował się – jak wiadomo – dyplomacją „bez listów uwierzytelniających” Adama Jerzego Czartoryskiego, skupiając się na sprawie polskiej w dobie wojny krymskiej (1853—1856), a docelowo – zamierzając dać biografię polskiego męża stanu. Niedokończone dzieło, w zasadniczym swym zrębie pisane
w bardzo ciężkich warunkach okupacji niemieckiej, będzie wydane przez Stefana Kieniewicza w latach 1948—1950, a więc już po śmierci Handelsmana, zmarłego w marcu 1944 r. w obozie niemieckim. Polityką Francji wobec sprawy polskiej zajmował się Józef Dutkiewicz, a jego studium Francja a Polska w 1831 r. ukaże się dopiero w roku 1950. Stanowiskiem II Cesarstwa wobec Powstania Styczniowego zajmował się inny (mniej znany) spośród uczniów Handelsmana, Tadeusz Landecki, ale jego rozprawa na ten temat nie powstała, zaś historyk ten zmarł przedwcześnie w roku 1949.

Do uczniów Handelsmana nie należał Józef Feldman – związany z Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie. Jego studia nad polityką niemiecką zaowocowały dwiema książkami: o sprawie polskiej roku 1848 (wyd. w r. 1933) oraz wielką syntezą Bismarck a Polska, wydaną w roku 1938. Szkicem Mocarstwa wobec Powstania Styczniowego („Przegląd Współczesny”, t. 28, 1929, s. 61—76, 270—294) zapoczątkował Feldman dyskusję nad międzynarodowymi uwarunkowaniami sprawy polskiej w latach 1863—1864. Feldman również – książką U podstaw stosunków polsko-angielskich 1788—1863 (1933) sformułował pierwszą próbę interpretacji stanowiska tego mocarstwa wobec kwestii polskiej.

Wiodące miejsce zdobył sobie w tym kręgu prac Henryk Wereszycki – będący uczniem Adama Szelągowskiego na Uniwersytecie Lwowskim – dwoma rozprawami: o stanowisku Austrii wobec Powstania Styczniowego (1930) oraz Anglia a Polska w latach 1860—1865 (1934).

Last but not least wreszcie, w ten krąg prac badawczych włączyć trzeba wydane w roku 1935 studium ks. Mieczysława Żywczyńskiego o genezie i następstwach encykliki papieża Grzegorza XVI Cum primum z roku 1832, potępiającej Powstanie Listopadowe (Watykan a sprawa polska w latach 1830—1837).

Ludwik Widerszal zaznaczył swoją obecność w historiografii dyplomacji dwoma książkami – pierwszą z nich było studium o sprawach kaukaskich w polityce międzynarodowej, będące powodem niniejszych uwag. Drugim stała się rozprawa o bułgarskim ruchu narodowym (1856—1872), wydana w roku 1938, na podstawie której autor otrzymał habilitację. W ten sposób Widerszal wszedł w krąg problematyki bałkańskiej i chyba planował przy sprawach tych jeszcze pozostać, gdyby życie jego nie zostało tragicznie przerwane w roku 1944.

Czy coś łączyło walkę narodów Kaukazu i walkę Polaków o niepodległość? Niewątpliwie jeden czynnik okazał się decydujący – zabrakło realnego wsparcia jakiegoś mocarstwa. I w sprawie polskiej i w sprawie ludów Kaukazu, wystąpiło określone zaangażowanie zewnętrzne – w dobie polskiego Powstania 1863—1864 była to akcja dyplomatyczna Francji i Wielkiej Brytanii; na Kaukazie zaś akcja brytyjska. Ale nie doszło do realnego, przesądzającego o biegu spraw, zaangażowania mocarstw.

Powracając do tych zagadnień w Polsce rządzonej przez komunistów – w październiku 1956 roku – Wereszycki wypowiedział zasadniczy sąd, do którego prowadziły go studia nad sprawą polską w polityce międzynarodowej XIX stulecia. „Oto ani jeden narodów [ujarzmionych] nie uzyskał niepodległości w Europie XIX wieku bez obcej interwencji. Zatem wszelkie poglądy, że taka czy inna polityka społeczna powstań była istotną i sprawczą przyczyną klęski, nie dadzą się udowodnić jedynym chociaż przykładem wyzwolenia jakiegoś narodu w XIX wieku w Europie jego własnymi siłami. Zawsze oprócz zmobilizowania wewnętrznych sił społecznych walczącego narodu potrzebna była do zwycięstwa potężna obca pomoc. Rosja wyzwalała narody spod jarzma tureckiego, Francja przyniosła wolność Włochom pokonawszy Austrię. Nawet Niemcy posiadające własne silne państwa musiały czekać na obcą pomoc w walce z najazdem napoleońskim. O tych faktach nie wolno zapominać, kiedy się bada przeszłość własnego narodu” – mówił Wereszycki w głośnym wykładzie o Józefie Feldmanie, wygłoszonym na Uniwersytecie Jagiellońskim 12 października 1956 r. (zob. H. Wereszycki, Niewygasła przeszłość. Refleksje i polemiki, Kraków 1987, s. 314).

