Miejsce kobiety we współczesnej gruzińskiej rodzinie

Natallia Paulovich

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 8, październik 2015, ss. 55-70]

W Gruzji istnieje żartobliwe powiedzenie, że kobieta, kiedy wita gości, zamiast dać im rękę na powitanie podaje łokieć. Wynika to z faktu, że jej ręce są wybrudzone od mąki, ponieważ przez cały czas gotuje jedzenie. Szczerze mówiąc, przeprowadzając badania w Gruzji, nigdy z taką sytuacją się nie spotkałam, ale jedno wiem na pewno: jedzenie i jego gotowanie odgrywają dużą rolę w gruzińskim społeczeństwie. Dowodem na to są chociażby wypowiedzi turystów, którzy z zachwytem opowiadają o obfitości gruzińskich potraw, z którymi musieli poradzić sobie w tym kraju. Warto przy tym zauważyć, że w ostatnich latach Gruzja staje się bardzo popularnym miejscem turystycznym, co jest ściśle powiązane z zainteresowaniem tym krajem wśród dziennikarzy, organizacji pozarządowych. Gruzja staje się również przedmiotem zainteresowań naukowych.

PEŁEN TEKST ARTYKUŁU W PDF

The Gordian Knot: Crimean Tatar-Russian Relations after the Annexation of Crimea

Justyna Prus, Konrad Zasztowt

[text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 23-37]

On 18 March 2014 Russian Federation annexed Crimea, part of Ukraine, after illegally taking military control of its territory and organising an unrecognized referendum on independence of the region. This article’s goal is to analyse how the annexation and following Russification of the political, social and legal system affected the minority of Crimean Tatars and its relations with Russia. Crimean Tatars, in their majority opposing the annexation and Russian policy, have faced political repressions, civil rights abuses and intimidation. Russian policy towards the minority aims at forcing them to accept the ‘new reality’ without granting them freedom of political activities and right to cultivate their cultural heritage, when it’s inconsistent with Russian policy and ideology. The question of Crimea as de facto part of Russia is treated briefly in this article, while its primary goal is to show the developments and complexity of Crimean Tatar-Russian relations.

FULL TEXT OF THE ARTICLE IN PDF

Факторы украино-российской войны в Донбассе: внутреннее измерение

Игорь Тодоров

[текст первоначально опубликован в:
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 11-20]

Более двадцати лет украинский Донбасс находился в правовом поле Украины и не имел, в отличие от Крыма, заметных проявлений сепататизма. На общенациональном референдуме 1 декабря 1991 в поддержку Акта о независимости «за» проголосовали почти 84% жителей Донецкой и Луганской областей. Впрочем, трудно утверждать что значительная часть тех, кто поддержали украинскую независимость руководствовались исключительно национально-патриотическими чувствами, наоборот – в качестве мотивации скорее выступали прагматичные подходы. В Донбассе с советских времен существовали особенности ценностных ориентаций. Они были обусловлены рядом факторов и наиболее ярко проявились во время российской агрессии 2014-2015 гг.

ПОЛНЫЙ ТЕКСТ СТАТЬИ В PDF

Possible Effects of the Ukrainian Revolution for Russia and Belarus – Modern Trends

Liudmyla Datskova

[text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 41-52]

The development of the Ukrainian political situation continues to raise the question of possible similar scenarios in other post-Soviet countries – mainly Belarus and Russia. How do the recent events in Ukraine affect relations between the authorities and society in those countries? Are the societies of those countries ready for changes? What is the level of public support for the current political regimes and political institutions in those countries and what direction of international integration do the societies in Russia and Belarus support?

The continuing and ever-present situation in Ukraine in the last two years has provoked many questions in other countries with a similar political and social situation, as well as a shared past with Ukraine – part of the 20th century Soviet Empire.

FULL TEXT OF THE ARTICLE IN PDF

Permanentny „stan wyjątkowy”. Teoretyczno-kulturowy wymiar konfliktu o Górski Karabach

Bartłomiej Krzysztan

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 55-74]

20 lat istnienia konfliktów na terenie Kaukazu Południowego pozwoliło na wieloaspektową analizę przyczyn, skutków i ewentualnych konsekwencji dla geopolityki regionu i stosunków międzynarodowych. Mimo wielości analiz, zarówno politologicznych, jak i interdyscyplinarnych, wciąż ważnym tematem rozważań analityków pozostaje kwestia samego sposobu definiowania konfliktów. Wynika to w głównej mierze z niewystarczalności dotychczas obowiązujących ścisłych ram definicyjnych, a poniekąd także z dynamicznej sytuacji politycznej, która jest daleka od stanu „konfliktu zamrożonego” czy konfliktu etnopolitycznego. Korzystając z przykładu Górskiego Karabachu, artykuł podejmuje dyskusję na temat natury teoretyczno-kulturowej konfliktu, starając się przez analizę antropologiczną, opisać sytuację wewnętrzną w nieuznawanej republice. Jednocześnie rozważając zagadnienie meta-konfliktu, a więc konfliktu wokół definiowania samego konfliktu.

PEŁEN TEKST ARTYKUŁU W PDF

Farther Neighbour: A Critical Estimation on Turkish Reception of Ukrainian Revolution and Crimean Crisis

Hasan Aksakal

[tekst pierwotnie opublikowany w://text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 25-35]

Introduction: Ukraine’s and Crimea’s Representation in Turkey
Ukraine, but mostly the peninsula of Crimea and Crimeans have been one of Turkey’s most important sources in social, political, economic and cultural terms. To write briefly about the historical background; Crimea was conquered by Turks in 1475, remained as an autonomous region within the Ottoman Empire for centuries and was the abattoir and granary of Istanbul until 1774. That same commercial-economic flow continued indirectly until 1877-78 Russo-Turkish War after II. Yekaterina annexed the region in 1783. Within these centuries, Crimean Khanate served as a frontier Beylik against the ‘increasing power’ of Russia. Certainly, when one says Ukraine and Crimea, a big number of people and themes come to one’s mind. One of them is Hürrem Sultan (originally; Roxelana, 1500-1558) who was Ottoman Sultan Suleiman The Magnificient’s wife and originally an Orthodox native of Ruthenia. Not only her but tens of Ottoman Valide Sultans and odalisques had been brought from slave bazaars of Ukranian and Crimean lands to Istanbul and reached the highest points in the protocol of Topkapı Imperial Palace. In addition, Ottoman cavalries consisted especially of Crimeans. Crimean Khanate and the Ottoman Dynasty always preserved good relations through bonds of matrimony and in case one day the Ottoman Dynasty had not possessed a male heir, according to the agreement, the Khan of Crimea would have acceded to the throne.

Indeed, the power of Turco-Crimean relations is not limited to the facts mentioned above. If we come back to the present time, we come across to many famous names of Crimean origin having existed since the emergence of modern Turkey. Gaspıralı İsmail Bey [Ismail Gasprinsky, 1851-1914] a pioneer of Turkish nationalism who created the motto of Pan-Turkism having written the phrase “Unity in language, in thought, in work” [“Dilde, fi kirde, işte birlik!] continuously on the newspaper that he published, was Crimean. Cafer Seyidahmet Kırımer (1889-1960) and Yusuf Akçura [Yosif Aqcura, 1879-1935], two of the prominent intellectuals of Turkish-Tatar culture, have an important place in the history of Turkish thought. Of the last Ottoman statesmen, Ahmet Tevfik Pasha (1845-1935), the last Ottoman Grand Vizier (prime minister), was a descendant of the ancestry of the Crimean Khanate.

Refik Halit Karay (1888-1965), one of the crucial writers of the modern Turkish literature, came from a family who migrated from Karaim/Karaites’ region. Infl uental Aziz Nesin (1915-1995) and Çetin Altan (b.1927) were the other two Turkish men of letters of Crimean origin. Probably the most important Turkish actor Cüneyt Arkın (b.1937), famous football player İlhan Mansız (b.1975), NBA star basketballer Ersan İlyasova (b.1987) are the sportsmen of Crimean Tatar origin, the latter two having played for Turkish national teams. Famous conservative industrialist Sabri Ülker (1920-2012) is also one of the best-known faces of Crimean Tatars. In addition, there are three scientists of Crimean-Tatar origin who are greatly respected in today’s Turkey. One of the greatest historians alive, Prof. Halil İnalcık (b.1916) teaching in Bilkent University, Prof. Kemal Karpat (b.1924) from department of History at Wisconsin University, and Galatasaray University’s historian Professor İlber Ortaylı (b.1947) have Crimean-Tatarian origins. Especially İlber Ortaylı is probably the most famous and popular intellectual of our times in Turkey. Considering their images combined with the attention paid to Prof. Ahmed İhsan Kırımlı (1920-2011), Prof. Atilla Özkırımlı (1942-2005) and his son; international expert on nationalism studies Prof. Umut Özkırımlı (b.1970), and once again from Bilkent University, historian Prof. Hakan Kırımlı (b.1958) by academic world, the reputation of people of Crimean origin as human resource means very much to Turkey.