Poszukując zrozumienia roli sprawy polskiej w polityce międzynarodowej XIX wieku, szkoła Handelsmana, kierowała się realizmem badawczym i miała oparcie w realistycznej wyobraźni historycznej. Jej wybitnym przedstawicielem był Ludwik Widerszal. Do tej tradycji należy powracać.

Dr hab. Marek Kornat – historyk, profesor na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, docent w Instytucie Historii PAN, specjalizuje się w historii Polski okresu międzywojennego.

Jan Jacek Bruski „Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy sowieckiej 1921-1926”, Historia Iagiellonica, 2010

Tadeusz Iwański

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 1, październik 2011, ss. 199-207]

W ciągu ostatnich kilku lat problematyka prometeizmu coraz częściej stawała się przedmiotem zainteresowania polskich i zagranicznych historyków. Warto wymienić przede wszystkim książki i artykuły Marka Kornata, monografię Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926-1939 autorstwa Ireneusza Piotra Maja z 2007 roku, wydaną w Polsce w roku następnym pracę amerykańskiego historyka Timothy’ego Snydera Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę, czy o rok późniejszą książkę Georgesa Mamoulii – gruzińskiego historyka, mieszkającego w Francji, Les combats indépentantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Georgie (1921-1945) z 2009 roku. Jedną z ostatnich prac z tej dziedziny, wydaną w 2010 roku w krakowskim wydawnictwie Historia Iagiellonica, jest Między prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy sowieckiej 1921-1926 autorstwa Jana Jacka Bruskiego. Krakowski historyk już we wcześniejszych badaniach poruszał tematy związane zarówno z prometeizmem, jak i z problematyką ukraińską w okresie międzywojennym. Jest autorem prac: Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej na wychodźstwie, 1919-1924, Ukraina, seria: Historia państw świata w XX wieku (razem z prof. Andrzejem Chojnowskim) oraz Hołodomor 1932-1933. Wielki Głód na Ukrainie w dokumentach polskiej dyplomacji i wywiadu (wybór i opracowanie) – książki bardzo dobrze przyjętej nie tylko w Polsce, ale i na Ukrainie. Między prometeizmem a Realpolitik…. to praca habilitacyjna J.J. Bruskiego i to ona stanie się przedmiotem niniejszego omówienia.

W najogólniejszych słowach książka dotyczy polsko – sowieckiej rozgrywki, której celem jest zdobycie przez obie strony, różnymi metodami, lojalności Ukraińców z Galicji Wschodniej oraz Ukrainy sowieckiej. Rozgrywka ta toczy się w latach 1921 – 1926 czyli miedzy Pokojem Ryskim a Zamachem Majowym. I o ile na końcowej cezurze narracja rzeczywiście się urywa (z krótkimi wycieczkami w rok 1927), tak pierwsza wydaje się dosyć umowna, ponieważ autor dość obszernie analizuje wydarzenia i negocjacje, które ostatecznie doprowadziły do podpisania traktatu 18. III. 1921 roku. I jest to zabieg konieczny do zrozumienia dalszych losów owej rozgrywki. Książka składa się z sześciu rozdziałów, wstępu, zakończenia, aneksu – gdzie autor publikuje kilka dokumentów do których odnosi się w tekście, wykazu skrótów, bibliografii, indeksu osób oraz podsumowania w języku angielskim. Praca jest w sposób nadzwyczaj gruntowny udokumentowana źródłowo i osadzona w dotychczasowej literaturze przedmiotu – polskiej, ukraińskiej, rosyjskiej oraz anglosaskiej. Wstęp do książki, w dużej mierze, poświęcony jest omówieniu tych prac oraz kwerend autora w polskich, ukraińskich i rosyjskich archiwach. Spośród nich Bruski wyróżnia tak zwane akta Quayle’a przekazane Polsce przez wiceprezydenta USA w 1993 roku.

Termin „prometeizm”, występujący w tytule książki, nie jest jednak jej głównym tematem. Lata 1921-1926 to okres, w którym prometeizm, jako nurt w polskiej polityce zagranicznej, dopiero się rodził, a ster władzy w Polsce dzierżyli polityczni przeciwnicy Józefa Piłsudskiego i jego środowiska. Byli to zwolennicy tytułowej „realpolitik” stojący w stosunkach z Rosją Sowiecką, a potem ZSRR, na gruncie pragmatycznym, trzymający się litery Traktatu Ryskiego i stawiający na rozwój stosunków gospodarczych oraz ekspansję polskiego kapitału na terytorium wschodniego sąsiada. Przyczółki Piłsudskiego w tym okresie, realizujące aktywną politykę wschodnią, to Sztab Generalny (do 1923 r.) oraz, z krótkimi przerwami, Wydział Wschodni MSZ, cieszący się pewną autonomią w ramach ministerstwa kierowanego w omawianym okresie przez takich polityków jak m.in. Konstatnty Skrimunt, Marian Seyda czy Aleksander Skrzyński.

Dwa pierwsze rozdziały książki J.J. Bruskiego to opis kontekstu politycznego i problemów związanych z kwestią ukraińską w Polsce. Autor opisuje koncepcje polityki narodowościowej, kwestie wyznaniowe, agrarne (reforma rolna i osadnictwo), polityczne – status Galicji Wschodniej i walka o jego utrzymanie do marca 1923 roku, językowe oraz prezentuje wartościowy przegląd ukraińskich partii politycznych.
Autor pisze również o statusie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR) przed ratyfikacją dokumentów konstytucyjnych o powołaniu ZSRR w połowie 1923 r. Sowiecka Ukraina cieszyła się pewną autonomią nie tylko w ramach związku, ale również w polityce zagranicznej, co pozwalało polskim władzom różnicować politykę wobec Moskwy i Charkowa. Sowiecka Ukraina utrzymywała swoje odrębne przedstawicielstwa dyplomatyczne w najważniejszych stolicach europejskich w tym w Warszawie, i co najciekawsze – również w Moskwie. Charków w tym okresie, według Bruskiego, dążył do pewnej instytucjonalnej emancypacji i był do tego zachęcany ze strony polskiej.

Rozdział trzeci to precyzyjny opis pracy polskiego wywiadu i polskiej dyplomacji na Ukrainie. J.J Bruski swoje ustalenia opiera na dokumentach źródłowych z AAN, CAW oraz archiwów rosyjskich i ukraińskich. Wynika z nich, iż polski wywiad budował swoje struktury w oparciu o polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne w Kijowie i Charkowie, bazując z początku zarówno na agentach „instalowanych” z Polski w tych ośrodkach oraz przy instytucjach zajmujących się repatriacją polskiej ludności z USRR, jak i na siatce ukraińskiej, tworzonej przez kierownictwo emigracji petlurowskiej w Polsce. Po fiasku Drugiego Pochodu Zimowego na początku 1921 roku polski wywiad nie werbował już do służby Ukraińców. Była co do tego oddzielna instrukcja. Z powodu ścisłej reglamentacji życia społecznego i gospodarczego na Ukrainie sowieckiej oraz fiaska tworzenia przedstawicielstw handlowych jako przykrywek dla działalności polskiego wywiadu, polskie służby oparły się na Polakach na zasadach płatnych, a nie ideowych. W pierwszych latach po wojnie polsko – bolszewickiej informacje wywiadowcze dostarczały trzy ośrodki: wywiad cywilny kierowany przez MSZ, wywiad wojskowy czyli Dwójkę (od 1922 roku obydwie służby współpracowały ze sobą na mocy tzw. umowy zasadniczej) oraz finansowane przez MSZ Towarzystwo Straży Kresowej. Taka sytuacja miała miejsce do 1924 roku, kiedy wywiad został całkowicie podporządkowany Dwójce. Współpraca z TSK trwała do lutego 1923, potem została przerwana w skutek końca akcji repatriacyjnej i odpływu z Ukrainy wielu świadomych i wykształconych Polaków.