Nevertheless, it is obvious that the relations between Turkey and the Tatar-Turkish community living in Crimea are not as in a high level as they should be. For Turkey, Crimea is not more than the personal representation of Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, The Head of Mejlis of The Crimean Tatar People (Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (Qırımoğlu), Russian: Мустафа́ Абдулджеми́ль Джеми́лев, Ukrainian: Мустафа́ Абдульджемі́ль Джемі́лєв). Here the paradoxical situation reveals itself: For within Turkey’s population consisting of 77 million people, according to the answers given to surveys, there are 600 thousand to 5 million people who consider themselves Tatar or of Tatar origin.1 These people, who have been inhabited to cities such as Ankara, Eskişehir, Çanakkale, Konya, Bolu and Kastamonu which show similar characteristics to Crimean climate,2 are seen to preserve their tradition and culture through various non-governmental organisations and associations. The most important ones among these societies are Âlem-i Medeniyye (medeniye.org), Bizim Qirim Halgara Cemaat –Bizim Kırım International Organization (bizimqirim.org), Emel Kırım Vakfı (emelvakfi .org.tr), Motherland Crimea (vatankirim.net), Crimean Tatar Cultural and Mutual Aid Association (kirimdernegi.org.tr). The on-going publication tool of Emel Kırım Derneği (emekvakfi.org.tr), journal of Emel Dergisi reached at 241 issues, and Kırım Derneği’s journal Kırım Bülteni reached at 76 numbers. A careful intellectual Turk can understand the writings published on the web sites of these organizations as much as he/she understands Azerbaijani language. It is possible to say that members of these organizations practice both Crimean Tatar nationalism and Turkish nationalism with a dualist sense of belonging, as it has been observed in many other emigrant societies. In brief, in spite of such close cultural-political-historical ties, Turkish society’s overall indifference to Ukrainian Crisis and Crimean issue throughout 2014 has been remarkable. The fact that only over a hundred people attended two meetings entitled “Give Voice To Crimea!” held on 2 March 2014 in Ankara and on 8 March 2014, then 20 May 2014 in İstanbul’s most crowded center, İstiklal Avenue is a clear example of this indifference. While only in Ankara and Istanbul thousands of Crimean Tatar and Ukrainian students study at the universities and thousands of Ukrainians live permanently in İstanbul, it is very surprising that almost none of these people participated in the meetings. In this sense, we need to remind that the political agenda of that time was full of the investigation on the alleged malpractices of Erdoğan Government, Syria and ISIS crises and two crucial (local and presidential) elections which were held in 30 March and 10 August.

Views of Ukrainian Revolution From Turkey
The protests that began on 21 November 2013 in Kiev’s Euromaidan Square had the appearance of a peaceful protest against corruption, which had been continuing in Ukraine in acceleration for some time, bureaucrats’ setting up their own cadres in public offices, pressure on media, essential human rights violations, moving away from the European Union membership perspective and Viktor Yanukovych’s increasingly authoritarian traits. This scene would be exactly the same as the one in Turkey if we only changed the date to 30 May 2013, the place to Taksim Square in İstanbul and the leader to Tayyip Erdoğan. Artists like Ruslana became the representatives of the opponent youth on the stage, as it had been the case also in Turkey. Ukrainian people’s principal demands such as social peace, justice and democracy in compliance with Western standards have also been the same as the demands expressed during Gezi protests. However, the difference was that the Yanukovych government acted more patiently than Erdoğan administration; until the crisis began to cause people’s death… Developments were reported in the same way by different flanks of the Turkish media during the very first days. Nevertheless, in the following days, mainstream newspapers and TV channels, which have become completely loyal to Erdoğan government for the last couple of years and which have constituted nearly 75 per cent of the media in Turkey, began to report news giving countenance to Yanukovych with a view to not proving the Gezi protests right. The discourse was aligned with their views during June-July 2013’s Turkey: The phrases such as “Ukrainian marginal groups”, “attempted coup by illegal
organizations”, “a provocation by Western media”, “Soros effect”, “the possibility of a CIA-led operation” were expressed several times by Pro-AKP (Erdoğan’s Adalet ve Kalkınma Partisi/Justice and Development Party) commentators on the subject of Ukraine. In fact, after German pianist Davide Martello, who had played songs of peace to the protesters in Taksim Square for two days non-stop, played piano in Euromaidan as well, Yeni Şafak and Sabah newspapers – one is owned by Erdoğan’s son-in-law and the other by Erdoğan’s daughter-in-law’s family – wrote “Pro-Gezi Pianist Showed Up In Kiev” and “Kiev’s Gezi”. The newspaper Star, which is completely in Erdoğan’s control too, wrote “Look Where They Have Made The Copy of Gezi” while Haber Vakti, which makes militant publications, wrote “Dark Hands Have Brought Gezi to Kiev.”3 Journalist İbrahim Karagül, who has many readers in conservatist milieus, wrote in one of his articles in Yeni Şafak: “(In Tahrir as well as in Taksim) masses’ anger was mobilized in favor of Others’ interests. This mobilization proved unsuccessful in Turkey. Now, Ukraine is going through a similar process. Slogans, organization styles, powers behind those people, colors and voices are totally same in two countries.”4 Karagül, who had first praised the challenge by Tahrir protests to a dictator, then saw them as a doomed Western-led operation just because he considered the ones in Taksim as a coup attempt. In fact, this view was shared by many people within Pro-Erdoğan milieus. Tahrir became a bad thing after Gezi and was replaced by the protesters in Rabia Place and the willingness to show solidarity with Ikhwan-ı Muslimin (Muslim Brothers in Egypt). And now, Kiev was the third station. The scenario was completely the same, but the actors were little bit poorer in Ukraine under the circumstances of tough winter climate, so maybe some fractions among Gezi’s ‘illegal’ groups would be in help for Kiev’s angry pro-West bourgeois youth?

However, the shift of the wind changed after Kiev police’s fierce reaction following a long wait and the violence in Ukraine Parliament strengthened the opinion that Yanukovych would lose his seat. Pro-government mainstream media in Turkey began to prepare special news declaring that little progress had been made really in Ukraine on the subjects of democratization and transparency since The Orange Revolution in 2004 and to broadcast some discussion programs, short documentaries and special analysis-news directed at understanding the roots of the crisis. As a matter of fact, Turkish public opinion got a shock after Yanukovych secretly left his mansion for escaping to(ward) Russia. His escape, taking away his bathroom equipments made of gold, collections of classical cars and other details, was a typical behavior of dictators (or at least of authoritarian leaders), and it is possible to say that this situation set Yanukovych’s image to zero in the eyes of all Turkish people, socialists and conservatists alike.5 At the same time, Turkish politics was tense and fist-fights were occurring in Turkish Parliament as in Ukraine. After an opponent leader from CHP was punched, comments took place in social media telling that Yanukovych’s members of parliament (MP) had the mentality as Erdoğan’s MPs and that Turkey needed a couple of people like Vitali Klitschko who has been a leader of the Euromaidan protesters and a professional heavy-weight of 2.03 meters height boxer. Similar reactions were expressed after another view which reminded of Turkish police, who used excessive violence, caused 11 people’s death, over 8 thousand people’s injuries and sexual harassment against woman protesters. When the police humiliated a detained person by making him take all of his clothes while the weather was -10 Celcius degrees, Turkish TV-watchers and social media users showed a transient sensitivity towards what happened in Ukraine. But, as I have noted earlier, the approach to the subject was generally not more than ‘a look from a far distance.’

However, the sudden outbreak of the Crimean crisis and the emergence of several death news caused the content of the news to cover Russian expansionism. Discussions about whether the situation would initiate a ‘New Cold War’ were generally held with a reference to the Ossetia and Chechnya experiences and reviews almost uniformly began to express that Russia, having tested its military power, had given a message to both the ex-Soviet countries and global actors. At this very point, Crimea’s cultural, historical and political importance to Turkey was remembered for the first time. The referendum process generated organizations held by Crimean emigrant associations centered in İstanbul and Ankara, round table meetings of thinktanks, conferences on Crimea organized by universities. But this, as Dr. Vugar Imanov from the International Relations department of İstanbul Şehir Universitesi told during a personal meeting on 6 May 2014, also shed light to how superficial the perception of Crimea and Ukraine was. Newspapers, think-tanks, universities were caught unprepared and Imanov, who is of Azerbaijani origin and who wrote a doctoral thesis on Eurasianist thought, said that many TV channels, universities and associations in İstanbul invited him because they had not found another person with a knowledge on the subject. He was right. The truth is, there was not one expert focusing completely on the study of Ukraine in Turkey…

Analysis of the Turkish Mainstream Media’s Discourse
Then, in the post-Yanukovych period, what are the prominent reviews on Ukraine? When we look at the titles which have been read most and got the biggest attention in various newspapers and news portals, we can say that two different tendencies have become subjects to two separate and superficial
analysis. For instance, it is possible to see, among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media, a news entitled “Ukrainian crisis served Turkey” (30.07.2014) by the newspaper Sabah mentioning the rise of the Turkish air transport and an analysis by Gönül Tol on the newspaper Akşam (17.03.2014) speculating that the crisis could be “an opportunity for Turkey” Turkish among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media. In fact, the same approach – not surprisingly – is seen on the newspaper Yeni Şafak in this way: “Ukraine crisis will energize Turkey” (16.03.2014). While Russia’s Voice (Rusya’nın Sesi in Turkish), a portal broadcasting from both Russia and Turkey, has made propagandist broadcasts like “Crises in Syria and Ukraine Are Bringing Russia And Turkey Closer” (21.05.2014), the portal America’s Voice (Amerika’nın Sesi in Turkish) put forward an analysis entitled “Ukraine Crisis Is Affecting Turkish Economy” (26.04.2014). Dutch analyst Joost Lagendijk, who is a former GreenLeft Member of the European Parliament and served as the joint chairman of the Turkey-EU Parliamentarians delegation, wrote “There is no exit for Turkey in Ukraine crisis” in his article published in the newspaper Zaman (14.05.2014) while senior writer Sami Kohen (18.04.2014) from the newspaper Milliyet and political scientist and leading commentator Fuat Keyman from the newspaper Radikal (05.03.2014) argued that Turkey has not had the luxury of starting a power struggle over the crisis. All of these recent three writers underlined that one needed to watch future military-political developments more carefully instead of focusing on Yushchenko or Yanukovych, Ukraine or Russia, Europe or Eurasia equations. In fact, new assessments made during Minsk Talks at the end of August 2014 seem to have begun to confirm the rightness of these three writers.

In this sense, it seems possible to draw some conclusions from our collection of news and columns taken from the websites of Turkey’s most popular newspapers Zaman, Posta, Sabah, Milliyet, Star, Akşam and Hürriyet. Accordingly, based on the columns which have been read and shared on Twitter most, we can say that Turkish media has covered Ukrainian Revolution and Crimean
Crisis from the following perspectives:
1) Energy Crisis and energy security
2) Protests, Protestors and linkages to Gezi Park protests.
3) Writings reminding of the need to preserve Turco-Russian relations
4) Effects of the crisis on the tourism in Turkey
5) The position and security of Crimean Tatar-Turkic community

Issues such as analysis on the subject of Ukraine’s territorial and national integrity, the situation of the tradespeople exporting goods and services to Ukraine, Turkish students studying in Ukraine remained in the back-ground almost as if they were merely details. On the other hand, reviews on the flow of natural gas have been the primary theme or among the primary topics on the agenda within the 84 columns out of 140 (published during the period between 1 December 2013-10 September 2014) that we have examined and that have different contexts. As for the number of written and mainly oral declarations made by the government which were broadcast on the evening news of the most popular TV channels, it was 87 between 21 November 2013-1 September 2014. It means that every single review was made per every four days, picturing on its own Turkey’s level of interest towards the region.6

As to the humanitarian dimension of the events, it is perhaps the most neglected part. Within Turkish media, which is proud of trying to take lead in aiding to the humanitarian crises in Syria, Palestine, Somalia, Indonesia, Myanmar, Libya and even Haiti, there has not even been a proposal, throughout the process, to organize an aid campaign for either Orthodox and Catholic Ukraininans or Muslim Crimean Tatars.

Turkish Government’s Approach To The Crisis
From the second half of 2013 onwards, Gezi Park protests, the bribery and corruption operation against certain ministers and Erdoğan’s family, the scandal created by arms sent from Turkey for using in Syrian Civil War, the hostile competition between Fethullah Gülen Movement and pro-Erdoğan milieus, local elections at the end of March, and finally the process of presidential elections in 10 August occupied Turkish Government’s –actually not only the
government’s) agenda.

Within this time period, Ukraine crisis has always been considered less than the subjects mentioned above as and also less than ISIS issue, Israel’s attack on Palestine, the disaster in a mining enterprise in Soma, where more than 300 workers died, and a number of social explosions connected with nearly 2 million Syrians living in Turkey. In addition, it should be kept in mind that Erdoğan Government’s relations with Gulf (Kuwait, Saudi Arabia, Qatar and United Emirates) capital and Russia has become more close as it has distanced itself from European Union. Today, Turkey has a foreign trade relation worth more than 50 billion dollars with Russia; there are lots of structuring projects in Russia which are made by Turkish companies, also Russia is the basic arrival for Turkish clothing products, beer, chocolate and so on.7 For the last couple of years, nearly 4 million Russian tourists have visited Turkey annually and Russia still continues to be Turkey’s predominant natural gas supplier. It should also be noted that a “Putin fear” has been present within Turkish public opinion who has been watching authoritarian Putin’s uncompromising attitudes for nearly 15 years. It should be kept in mind that Erdoğan, who has been criticized by many people over “resembling Putin” since 2010, has been willing to have good relations with the Russian President and appointed Yiğit Bulut (b.1972), a Russophile journalist, as his principal adviser. Within the context of these conditions, one would not expect Turkish government to engage in Ukraine after all, with which it does not possess very powerful political-economic ties, compared to its relations with Russia. Thus, from the beginning of the crisis onwards, Russia’s steps towards Ukraine have not been considered as a crisis in which Turkey can get involved due to its primarily and directly affected position, as it has been the case in Syria. Aside from having maritime boundaries on the Black Sea, Turkey would be affected secondarily and indirectly from the tension between Russia and Ukraine-for instance when Russia’s revisionist attitude would be considered together with its reflections on the Caucasus. If we look at it from a broader context, the issue has been taking shape within the general balance between the West and Russia. For this reason, The Western World and its institutions stepped forward as the leading actor in the political efforts directed at solving the issue. Turkey will continue in the future to try to harmonize its NATO led Trans-Atlantic security policy and its own regional approach. At this point, it is worth mentioning that Turkey has traditionally followed a policy that has shunned remaining in between during a crisis between The West and Russia.

Similarly, “In the last couple of years, Turkey has compartmentalized its relations with Russia, as it has done with Syria and has been careful to not to be affected by regional crises. Therefore it needs to oversee delicate balances throughout this crisis in which Russia is directly involved.”8

Within the context of the conditions that we have written thus far, let us take a look at how Ankara is approaching to the subject although Turkey has not been able to show an active presence during this crisis. A written declaration made by Turkish Ministry of Foreign Affairs on 6 March and with the number 77, on the subject of the referendum decision of The Parliament of Crimea Autonomous Republic related to Crimea’s status, was giving important clues concerning our point. A language as well-balanced as possible was used in the statement and it was declared that referendum would not contribute to the resolution of the crisis, but that it could result in dangerous outcomes which could cause serious splits among different groups in Crimea. Following matters were put forward in the declaration: 1) We are against all kinds of fait accompli in the region. 2) The referendum can cause new fractures and negative results in the region. 3) Turkey is very sensitive about Crimean Tatars with whom we share similar ancestries. 4) A solution which will be “based on the political unity and the territorial integrity of the country, within the context of democratic principles, in accordance with international law and agreements” should be found. 5) For this, an environment of “reconciliation” and “dialogue” should be provided between related parties.9 Turkey, with this declaration, was putting forward in a sense its principal sensitivities connected with the crisis as well as a solution to the crisis. Nevertheless, developments so far have shown that Turkey has not been effective even as a “passive mediator.”

When we look at the general picture, conditions seems to be different this time for Turkey, from those during Russo-Georgia War in 2008 when Turkey’s stance was close to Russia, and developments are pointing out an inevitable choice similar to that in The First Crimean War (1853-1856). But under present conditions, the ongoing confidence crisis in Turkey’s relations with the West and the relationship of dependency within Russo-Turkish relations show that a choice of this kind will not be easy either. What’s more, Turkey’s ongoing internal crisis constitutes a leading factor which makes this kind of choice more difficult. Turkey is almost being attempted to be left out of this new big game through certain internal, artificial and controlled crises, whereas Turkey needs to have an active role in this crisis which directly interests it. At least, as it was mentioned above, Crimean Turks dimension and the security of Black Sea region necessitates it. And also “2023 Vision” which has been referred many times by Erdoğan…10 Let’s not forget that a passive Turkey which is left out of The Mediterranean and Black Sea will not be able to, a large extent, to develop a medium-long term policy! Thus, the “strategic depth” perspective expressed very often by Erdoğan-Davutoğlu duo and their claim about producing proactive foreign policy seem to lead Turkey to take on revisionist Russia which is for a status quo in Black Sea.