Bruski rekonstruuje inicjatywy Polski wobec Rosji czy sowieckiej Ukrainy na płaszczyznach gospodarczej, politycznej, dyplomatycznej i wywiadowczej oraz charakteryzuje różne polskie strategie zwiększenia swoich wpływów nad Dnieprem – od planów wywołania powstania na sowieckiej Ukrainie i przywrócenia władzy petlurowców, poprzez zagwarantowanie polskich interesów metodą ekspansji gospodarczej, aż po zwiększanie wpływów politycznych poprzez próby rozgrywania Charkowa przeciwko Moskwie, jak to miało miejsce w przeddzień konferencji w Genui w kwietniu 1922 r., gdy strona polska był gotowa nawet rozważyć likwidację obozów petlurowskich w Polsce, gdyby Charków dążył do separatystycznego pokoju z Rumunią. Lektura pracy J.J. Bruskiego skłania do wniosku, że zdecydowana większość polskich inicjatyw na rzecz zwiększenia wpływów Polski w USRR zakończyła się fiaskiem. Porażek było znacznie więcej niż sukcesów, czego najlepszym dowodem była infiltracja otoczenia gen. Jurija Tiutiunyka i klęska Drugiego Pochodu oraz koronkowa sowiecka operacja TRUST. Rosja, zdaje się, doskonale zdawała sobie sprawę z polskiej strategii budowy wpływów poprzez oficjalne ekspozytury państwowe oraz kontakty gospodarcze i blokowała te inicjatywy zmniejszając liczbę polskich przedstawicielstw dyplomatycznych po likwidacji ukraińskiego MSZ w 1923 roku i zakończeniu akcji repatriacyjnej oraz odwlekając datę podpisania traktatu handlowego. Przyczyn fiaska działań zarówno MSZ jak i Dwójki, jak można wywnioskować z książki, było kilka i nie zawsze wynikały one z indolencji polskich urzędników, a raczej z przyczyn obiektywnych. Polska była dla Rosji mało atrakcyjna gospodarczo i politycznie, a poziom nieufności w stosunkach między państwami olbrzymi. II Rzeczpospolita nie miała silnej pozycji na arenie międzynarodowej, w skutek czego Moskwa instrumentalizowała stosunek do Warszawy w zależności od sytuacji w Europie. W momencie, gdy zbliżenie z Polską było korzystne w celu wywarcia wpływu lub zaszantażowania Niemiec, by te nie angażowały się głęboko we współpracę z Francją i Anglią, jak to miało miejsce przed Rapallo, Moskwa ocieplała stosunki z Polską. Gdy osiągnęła już swój cel, wracała do antypolskiej i antypetlurowskiej retoryki. Trudno nie odnieść wrażenia, że polityka Polski wobec ZSRR i USRR w dużym stopniu była polityką reaktywną. Nieliczni zwolennicy aktywnej polityki wobec Sowietów, jak naczelnik Wydziału Wschodniego MSZ Juliusz Łukasiewicz czy poseł RP w Moskwie, a później w Ankarze Roman Knoll, byli marginalizowani i pozbawieni wsparcia od „pragmatyków” z rządu. W rezultacie, wpływ Polski na emancypację Charkowa wobec Moskwy był stosunkowo niewielki. Fiasko polskich inicjatyw powodowało, że Warszawa mogła jedynie reagować na drobne wahnięcia nastrojów w ramach konfliktów nomenklatur partyjnych szczebla centralnego ze szczeblem republikańskim. Bruski bardzo zajmująco opisuje te momenty i stosunek do nich Warszawy. Szczególnie interesujący jest okres ukraińsko – rosyjskich sporów w pierwszej połowie 1923 roku – między decyzją o utworzeniu ZSRR 30. lipca 1922 r. a ratyfikacją związkowej konstytucji w połowie 1923 r. Autor relacjonuje raporty charge d’affairs polskiego poselstwa w Charkowie Franciszka Charwata o planach Rakowskiego i Michaiła Frunzego – wówczas wiceprzewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych USRR i szefa Ukraińskiego Okręgu Wojskowego – poluzowania centralizacji Związku Radzieckiego i wywalczenia jak największej autonomii USRR. Choć w ostatecznym rezultacie plany te, wobec kategorycznego sprzeciwu Stalina, spełzły na niczym, polscy dyplomaci w ZSRR łączyli z nimi wiele nadziei. Roman Knoll donosił z Moskwy, że „rozwój wypadków zdaje się iść po tak pomyślnej dla nas linii decentralizacji, może nawet lokalnych separatyzmów”.