Turkey’s Movement Capability
Despite all, “Eurasian Union” -which appears to us in the way of protecting the process of cooperation in Turco-Russian relations, which has not broken down in spite of 2008 Georgia and 2011 Syria crises and which has been identified by Erdoğan government with Shanghai Five after 2010- bears a central importance for this government together with “Turkey’s Sunni backyard.”11 What’s in question here is an effort to form a new balance against the West and to use the common geography as a source of power through cooperation instead of an area of competition-conflict.12 This pursuit of unity, attempted to be brought into being after 11 September 2001 around the axis that joins Russia and Turkey, is now about to sink into the deep waters of the Black Sea because of differences of approach that started to conflict not in Ukraine but in Crimea.13 In this context, Foreign Minister of the period –now Prime Minister- Ahmet Davutoğlu’s statement that Turkey will make any efforts to keep Crimea as a part of Ukraine is very important.14 Here appears a clear differentiation from Russia. Now, what will happen in this situation? How will Turkey answer the questions starting with “which” and “how” that appear in the context of the phrase “any efforts” underlined by Davutoğlu’s statement “We will make any efforts to guarantee Crimea’s future”? This is a question which is bound to remain unanswered for the time being… But it seems possible by the way of “a dual flexibility.” In fact, as Prof. Selçuk Çolakoğlu pointed out, state-owned Turkish Airlines’ (THY) decision of restarting flights to Crimea on 14 April 2014, contain certain political messages beyond being an economic decision. Likewise, “Turkey’s lack of participation even in weaker EU sanctions against Russia can be interpreted as a reflection of the policy of protecting relations with Russia.”15

In conclusion, although Turco-Russian relations move on the way of cooperation through Putin-Erdoğan relations, Russia’s historical demands on the Caucasus, the Black Sea and the Straits still continues to exist and Turkey’s statement, which was expressed at the highest level, on the subject of Crimea’s remaining in Ukraine is being tested in Crimea just as Russia’s imperial power, which is being examined also in Crimea.

Turkish Ministry of Foreign Affairs’ written reaction numbered 279 related to the conflicts on August shows that in a potential crisis between the West and Russia, Turkey will have to play the role of being “a part of the Free World” and will understand through experience that it will not be able to make a long-running alliance with Russia due to historical and political realities.

Hasan Aksakal, PhD – Researcher at the Faculty of Political Sciences Istanbul University. Editor of a Journal Gelenekten Geleceğe. He specializes in Turkish history 19th-20th cc and contemporary situation in the Black Sea region.

1 According to Prof. Karpat, the amount of Crimean Tatars who fleed to Ottoman Empire from 1783 to 1922 is approximately 1.800.000 people. See at: Kemal Karpat, Ottoman Population, 1800-1922: Demographic and Social Characteristics, University of Wisconsin Press, Madison-Wisconsin, 1985, p.66.

2 Hakan Kırımlı, Turkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Yerleşimleri, Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.

3 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/kiev-gezisi-588906 (online), 02.12.2013. “Kiev Gezi’si”, Akşam, 10.12.2013. “Gezi’ci Piyanist Kiev’de Ortaya Cıktı”, Sabah, 23.12.2013, http:// www.haberinvakti.com/dunya/karanlik-eller-geziyi-ukraynaya-tasidi-h35360.html, (online), 09.12.2013. Star, 24.12.2013.

4 İbrahim Karagul, Tahrir, Taksim, Kiev… Ya Dershane Krizimiz?, Yeni Şafak, 04.12.2013.

5 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/yanukovic-kacamiyor-620961 (online), 23.02.2014. www.taraf.com.tr/haber-yanukovicin-kalesine-girdiler-149062 (online), 23.02.2014. http://haber.stargazete.com/dunya/fl as-sirra-kadem-basmisti-izi-bulundu/haber-847316 (online), 23.02.2014.

6 I thank ajanspress.com for these statistical data.

7 “Rusya-Turkiye Toplam Ticaret Hacmi 50 milyar Dolar”, Zaman, 10.06.2013.

8 Şaban Kardaş, Turkiye ve Ukrayna Krizi: Suriye Krizinin İzduşumleri, Ortadoğu Analiz, Sayı: 62, (May-June 2014), s.6. Kardaş is an associate professor from the department of International Relations at TOBB Ekonomi Universitesi and the chair of ORSAM, a pro-Erdoğan think-tank in Ankara.

9 http://www.mfa.gov.tr ). http://www.mfa.gov.tr/no_-77_-6-mart-2014_-kirim_daki-songelismeler-hk.tr.mfa (online), 06.03.2014. Also see M. Seyrettin Erol, “‘Ukrayna-Kırım’ Krizi ve‘İkinci Yalta Sureci’”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, Sayı: 41, (Spring 2014), p.10.

10 Erol, p.12-13

11 Kadri Gursel, Erdogan Serious in Turkey’s Bid for Shangai 5 Membership, Al Monitor, 5 January 2013. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/shanghai-cooperation-organizationerdogan- turkey.html (online), 1 September 2014.

12 Ahmet Davutoğlu had mentioned this critical balance in his famous book entitled Stratejik Derinlik in 2001. See more at Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Turkiye’nin Uluslararası Konumu, İstanbul: Kure Yayınları, 75th edition, 2011, pp.119-182.

13 Deniz Berktay, a Turkish journalist with Cumhuriyet from Kiev, reminds us of the historical perspective. Online correspondence with Berktay, 09.09.2014. Also see, Erol, p.13.

14 http://turkish.ruvr.ru/news/2014_03_02/Turkiye-Kirimin-Ukraynada-kalmasi-ichin-her-sheyyapacak/ , (online), 02.03.2014.

15 See more in Selcuk Colakoğlu, “Turkiye’nin Ukrayna-Rusya Krizinde Tavrı”, USAK Analiz, http://www.usak.org.tr/kose_yazilari_det.php?id=2288&cat=344#sthash.mz1deFSS.dpuf (online), 20.04.2014.

Из жизни постсоветских мусульман в России (по материалам прессы) Часть III

Салават Исхаков

[tekst pierwotnie opublikowano w:/текст первоначально опубликован в:
 "Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 39-46]

После 11 сентября 2001 г.: террористический синдром и управляемое исламское возрождения
В представленном в мае 2002 г. президиуму Государственного Совета России во главе с В.В. Путиным докладе по вопросам международной политики были указаны пять непосредственных угроз безопасности и стабильности Российской Федерации: «распространение исламского терроризма и фундаментализма внутри страны, возможность обострения чеченского конфликта, опасность дестабилизации в мусульманских регионах, угрозы в связи с возможностью дестабилизации стран Центральной Азии, а также проблемы беженцев и переселенцев». Доклад был подготовлен рабочей группой во главе с тогдашним президентом Республики Северная Осетия А.Дзасоховым. Судя по официальной информации, президиум Государственного Совета и российский президент с выводами рабочей группы «в основном» согласились. А из этого следовало, что главной угрозой для сегодняшней России стал якобы ислам1.

Что касается упомянутого в докладе чеченского конфликта, то, по словам известного исламоведа из Московского центра Карнеги (США) А. Малашенко, в Чечне «наряду с прочими лозунгами присутствует и, разумеется, сохранится в будущем призыв к исламской революции и созданию исламского государства». этот весьма приближенный к кабинетам власти аналитик откровенно пишет то, о чем другие исследователи, как правило, молчат: власти вмешиваются в отношения внутри мусульманской общины России, стремясь сделать процесс исламского возрождения управляемым, а заодно остановить политизацию ислама, так как исламский фактор с каждым годом укрепляется в качестве фактора внутриполитической ситуации, одновременно влияя на внешнеполитический курс2. При этом «до сих пор место ислама в России и представительство мусульман в органах власти, в структурах общества не отражает, — как отмечал высокопоставленный чиновник Р. Абдулатипов, — ни количественное, ни качественное состояние мусульман в стране»3. Противоречия между этими объективными обстоятельствами и реальной политикой властных структур самым серьезным образом сказывалась на всех сторонах жизнедеятельности российских мусульман, на их социально-культурных практиках.

Для того чтобы сделать этот процесс управляемым, властям и нужны мусульманские «иерархи», которые представляли своим прихожанам ситуацию, разумеется, совсем иначе, подчеркивая свою независимый статус и влияние на общественные настроения. Председатель Совета муфтиев России, председатель Духовное управление мусульман Европейской части России (ДУМЕР) муфтий Гайнутдин, выступая 27 мая 2004 г. с отчетным докладом о деятельности своего управления с 1999 по 2004 г., сказал, в частности, что за эти годы ДУМЕР многое сделало для налаживания жизни российских мусульман, преодолевало сложности, возникающие в российском обществе в результате широкого распространения различных представлений об исламе, налаживало взаимоотношения общины с государством по ряду социально значимых проблем для России. «Мы, — заверял Гайнутдин от имени ДУМЕР, — старались сделать так, чтобы россияне, российское государство и общество воспринимали ислам как религию мира, добра и справедливости… чтобы российские граждане учились уважать нашу религию, исламские ценности, знания, обычаи и традиции».

Духовное управление достигло, по словам Гайнутдина, заметных результатов в разных направлениях деятельности: издательской, международной, в сотрудничестве с властью и борьбе с экстремизмом и терроризмом, богословии и религиозном образовании. За пять лет в местные религиозные организации были направлены после окончания учебы в России и за границей 42 имама, еще 27 получили сан имама-хатыба. Количество местных религиозных организаций удвоилось и составило 200 против 93 в 1998 г. Среди мусульманских организаций наиболее крупные находятся в Москве, Санкт-Петербурге, Нижнем Новгороде, Пензе и Мордовии.

За этот же период количество мечетей на территории европейской части страны также удвоилось и составило 108 против 53 в 1998 г. Все новые мечети строились и открывались при непосредственном содействии и помощи ДУМЕР. В Московской, Ивановский, Вологодской, Ростовской областях и Карелии мечети и молельные дома появились впервые за всю историю существования этих регионов.

ДУМЕР занималось подготовкой учебных программ и пособий для специализированных религиозных учебных заведений — для Московского высшего духовного Исламского колледжа, медресе при Московском Исламском университете и медресе «Махинур», мектебов при Соборной, Мемориальной (Москва) и Нижегородской мечетях4.

К 2006 г. стало очевидным, на взгляд религоведа Р. Силантьева, что исламское возрождение в России состоялось. В частности, количество мечетей в целом по стране практически сравнялось с дореволюционными показателями, система исламского образования в России была количественно восстановлена в полной мере, однако качественно оказалась одной из худших в мусульманском мире. И вообще ситуация в российском мусульманском сообществе имеет, на его взгляд, устойчивую тенденцию к ухудшению5. И что же это за такое «возрождение»? В чем причины такой парадоксальной ситуации?

Как верно констатировал в 2007 г. известный японский россиевед К. Мацузато, раскол мусульманского сообщества России, ведущий отсчет с 1992 г., сам по себе нанес большой ущерб российскому исламу. Ситуация значительно осложнилась в конце 1990-х годов, когда светские власти развернули кампанию против «религиозного экстремизма». На этом фоне еще больше обострилось соперничество между базирующимся в Уфе ЦДУМ под руководством Т. Таджутдина и возглавляемым Р. Гайнутдином Советом муфтиев России в Москве. В этом противостоянии некоторые мусульманские лидеры попытались привлечь на свою сторону органы госбезопасности и внутренних дел6. Р. Силантьев также признает расширявшийся раскол российских мусульман, но вместе с тем ему кажется, что он не затормозил процесс исламского возрождения7, с последним же рассуждением нельзя согласиться.

Действительно, многолетний и глубокий раскол между религиозными деятелями не мог не оказать сильного влияния на все процессы духовной жизни российских мусульман. Так, житель Грозного в своем письме редактору мусульманской газеты отмечал, что в жизни мусульман и их наставников много недостатков, а именно: имамы старшего поколения «не обладают необходимыми знаниями, подвержены влиянию представителей спецслужб, у которых они находятся на службе. Такому же влиянию подвержены и молодые… имамы… Людям лучше нести правду и только правду. Не нужно пытаться в угоду интересам группы безнравственных отщепенцев, и тем более такой же безнравственной отдельной личности ради сохранения своей «служебной табуретки» вступать в противоречия с действительностью. Этим, на мой взгляд, грешат представители и высшего духовенства мусульман»8. Речь, по существу, идет о подчиненности религиозной сферы светской власти, ее управляемости чиновниками, что является недопустимым с точки зрения верующих.

В результате вмешательства тех или иных властных структур после недолгого существования все мусульманские общественные и политические организации исчезли или угасли, за редким исключением. Объясняя в интервью, в чем же секрет долгожительства ИКЦР, Медведев (Ниязов) говорил, что его организация почти два десятилетия находится в эпицентре событий, происходящих в жизни мусульманского сообщества России и исламского возрождения, и это, по его мнению, не случайно. «Мы с самого начала правильно определили свой статус — общественной организации мусульман, в то время как и Союз мусульман России, и “Рефах”, и Евразийская партия России были прежде всего политическими организациями и поэтому были изначально ограничены в своих возможностях и определенными временными рамками». В отличие от других мусульманских организаций, ИКЦР оказался, по оценке Ниязова, более жизнеспособным в силу своего статуса общественной организации, так как меньше подвергался политическому и административному влиянию различных политических групп. С недавних пор ИКЦР официально стал общественным крылом Совета муфтиев России, который находится в стадии трансформации из одной из крупнейших мусульманских организаций России в единственную крупную мусульманскую структуру9. На ИКЦР, как заявил в январе 2009 г. Гайнутдин, возглавляющий этот совет, «возлагается огромная ответственность по реализации программ по культуре и Совета муфтиев России, которые направлены на поддержание мира, спокойствия и стабильности в нашем государстве, развитие диалога между религиями и укрепление братства между нашими народами»10. Отсюда следует, что власть через эти структуры и программы пытается держать под контролем не только религиозную жизнь, но и другие аспекты общественно-политической жизни российских мусульман.

Характерный эпизод из жизни главы ИКЦР Ниязова: 23 апреля 2009 г. в фешенебельной московской гостинице «Метрополь» состоялось его чествование в связи с его 40-летием. Поздравить юбиляра пришли представители культуры и искусств, науки, политических кругов и религиозных конфессий. Так, Гайнутдин в своем обращении отметил: «Ваше многолетнее служение исламу, Ваши инициативы, умение поставить конкретные цели и добиваться их достижения на пути нашей благословенной религии, позволили Вам рассчитывать на поддержку мусульманских лидеров России, заслужили уважение мусульманской общественности… и мы смело доверяем Вам осуществлять значимые социальные и культурные проекты»11. Р. Силантьев даже назвал Ниязова «одной из ярких фигур в российском исламе», «реформатором российского ислама», «исламским лидером»12. Несмотря на претенциозность, высокопарность и пышность всех этих восхвалений на самом деле никакого уважения фигура Ниязова и его центра среди мусульманской общественности по-прежнему не имеет, но это почему-то не смущает Совет муфтиев России и различных экспертов и советников при нем. Самые тонкие чувства огромной мусульманской общины фактически приносятся в угоду случайных темных личностей, строящих на том себе карьеру. Все это неблагоприятным образом отражалось на атмосфере в мусульманской общине России, которая все более сгущалась.

Выступая на совместном заседании президиума Госсовета и президентского Совета по взаимодействию с религиозными объедине¬ниями (11 марта 2009 г., Тула), в котором приняли участие главы всех религиозных общин страны, Гайнутдин вновь и вновь уверял представителей власти, что в мечетях России мусульманские религиозные деятели прилагают усилия, чтобы дать молодежи возможность воспользоваться в полной мере бесценным опытом предыдущих поколений россиян, которые своими трудами и подвигами создали и сберегли российскую цивилизацию с ее уникальной практикой сосуществования традиционных религий, различных национальных культур. Но на этом пути существуют препятствия, которые, с позиции Гайнутдина, тяжело преодолевать. Речь шла о том, что в России сложилась судебная практика запрета религиозной литературы трудов классиков исламской религии13. Несомненно, такая фактическая цензура была серьезным ударом не только по репутации и самого муфтия и других религиозных деятелей в глазах российских мусульман, которые своими длительное время демонстрировали всему обществу, что именно они взяли на себя ответственность приобщить гражданско-административную и правовую области их жизни к новой социокультурной ситуации в изменяющейся России.

Вслед за заявлениями руководства РФ о необходимости модернизации общества, Гайнутдин летом 2010 г. сказал: «Сегодня начался очередной этап в развитии ислама в современной истории России. Закончился этап собирания, когда речь в основном шла о восстановлении мечетей и налаживании деятельности общин на местах. Сегодня перед нами задачи, лежащие в плоскости богословия, идеологии, социальной сферы, культуры и науки. Переход на этот уровень мы и называем модернизацией… Поэтому мы наставляем нашу молодежь, наших общественных активистов, что …наше созидательное усердие, усилия и самоотдача сегодня должны быть направлены на улучшение образа ислама. Наставляем на формирование современной, образованной, высококультурной российской общины мусульман, способной брать ответственность и приносить пользу окружающим и своей родине…»14.

Рассуждения о том, именно духовные управления намерены осуществлять среди российских мусульман подобную модернизацию и формировать патриотизм, делались в ситуации, которую сам же муфтий вынужден был определить 10 ноября 2010 г. на встрече с группой членов Совета Федерации и депутатами Государственной думы Федерального Собрания РФ следующим образом: в последнее время наметилась тенденция игнорирования неотъемлемых прав части коренного населения России – мусульман, что «идет стравливание мусульман и христиан»15. Тем самым муфтием признано фактически, что, с одной стороны, возникшие в современных российских условиях проблемы с властью и частью общества не смогли быть разрешены мусульманскими «иерархами», а эта опасная ситуация не отвечает ни интересам российского общества, ни мусульманского сообщества. С другой, признано, что имеет место дискриминация по религиозному признаку, которая противоречит конституции РФ. А это является постоянным источником протестного настроения мусульманского населения страны.