Czytając analizy sytuacji w Charkowie i w Moskwie w okresie przed ukonstytuowaniem się ZSRR, autorstwa polskich dyplomatów, szczególnie prometejskiej orientacji, jak Knoll czy Łukasiewicz, można postawić tezę, że zasadniczo ich diagnoza rozwoju wypadków w ZSRR była błędna i opierała się na myśleniu życzeniowym. Ocena nastrojów zarówno społeczeństwa, jak i elit partyjnych USRR, oraz ich dążeń do pewnego usamodzielnienia się i kierunku w jakim te nastroje mogą ewoluować, była w swej skali zbyt optymistyczna i przesadzona. Uderza też swoiście mocarstwowy dyskurs w podejściu do możliwości rozgrywania przez Warszawę napięć na linii Charków – Moskwa. Widać to na przykładzie wyżej wspomnianego cytatu oraz, na przykład, relacji z poufnego zjazdu przedstawicieli autonomicznych republik tatarskiej i baszkirskiej w połowie czerwca w Ufie. Attache wojskowy w Moskwie ppłk Wolikowski informował o wzroście nastrojów separatystycznych w tych republikach oraz, co znamienne, uważał, że pamięć o udziale ministrów – Polaków w rządzie efemerycznej Republiki Baszkirskiej w 1918 roku dawała Polsce „możność wpływu w kierunku pożądanego przez nas rozczłonkowania Rosji” oraz „łatwego wygrania tych plemion przeciwko Rosji wytwarzając z nich kordon oddzielający Rosję Europejską od Syberji i Turkiestanu”. Podobnie naiwne były założenia obozu „pragmatycznego” – takie, jak choćby próba stworzenia w USRR nie koncesjonowanego ruchu spółdzielczego opierając się na miejscowych Polakach, którzy z jednej strony torowali by drogę polskim przemysłowcom, a z drugiej wspierali polskie działania wywiadowcze.

Bardzo interesującym zagadnieniem opisanym przez Jana Jacka Bruskiego jest stosunek polskich władz do polityki „korenizacji”, a szczególnie ukrainizacji. W Warszawie dekrety ukrainizacyjne przyjęto jako, w dłuższej perspektywie, korzystne dla Polski. Konsulat Generalny w Charkowie określił ukrainizację jako „piorunochron przeciwko czystemu nacjonalizmowi ukraińskiemu”. W Polsce zdawano już sobie coraz bardziej sprawę, iż powołanie ZSRR jest dowodem na krzepnięcie władzy radzieckiej i szanse na znaczący wpływ Polski na procesy nad Dnieprem są iluzją. Jesienią 1924 roku Tadeusz Hołówko na łamach „Drogi” pisał: „Trzeba się pogodzić z myślą, że sąsiadujemy z państwem rosyjskim i na razie nic nie wskazuje, aby w ciągu najbliższego jutra miało się ono rozpaść”. Również sytuacja w Polsce w tym okresie – brak finansów, brak woli politycznej dla aktywniejszej polityki na Wschodzie oraz napięte stosunki z ZSRR – sprawiły, że Polska, po ukonstytuowaniu się Związku Radzieckiego, nastawiła się raczej na działalność obserwacyjną i analizę procesów na Ukrainie. Polscy dyplomaci nad Dnieprem zauważyli, iż poza wewnątrzzwiązkowym aspektem, zmierzającym do utrwalenia władzy komunistycznej poprzez skanalizowanie nastrojów narodowo-emancypacyjnych, ukrainizacja, jak pisał szef konsulatu w Charkowie, odsłania również: „dywersyjny, zewnątrzpolityczny wymiar działań sowietów”. Odwołał się on do konkretnego przykładu, czyli wydzielenia w 1924 roku z terenów USRR Mołdawskiej SRR, czego celem było sianie „zamętu w Besarabii, pozyskanie dla sowietów ciemnej masy mołdawskiego chłopstwa oraz przygotowanie terenu dla ewentualnego zbrojnego starcia z Rumunią”. Podobną strategię Moskwa przyjęła wobec Polaków. Choć projekt utworzenia autonomicznej Polskiej SRR ostatecznie nie został zrealizowany, to w lipcu 1925 r. powstał Polski Okręg Autonomiczny, zwany popularnie „Marchlewszczyzną”. Bruski podsumowuje: „U granicy Rzeczpospolitej wyrastał tym samym niewielki rozmiarami, posiadający jednak dla propagandy bolszewików istotne znaczenie, Piemont – zalążek przyszłej Polskiej SRR.”

Jeszcze istotniejszy był skierowany na Polskę ofensywny wymiar korenizacji, w ramach którego teoretycznie suwerenne USRR i BSRR stawały się ośrodkiem przyciągania dla białoruskiej i ukraińskiej mniejszość w II RP. Cały piąty rozdział, zatytułowany „Prometeizm à rebours. Kwestia irredenty ukraińskiej w stosunkach polsko – sowieckich” poświęcony jest właśnie próbom ofensywnego wyzyskania przez Kreml akcji ukrainizacyjnej wśród ukraińskiej mniejszości narodowej w Polsce. Jednym z najcenniejszych odkryć pracy Bruskiego jest wykazanie zaskakującej synergii między planami wykorzystania przez władze polskie i sowieckie kwestii narodowościowej w stosunkach dwustronnych. Analogicznie do polskich zamierzeń wykorzystania gen. Tiutiunyka dla antysowieckiej ukraińskiej irredenty nad Dnieprem, kierownictwo sowieckie w tym samym okresie snuło podobne plany. Jeszcze przed podpisaniem pokoju w Rydze wpływowy członek kierownictwa w Charkowie Emanuel Kwiring proponował rozwinięcie wśród ukraińskiego chłopstwa antypolskiej akcji powstańczej, by w odpowiednim momencie armia radziecka mogła udzielić jej pomocy zbrojnej. Za modelowy przykład takiej akcji Kwiring uznał tzw. „Bunt Żeligowskiego”. Według Bruskiego, memoriał Kwiringa to jeden z pierwszych dowodów na prowadzenie przez ZSRR akcji prometejskiej à rebours, zakładającej uczynienie z sowieckiej Ukrainy oraz sowieckiej Białorusi Piemontu – nakierowanego na ukraińską i białoruską mniejszości w II Rzeczpospolitej – która pozwoli rozpruć Polskę po szwach narodowościowych.

Moskwa i Charków swoje działania skupiły przede wszystkim na irredencie ukraińskiej w Galicji Wschodniej, jako że ten obszar nie miał jeszcze uregulowanego statusu na arenie międzynarodowej. Kierownictwo radzieckie wykorzystywało środowiska komunistyczne działające na terenie Polski: KPP i KPZU oraz ugrupowania rusofilskie, jak tzw. Starorusini na terenie Galicji, nawiązało również nieoficjalną współpracę z UWO. Prowadzono akcję propagandową oraz wywiadowczą za pomocą tzw. Razwiedupru, będącego częścią Zakordotu – Wydziału Zagranicznego KC KP(b)U. Szczególnie intensywna akcja miała miejsce jesienią 1922 roku przed wyborami parlamentarnymi w Polsce. Wtedy, jak wynika z badań J.J. Bruskiego, szef poselstwa USRR w Warszawie Ołeksandr Szumski, miał się opowiedzieć za przeprowadzeniem prewencyjnego ataku na Polskę, połączonego z lokalnymi powstaniami w Galicji i na Wołyniu.

Kierownictwo USRR nawiązało kontakty z przedstawicielami byłego dyktatora ZUNR Jevhena Petruszewycza, doszło nawet do jego osobistego spotkania z przewodniczącym charkowskiego sownarokomu Chrystianem Rakowskim podczas konferencji w Genui. Do decyzji Rady Ambasadorów, w marcu 1923 roku, kontakty między Petruszewyczem a Charkowem oraz równolegle Moskwą były intensywne, lecz mało konkretne. Sowieci nie odrzucali awansów, lecz nie obiecywali niczego konkretnego w zamian. Taka sytuacja była dla Polski z jednej strony niepokojąca, ponieważ obóz Petruszewycza cieszył się sporymi wpływami w Galicji, z drugiej – umiejętnie wykorzystywana w negocjacjach z Ligą Narodów, iż tylko Polska jest siłą mogącą uchronić Galicję przed bolszewizacją. Był to jeden z argumentów, choć oczywiście nie główny, dla których Rada Ambasadorów przyznała zwierzchnictwo nad Galicją Wschodnią Polsce. Ta decyzja spolaryzowała poglądy środowisk ukraińskich w Galicji, a Petruszewycza ostatecznie popchnęła w objęcia sowietów, powodując pełne i trwające aż do początku lat 30. jego uzależnienie od pieniędzy oraz wytycznych z Moskwy. ZSRR konsekwentnie kontynuował budowę ukraińskiego Piemontu na Ukrainie Sowieckiej oraz tworzył podwaliny pod irredentę w Galicji: sprowadził ok. 500 byłych żołnierzy UHA z obozów internowania w Czechosłowacji, hojnie finansował utworzone w Charkowie zagraniczne Biuro Pomocy Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy oraz rozwijał działalność propagandową. Jej adresatami byli również polityczni emigranci z Naddnieprza. Kusząc stanowiskami i ukrainizacją oraz grając na nostalgii za krajem i kiepskich warunkach materialnych na obczyźnie, sowietom udało się sprowadzić nad Dniepr m.in. Mychajłę Hruszewskiego, co było wielkim sukcesem w sferze symbolicznej, intensywnie eksploatowanym w akcji propagandowej. Dla Polski jednak najboleśniejszym ciosem było zwerbowanie bohatera II Pochodu Zimowego gen. Jurija Tiutiunnyka, schwytanego przez OGPU w maju 1923 roku w skutek koronkowo przeprowadzonej operacji „Tiutiun”. Akcja ta była później kontynuowana, a jej celem miało być zdyskredytowanie Atamana Symona Petlury w oczach emigracji w Polsce. To się nie udało, m.in. dzięki przechwyceniu przez ukraiński kontrwywiad emigracyjny korespondencji Tiutiunnyka z Udowyczenką. Nie udało się również sprowadzenie na Ukrainę samego Petlury, choć takie próby Tiutiunnyk z inspiracji OGPU podejmował. Fiasko końcowej fazy operacji „Tiutiun” sprowokowało ZSRR do nagłośnienia oficjalnego przejścia Tiutiunnyka na stronę sowiecką w styczniu 1924 roku i zdyskontowania wymiaru propagandowego. Był to silny cios dla strony polskiej.