«…Прошлое нашей страны — это и мирное соседство разных народов с их само-бытными обычаями, религиями, культурами; и кровавые войны друг с другом, и великодержавный шовинизм с принудительной ассимиляцией и губительные сепаратистские движения; и нескончаемые рецидивы имперской национальной политики, и впечатляющие успехи истинного интернационализма. Какие уроки, — справедливо задавался вопросом В. Чурбанов, — усвоили наши народы, нынешние наши мыслители, деятели культуры, политики? Безответственное в центре и эгоистичное на местах экспери-ментаторство в области национальных отношений свидетельствует: похоже, никаких не ус-воили»16. В том же духе высказался, выступая в Москве в начале декабря 2010 г. Гайнутдин: «Я даже не побоюсь сказать, что пришло время возродить и всячески пропагандировать идеи интернационализма и дружбы народов, которые широко провозглашались во времена Советского Союза»17. Это значит фактически отрицание всей той критики советской национальной, а по сути и религиозной политики, с которой муфтий и другие духовные лица со времен распада СССР постоянно выступали. Но поможет ли советский опыт?

Дело в том, что в современной России, как верно отмечается в научной литературе, установлена политическая система, которая лишает национальные и религиозные меньшинства справедливого представительство в органах власти. Данное обстоятельство стало основной причиной отчуждения мусульман, в том числе в сфере образования и культуры. Исламизация (рост исламской религиозности как формы самозащиты) представляет собой ответ на лишение мусульманских народов политического представительства в общероссийском масштабе, а также на выталкивание их на обочину современного образовательного процесса. Мусульманские лидеры в течение 1990-х годов и до сего времени настолько поглощены внутриобщинным противоборством, борьбой за власть внутри общины, дележом поступлений от мусульманских фондов, что оказались не в состоянии заниматься религиозными проблемами. Кризис за кризисом, скандал за скандалом, — все это отражение общего социального протеста на системный кризис 1990-х годов и распад СССР18. Роль ислама в общественной жизни России все возрастает и его предписания оказывают куда больше влияния на жизнь и поведение мусульман страны, чем какие-либо духовные управления и «исламские» центры, через которые власть пытается управлять религиозными процессами среди российских мусульман, пытаясь сконструировать подобие религиозной автономии, противопоставив ее национально-культурной автономии. Мусульмане же в большинстве своем рассчитывают прежде всего на свободу и самостоятельность в религиозно-духовной и национально-культурной деятельности, в которой духовные лица занимают место, согласно предписаниям вероучения, а не по указанию чиновников. Ибо никакими принудительными мерами нельзя кардинально изменить то недоверие, то подозрительное отношение мусульман ко всему исходящему от власти, еще настолько глубокое, с очень давних времен оставившее след в их исторической памяти, в их литературе, собственных переживаниях. Это чувство почти въелось в их натуру, передаваясь из поколения в поколение. Есть, как показал исторический опыт, только один путь к устранению недоверия и подозрительности — это, во-первых, раз навсегда и самым категорическим образом отказаться от какой-либо опеки со стороны государства в сфере духовных дел, во- вторых, только путем коренного перелома в постановке просветительного дела мусульман можно уничтожить в них это чувство. В просвещении, развитии наук, поиске знаний, в усвоении духовного наследия прошлого — путь к формированию образованной и высоконравственной личности, к подъему культурного уровня мусульманских народов.

Таким образом, во время «перестройки» в России началось не столько и не только мусульманское возрождение, сколько политический, культурный, духовный, национальный подъем российских мусульман, стремящихся стать полноправными гражданами страны. Этот процесс сильно осложнился длительным расколом российских мусульман, вызванным прежде всего действиями власти, некоторых «религиозных деятелей» и ряда «мусульманских лидеров». Для мусульманского населения по-прежнему актуальна такая проверенная временем социально-культурная практика, как культурно-национальная автономия, которая органически включает в себя религиозно-духовную деятельность. Ситуация резко ухудшилась для всего этого после 11 сентября 2011 г., когда в Москве властями была стремительно снесена построенная в 1904 г. Соборная мечеть (главная для мусульман не только столицы, но и для мусульман всей европейской части страны), которая представляла собой историческую и культурную ценность. То, что это было сделано именно в день 10-летия известных трагических событий в Нью-Йорке, явилось мрачным предзнаменованием для российских мусульман. Начался новый период в их жизни.

Др. Салават Исхаков – историк, доктор исторических наук, ведущий научный сотрудник Института российской истории Российской академии наук. Область его научных интересов охватывает историю Российской империи на-чала ХХ века, в частности, период Октябрьской революции, а также историю мусульманского меньшинства в России.

1 Татарский мир (Москва). 2002. № 8. Декабрь.

2 Малашенко А. Мусульмане в начале ХХ века: надежды и угрозы. Московский Центр Карнеги. Рабочие материалы. 2002. Вып. 7. C. 12, 13, 20.

3 Диалог цивилизаций: базовые моменты, идеи, технологии. Бейрут –Нижний Новгород, 2006. С. 147.

4 Татарские новости (Москва). 2004. № 7.

5 Силантьев Р. Новейшая история ислама в России. М., 2007. С. 202, 211, 213.

6 Ислам от Каспия до Урала: Макрорегиональный подход. Сборник статей. Sapporo-Москва, 2007. С. 7-8.

7 Силантьев Р. Указ. соч. С. 82.

8 Свободная мысль (Москва). 2002. № 12, декабрь.

9 Ислам минбəре(Москва). 2009. № 5. Май.

10 Там же. № 1. Январь.

11 Ислам минбəре(Москва). 2009. № 4. Апрель.

12 Силантьев Р. Указ. соч. С. 49, 50.

13 Ислам минбəре (Москва). 2009. № 3. Март.

14 Там же. 2010. № 7. Июль.

15 Там же. № 11. Ноябрь.

16 Татарский мир (Москва). 2002. № 1. Июль.

17 Ислам минбəре (Москва). 2010. № 12. Декабрь.

18 Ислам от Каспия до Урала… С. 194-197.

Przemiany polityczne w Gruzji i na Ukrainie w latach 2003-2013 – próba porównania skutków „kolorowych rewolucji”

Mariusz Podgórski

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 49-56]

Żywoty równoległe
Zarówno Gruzja, jak i Ukraina doświadczyły niepodległości jedynie w krótkim okresie od końca I wojny światowej do momentu, w którym na próbującą się uformować wspólnotę polityczną dokonano komunistycznej agresji w latach 1920-19211. Następnie przez kolejnych 70 lat wchodziły one w skład Związku Sowieckiego, dlatego też przyszła demokratyzacja ich systemów politycznych nie mogła być łatwym zadaniem.

W wyniku rozpadu imperium, pomimo tego, że dotychczasowe więzi i instytucje przestały istnieć, pozostały nieformalne związki łączące dawne ośrodki decyzyjne, tworząc z republik posowieckich państwa sieciowe2. Pozwala to postawić hipotezę, że wspólnoty doświadczone komunizmem jako zjawiskiem systemowym, w naszym przypadku Ukraina i Gruzja, mogą być traktowane jako „systemowe żywoty równoległe”, wykazujące jednocześnie i cechy wspólne i znaczące różnice.

Po rozpadzie ZSRR, gdy wszystkie posowieckie państwa wykazywały wyraźną tendencję do autorytarnych lub półautorytarnych systemów rządów, ani Gruzja, ani Ukraina nie stanowiły w tej materii wyjątku. Elity wywodzące się ze struktur sowieckich nie miały demokratycznych doświadczeń w zakresie sprawowania władzy, co przekładało się na kontynuowanie mechanizmów, z którymi były zaznajomione najlepiej. Środowiska uczestniczących we władzy były z natury hermetyczne i bezalternatywne.

Jednak doświadczenia pierwszych lat niepodległości Gruzji kardynalnie różniły się od wydarzeń mających miejsce na Ukrainie, która nie musiała zmagać się z problemem jedności terytorialnej na drodze konfliktu zbrojnego3. Ukrainę także ominęło doświadczenie zmiany władzy w wyniku zamachu stanu4. Przekazywanie władzy na Ukrainie odbywało się w skutek quasi-demokratycznej rywalizacji politycznej o poparcie społeczne pomiędzy uwłaszczonymi ugrupowaniami gospodarczo-politycznymi5.

Rządy „kolorowych rewolucjonistów”
W pierwszych latach XXI wieku sytuacja w obu krajach była podobna. Reżimy Eduarda Szewardnadzego i Leonida Kuczmy cieszyły się skrajną niepopularnością, której przyczyn można doszukiwać się w korupcji, bezprawiu i rosnących nierównościach społecznych. Powodowało to mobilizację społeczną na nieznaną od pierestrojki skalę6. W obu państwach w latach 2003-2004, z podobnych przyczyn w niewielkim odstępie czasowym doszło do sytuacji kryzysowych, które zapoczątkowały nowy okres zdobywania i przekazywania władzy w sposób bezkrwawy, bez uciekania się do wykorzystywania przemocy.

Z „rewolucją róż” i „pomarańczową rewolucją” wiązano duże nadzieje na zmianę elit i demokratyzację życia politycznego. W momencie przejmowania władzy przez tzw. „obóz rewolucyjny” oba państwa był dogłębnie skorumpowane, zaś dotychczasowa ekipa rządząca nie była darzona zaufaniem. Właśnie dlatego obie „rewolucje” rozbudziły społeczne nadzieje na radykalne uzdrowienie sytuacji, co przełożyło się na bezprecedensowo wysokie poparcie dla rewolucyjnych obozów. Jednak zmiana odbyła się w ramach dotychczasowej, hermetycznej elity władzy, zaś demonstracje odegrały przede wszystkim rolę teatralnej oprawy dla przetasowań w obrębie już istniejącego systemu. Powyższą tezę potwierdza fakt, że wszyscy główni bohaterowie obu „rewolucji”, liderzy systemowej opozycji, którzy stanęli na czele społecznego protestu, swoje kariery polityczne rozpoczęli w obozie odchodzących prezydentów i to im zawdzięczali objęcie stanowisk państwowych. Nie byli zatem faktycznymi „rewolucjonistami”, a celem ich działań było zdobycie władzy w ramach istniejącego systemu, a nie jego zmiana.

Działania podjęte przez „rewolucjonistów” odbywały się zgodnie ze scenariuszami uzależnionymi od kalendarza wyborczego. W Gruzji „kolorowa rewolucja” odbyła się w oparciu o wybory parlamentarne, zaś na Ukrainie – o wybory prezydenckie. W Gruzji „rewolucjoniści” rozgonili nowy skład parlamentu, zaś na Ukrainie ludzie zebrani na Majdanie nie uznali wyników wyborów, podejmując udaną blokadę gmachów rządowych7.

Pod maską ludowej rewolucji i pod hasłami sanacji państwa doszło na Ukrainie i w Gruzji do wewnętrznej walki różnych środowisk, należących do tej samej elity politycznej. Młode pokolenie przejęło władzę z rąk starej nomenklatury w wyniku porozumienia. W Gruzji doszło, w pewnym stopniu, do cyrkulacji elit władzy, co wynikało z zakwestionowania wyników wyborów parlamentarnych, które następnie powtórzono. Dodatkowo, w rezultacie porozumienia Szewardnadzego z rewolucjonistami, doszło do faktycznego obalenia urzędującej głowy państwa, a system polityczny został do pewnego stopnia zresetowany. Natomiast na Ukrainie zakwestionowaniu poddano wybory prezydenckie, które w rezultacie wybuchu kryzysu politycznego i porozumienia Juszczenki z Kuczmą, powtórzono, lecz ceną zwycięstwa było obniżenie rzeczywistej wartości wygranej prezydentury w skutek wprowadzenia reformy konstytucyjnej, przewidującej ograniczenie kompetencji nowego prezydenta i przekazanie jego uprawnień premierowi przy jednoczesnym wzmocnieniu pozycji parlamentu8. Po objęciu stanowiska przez Juszczenkę, jako że nie przeprowadzono przedterminowych wyborów parlamentarnych, rządy odbywały się w granicach obowiązującego przed „rewolucją” systemu politycznego.

„Pomarańczowa rewolucja” nie doprowadziła do rewolucyjnych zmian w istniejącym systemie politycznym. Po 2004 r. mieliśmy do czynienia z kontynuacją modelu dziedziczenia wpływów politycznych i kapitałowych wewnątrz postnomenklaturowych sieci powiązań. Juszczenko poszedł na daleko idący kompromis z istniejącymi ugrupowaniami, uzyskując z ich strony akceptację, w przeciwieństwie do Tymoszenko. Pomiędzy liderami „pomarańczowej rewolucji” prędko doszło do walki o władzę i podział stref wpływów. Nieustanny kryzys rządowy, będący wynikiem kompromisu ustrojowego z 2004 r. doprowadził do klinczu politycznego. Reforma konstytucyjna okazała się być pułapką zastawioną przez poprzednią ekipę na „rewolucjonistów”. Rywalizacja prezydenta z Tymoszenko doprowadziła do sytuacji, w której w 2006 roku premierem został Wiktor Janukowycz, tym samym zaprzeczając „pomarańczowym” ideom9.

Brak wymiany elit, szybki upadek koalicyjnego rządu, niepodjęcie rzeczywistych prób reform politycznych i gospodarczych może być przyczynkiem do zakwestionowania rewolucyjności wydarzeń i motywacji polityków z 2004 roku. „Rewolucja” nie naruszyła dotychczasowych mechanizmów10. Wszystko to potwierdza przypuszczenie, że „rewolucja” była nie tylko nieudana, co przede wszystkim fasadowa. Pod względem politycznym należy zgodzić się z Adamem Eberhardtem, który „pomarańczową rewolucję” określa jako „rewolucję, której nie było11”.

W przeciwieństwie do przypadku ukraińskiego, „rewolucja róż” zmieniła Gruzję dogłębnie. Do „rewolucji” było to niemalże państwo upadłe, niekontrolujące części swojego terytorium (Abchazja i Osetia Południowa) lub sprawujące nad nim władzę w sposób nominalny (Adżaria). Po objęciu władzy przez ekipę Saakaszwilego w 2003 r., przy znacznym wsparciu finansowym państw Zachodu, w Gruzji przeprowadzono radykalne zmiany wewnętrzne. Nowy i dynamiczny prezydent podjął drogę szybkich reform gospodarczych, rzucił wyzwanie korupcji, ograniczył biurokrację12. Zreorganizowano także aparat państwowy, w tym policję i armię. Ponadto, Gruzja stała się ewenementem na skalę całego obszaru posowieckiego, całkowicie reorientując na struktury euroatlantyckie prowadzoną politykę zagraniczną. Z drugiej strony, pomimo tego, że państwo stało się bardziej wydolne ekonomicznie, to nadal nie kontrolowało terytoriów Abchazji i Osetii Południowej, a Saakaszwili i jego partia zdominowali życie polityczne w kraju. W rękach prezydenta i jego najbliższych współpracowników skupiła się pełnia formalnej i nieformalnej władzy. Słabość instytucji kontrolnych spowodowała narastanie zjawisk stanowiących naruszenie standardów demokratycznego państwa prawa, zaś ich rządom zaczęły z czasem towarzyszyć niepokoje społeczne i coraz głośniejsze secesje z obozu władzy. Należy zauważyć, że o ile Saakaszwili faktycznie zrewolucjonizował struktury państwa, to nie udało mu się to z gruzińską kulturą polityczną. W polityce wewnętrznej zaś, prawdziwie demokratyczne reformy były przez nową ekipę wyłącznie markowane. Biorąc pod uwagę specyfikę regionu, nie dziwi, że zdobycie władzy na wyłączność pozwalało na dowolne zmiany w konstytucji, co równało się z monopolizacją władzy. Lecz z drugiej strony, taka sytuacja zapewniała stabilne otoczenie dla liberalnych reform ekonomicznych. Pod względem zmiany systemu politycznego trudno jest ocenić skuteczność „rewolucji róż”, ponieważ kontynuowano niektóre przedrewolucyjne metody sprawowania władzy, ale z punktu widzenia społeczeństwa czy też funkcjonowania państwa można stwierdzić, że w tej materii „rewolucja” osiągnęła sukces.

W badanych krajach proces dekompozycji obozu władzy odbywał się w odmienny sposób. Na Ukrainie obóz „rewolucjonistów” składał się dwóch silnych ugrupowań: Bloku Julii Tymoszenko i Naszej Ukrainy Wiktora Juszczenki, które prędko zaczęły ze sobą zacięcie rywalizować. Natomiast w Gruzji monopolistyczną pozycję zajmował Zjednoczony Ruch Narodowy Saakaszwilego. Pomimo postępującej dekompozycji, coraz częstszych roszad personalnych w obozie rządzącym i postępującej utraty popularności, ZRN i prezydent utrzymał się przy władzy we wszystkich kolejnych wyborach. Jedynowładztwa tego środowiska nie był w stanie naruszyć nawet atak na Gruzję ze strony Rosji w 2008 roku13.

Powyższą sytuację można wytłumaczyć otoczeniem politycznym w jakim przyszło rządzić „rewolucjonistom” w obu państwach. W Gruzji monopol na władzę Saakaszwilego był warunkowany bezalternatywnością jego rządów. Nie istniała realna i konkurencyjna opozycja, która byłaby w stanie zawalczyć o przejęcie władzy w sposób demokratyczny.