Za sukcesem wywiadowczym poszła ofensywa dyplomatyczna, propagandowa oraz wsparcie dla irredenty zbrojnej we wschodnich województwach Polski. Latem 1924 roku Razwiedupr rozpoczął akcje, które wstrząsnęły polską opinią publiczną – napad na Stołpce oraz zatrzymanie pociągu relacji Brześć-Łuniniec wiozącego m.in. wojewodę poleskiego Medarda Downarowicza. Dopiero powstanie KOP, bezpośrednio po tych akcjach, uspokoiło sytuację we wschodnich województwach Polski i dało przewagę stronie polskiej w walkach z partyzantką i dywersją. Przewaga ta wzrastała tym bardziej, że kierownictwo radzieckie, mimo sprzeciwu KPZU i KPP, podjęło decyzję o zaprzestaniu akcji powstańczej na terenach przygranicznych. Członek KC KP(b)U Dmytro Manuilski wytłumaczył to na zjeździe KPP w ten sposób: „Dobrze rozumiecie, że okazywanie zewnętrznego poparcia będzie oznaczać dla ZSRR nowa wojnę. W chwili obecnej rosyjscy robotnicy i chłopi nie mogą sobie na to pozwolić”. Kierownictwo sowieckie największy nacisk położyło na infiltrowanie i inspirowanie ukraińskich oraz „mniejszościowych” partii politycznych. Udało się zdobyć agentów w UNDO, choć największym sukcesem było stworzenie w październiku 1926 roku Ukraińskiego Włościańsko-Robotniczego Zjednoczenia Socjalistycznego, zwanego w skrócie Sel-Rob.

Rozdział szósty i ostatni omawia m.in. reakcje sowieckie na zamach majowy oraz aktualizację kwestii ukraińskiej w polskiej polityce. Opierając się na wewnętrznych dokumentach partyjnych ZSRR i USRR, raportach polskich dyplomatów oraz dziennikach i wspomnieniach, m.in. ukraińskiego intelektualisty Serhija Jefremowa, Bruski dowodzi, iż po zamachu majowym kierownictwo radzieckie opanowała psychoza wojenna, której apogeum nastąpiło w połowie 1927 roku. Obawiano się inwazji Polski na ZSRR, realnie brano pod uwagę okresowe zajęcie Mińska przez Polaków, który opuściło całe kierownictwo partyjne, oczekiwano także polskiej ofensywy wywiadowczej w ZSRR oraz powołania instytucji na kształt POW. Michaił Tuchaczewski w wywiadzie prasowym stwierdził, iż pierwszym placdarmem między burżuazyjną Polską a ojczyzną proletariatu będzie teren Białoruskiej SRR. Atmosfera alarmu wojennego spowodowała panikę w radzieckich szeregach wojskowych i wywiadowczych, czego skutkiem było podjęcie szeregu działań prewencyjnych wobec polskich placówek dyplomatycznych oraz wzmożenie kontroli nad polską mniejszością narodową i kościołem katolickim (co w następnych latach przerodziło się w represje).

Szczególnie interesujący jest w tym kontekście opis działań polskich, które, jak pisze J.J. Bruski, bezpośrednio po zamachu majowym nastawione były na uspokojenie wschodniego sąsiada i opinii światowej. Polscy dyplomaci w ZSRR złożyli wizyty w radzieckim MSZ i zapewniali, że zamach w Polsce nie jest skierowany przeciwko Kremlowi, w lipcu zaś sam Piłsudski spotkał się na trzygodzinnej nieformalnej i „zakrapianej” rozmowie z posłem ZSRR w Warszawie Piotrem Wojkowem, podczas której deklarował porzucenie planów federacyjnych oraz myśli o jakiejkolwiek wojnie z ZSRR. Piłsudski jednak, jak twierdzi Bruski, obawiał się nieprzewidywalności Sowietów i zamachu majowy podyktowany był również tymi obawami. A znalazłszy się u władzy Marszałek podjął kroki w celu wzmocnienia bezpieczeństwa Polski. Jednym z zapobiegawczych kierunków działania było zaktywizowanie polityki wschodniej, zwłaszcza na odcinku ukraińskim, poprzez wprowadzenie w życie instrumentów prometejskich. Były to, twierdzi autor, działania o charakterze defensywnym, a nie ofensywnym, nastawione na odzyskanie inicjatywy oraz pola manewru w stosunkach z Sowietami. Charakterystyka prometeizmu jako koncepcji obronnej, a nie zaczepnej to kolejna, bardzo ciekawa teza postawiona przez J.J. Bruskiego. Krakowski historyk niestety jej nie rozwija, przywołuje ją trzykrotnie na początku książki, raz w piątym rozdziale oraz w zakończeniu, argumentacja jednak jest bardzo skąpa.

Podsumowując, książka jest doskonale udokumentowana, zarówno w źródłach, dotychczas nie badanych, jak i literaturze przedmiotu, pisana ze znawstwem i skrupulatnością, a jednocześnie z dystansem badacza, który z rzadka, starając się zachować jak największy obiektywizm, dodaje swoje własne komentarze. Najciekawsze momenty tej pracy to teza o prometeizmie jako koncepcji defensywnej oraz przedstawienie dwóch części Ukrainy (sowieckiej i Galicji Wschodniej) jako „obrotowego” Piemontu. Tak jak Polska zamierzała wykorzystać emigrację petlurowską oraz program wołyński Henryka Józewskiego jak zalążek przyszłego, zjednoczonego, państwa ukraińskiego, tak i sowieci wykorzystywali ukrainizację i tworzyli radziecki Piemont nad Dnieprem jako instrument przyciągania Ukraińców z Polski i z emigracji. To lustrzane zestawienie jest bardzo interesujące. Bardzo ciekawie J.J. Bruski pokazał napięcia między lokalnym kierownictwem sowieckiej Ukrainy w Charkowie a Moskwą, w tym dążenia do emancypacji i wywalczenia większej autonomii przez Chrystiana Rakowskiego. Książka zawiera bogactwo szczegółów oraz porusza wiele wątków, których większość mogłaby stać się tematem oddzielnych monografii. Przed lekturą miałem wobec pracy pewne oczekiwania, jednak zostały one całkowicie zrekompensowane przez inne jej walory. Spodziewałem się szerszego nawiązania do książki Józefa Lewandowskiego „Imperializm słabości”, a nawet polemiki z niektórymi zawartymi w niej tezami. Obie pozycje traktują o tym samym okresie i o podobnych problemach. Tymczasem J.J. Bruski jedynie wspomina pracę Lewandowskiego i przyznaje, że z niej korzysta. Wybór problemowego podejścia do opisywanych wydarzeń kosztem chronologicznego zakłóca orientację w czasie i zmusza do ciągłego wertowania książki. Nie śmiem twierdzić, że podejście chronologiczne byłoby zdecydowanie lepsze, wskazuję tylko na pewną trudność dla czytelnika. Książka Jana Jacka Bruskiego, z powodu opatrzenia rozbudowanym aparatem naukowym oraz szczegółowością rekonstrukcji wydarzeń, przeznaczona jest w zasadzie wyłącznie dla historyków i naukowców. W przeciwieństwie do wspomnianej już pracy Timothy’ego Snydera Tajna wojna…, nie-historykom pracę krakowskiego historyka czytać będzie dość trudno. Autor zresztą odwołuje się w kilku miejscach do książki amerykańskiego historyka, w sposób bardzo elegancki wskazuje na jego pomyłki czy nadinterpretacje, nie nawiązuje jednak polemiki. I to koniec drobnych wątpliwości, które, co jeszcze raz podkreślam, całkowicie giną w ilości pozytywów. Jan Jacek Bruski wykonał tytaniczną pracę, książka jest świetna.

Opracowanie zamyka morderstwo Symona Pelury, skutkiem którego, odwrotnie od zamierzeń mocodawców, było zjednoczenie emigracji petlurowskiej w Polsce i w Europie oraz zawarcie, przez następcę Petlury Andrija Liwyckiego, sojuszu z Polską. Do antybolszewickiego frontu ukraińskiego przystąpili wkrótce działacze emigracyjni z Kaukazu i Turkiestanu. Ruch ten, zwany prometeizmem, „wsparty organizacyjnie i finansowo przez Polskę, rzucić miał niebawem wyzwanie projektowi bolszewików”. Tak książka się kończy, można by rzec, że w najciekawszym momencie, ale, posługując się terminologią krytyki filmowej, zakończenie jest otwarte, więc może będzie ciąg dalszy… Historia polskiego prometeizmu potrzebuje monografii.

Tadeusz Iwański – doktorant w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, członek Redakcji Nowego Prometeusza.