Diametralnie inna sytuacja miała miejsce na Ukrainie, gdzie poza „pomarańczowymi” istniała silna opozycja, która przybrała polityczną postać Wiktora Janukowycza i Partii Regionów. Od 2006 r. w ukraińskim systemie politycznym można mówić o funkcjonowaniu trudnej kohabitacji pomiędzy ośrodkiem prezydenckim a rządowym, kierowanym najpierw przez Janukowycza, a następnie Tymoszenko. Okres ten zakończył się w 2010 r., kiedy w sposób pokojowy, w wyniku wyborów prezydenckich, obóz „pomarańczowy” przekazał władzę „błękitnemu”.

Rządy „nie-rewolucyjnej alternatywy”
Fenomen politycznej kohabitacji był obcy gruzińskiemu systemowi przez niemal wszystkie lata rządów Saakaszwilego. Po latach bezalternatywności ZRN, wyzwanie Saakaszwilemu rzucił oligarcha Bidzina Iwaniszwili. Nauczony niepowodzeniami poprzedników zjednoczył wokół swojej osoby i kapitału rozdrobnioną opozycję i w wyniku wyborów parlamentarnych w 2012 r. przejął władzę w sposób demokratyczny. Iwaniszwili skutecznie wykorzystał zmęczenie wyborców długoletnimi rządami jednej ekipy, rozczarowanie skutkami reform i niespodziewanie zdobył większość mandatów14. Przejęcie władzy przez Gruzińskie Marzenie świadczyło o zbudowaniu przez ekipę „różanych rewolucjonistów” demokratycznych mechanizmów alternacji władzy. Pomimo dotychczasowych autorytarnych skłonności Saakaszwilego15, wybory zostały uznane za wiążące, a ZRN i prezydent nie nawoływali do ich podważenia. Od 2012 do 2013 r. trwała w Gruzji trudna współpraca premiera z prezydentem, będąca pokłosiem reformy konstytucyjnej, którą poprzednia ekipa przygotowała w celu utrzymania pełni władzy po upływie ostatniej kadencji Saakaszwilego16. Konsolidacji władzy przez obóz Gruzińskiego Marzenia dopełniły wybory prezydenckie w 2013 r., które dokończyły proces monopolizacji władzy przez obóz nierewolucyjny.

Na Ukrainie, w wyniku kolejno wyborów prezydenckich i samorządowych w 2010 r. oraz parlamentarnych w 2012 r., dochodziło do stopniowej monopolizacji rządów przez ekipę Janukowycza, Partii Regionów i klan doniecki. W strukturach władzy starano się równoważyć podział stanowisk i wpływów pomiędzy poszczególne grupy wchodzące w skład ugrupowania politycznego, przy jednoczesnym braku tolerancji dla jakiejkolwiek konkurencji17. Z czasem, mając na celu zapewnienie sobie pełni władzy, dokonano także szeregu zmian ustrojowych, m.in.: zniesiono zasadę mandatu imperatywnego, przywrócono konstytucję z 1996 r. ustanawiającą silną pozycję prezydenta, a także manipulowano ordynacją wyborczą18.

Okres po rządach „rewolucjonistów” charakteryzował się powrotem do niedemokratycznych, wyniesionych z doświadczeń sowieckich, metod rozprawy z przeciwnikami politycznymi. Fundamentalnym przykładami były procesy sądowe Julii Tymoszenko i byłego szefa MSW Jurija Łucenki na Ukrainie, zaś w Gruzji osadzenie w zakładach karnych, m.in. byłych ministrów: więziennictwa i obrony Baczo Achalai, spraw wewnętrznych, a następnie premiera Wano Merabiszwilego oraz mera Tbilisi Gigiego Ugulawy. Pod tym względem ekipy „nie-rewolucyjne” w procesie rozliczania swoich poprzedników były znacznie skuteczniejsze od „rewolucjonistów”. Udowadnia to istnienie więzi systemowych na obszarze posowieckim, wpływających na podobieństwo scenariuszy przekazywania i sprawowania władzy w omawianych państwach.

Tezę o sukcesie poszczególnych rewolucji można weryfikować na podstawie efektów prowadzonej przez ekipę rządzącą polityki wewnętrznej i zagranicznej. W przeciwieństwie do Gruzji, na Ukrainie nie udało się zaprowadzić zapowiadanej sanacji państwa, zaś w momencie przejęcia władzy przez obóz Janukowycza nie podtrzymał on wektora polityki zagranicznej „pomarańczowych”. W zakresie deklarowanych przez „rewolucjonistów” celów, można powiedzieć, że na Ukrainie „pomarańczowa rewolucja” zakończyła się porażką.

Przeciwieństwem Ukrainy jest Gruzja, gdzie Saakaszwilemu skutecznie udało się zreformować kraj, zbudować państwo w skali regionu nowoczesne i sprawne, a w wymiarze polityki zagranicznej, pomimo przegranej wojny z Rosją, zakotwiczone w sferze wpływów euroatlantyckich. Dowiodło tego, nawet deklaratywne, kontynuowanie polityki zagranicznej poprzednika przez ekipę Iwaniszwilego. Jednak należy mieć cały czas na uwadze, że Iwaniszwili, będąc zakładnikiem nastrojów społecznych, bezustannie grał na dwa fronty. Orientując się, deklaratywnie, na zbliżenie ze strukturami euroatlantyckimi, nie zamknął sobie drugiej furtki, otwierając się również na „normalizację” stosunków z Rosją. Dlatego trudno jest jednoznacznie określić, czy „rewolucja róż” zakończyła się pełnym sukcesem. Na pewno w porównaniu do „pomarańczowej rewolucji” wypada ona w znacznie lepszym świetle, co świadczy o jej częściowym powodzeniu. Można jednak przewidywać, że rządząca ekipa, konsolidując pełnię władzy i wyeliminowawszy wspólnego wroga, w obliczu niespójności ideologicznej jej kadr oraz ambicji personalnych, z czasem zacznie przechodzić proces dekompozycji, który dokona przetasowań w nowych elitach władzy.

Role się odwróciły?
Po 23 latach niepodległości, historia zatoczyła koło. Gruzja, targana wojną domową na początku lat 90-tych, w wyniku „rewolucji róż” stała się laboratorium posowieckiej zmiany, w ramach której zmotywowana grupa ludzi dokonała mierzalnej jakościowo zmiany systemowej. Dzięki „rewolucji róż”, Gruzja stała się państwem stabilnym gospodarczo i funkcjonującym wg. zasad stosunkowo, jak na warunki posowieckie, demokratycznych. Natomiast liczne zaniedbania i brak reform, przedkładanie interesu własnego nad dobro państwa przez ukraińskie elity polityczne, co złożyło się na klęskę „pomarańczowej rewolucji”, doprowadziły Ukrainę niemalże do stanu w jakim znajdowała się Gruzja na początku swojej transformacji. Prawie dziesięć lat po pierwszej „rewolucji” na Ukrainie doszło do „Euromajdanu”, nazywanego również „Rewolucją Godności”, w wyniku której doszło do bezprecedensowej walki cywilów ze służbami bezpieczeństwa na ulicach Kijowa, ucieczki głowy państwa do Rosji i rozpadu obozu rządzącego19. Po raz pierwszy w historii niepodległej Ukrainy, w rezultacie zmiany władzy, zakwestionowana została integralność terytorialna kraju, zaś samo państwo toczy nierówną wojnę z Rosją. Nie jest jeszcze jasne, czy tym razem rewolucja zakończy się politycznym sukcesem i czy lokalne elity będą w stanie doprowadzić do korzystnego dla Kijowa ustabilizowania sytuacji. Z drugiej strony, na pewno wydarzenia ostatniego roku w znaczący sposób wpłynęły na świadomość, dotychczas pogrążonego w posowieckim letargu, ukraińskiego społeczeństwa.

Biorąc pod uwagę niepełną wymianę elit politycznych na Ukrainie i w Gruzji w omawianym okresie, a także kontynuację modelów sprawowania władzy, dziedziczenia wpływów politycznych i kapitałowych wewnątrz istniejących od czasów sowieckich sieci nomenklaturowych, można mieć wątpliwości co do skuteczności procesów transformacyjnych. W świetle ostatnich wydarzeń nie da się przewidzieć czy Ukraina zdoła nadrobić stracone lata i do pewnego stopnia dogoni Gruzję w zakresie przeprowadzonych reform gospodarczo-politycznych i zmian społecznych.

Mariusz Podgórski – absolwent „Studiów Wschodnich” Studium Europy Wschodniej UW. Zajmuje się historią najnowszą Kaukazu.

1 J. Holzer, S. Balik, Postkomunistyczne reżimy niedemokratyczne, Kraków-Nowy Sącz 2009, s. 19-20.

2 J. Staniszkis, Postkomunistyczne państwo: w poszukiwaniu tożsamości, Warszawa 2000, s. 7.

3 Н. А. Мендокович, Цена реформ, или Почему у Грузии не получилось?, Москва 2012, s. 23.

4 W 1992 r. w Gruzji miał miejsce zamach stanu, w wyniku którego władzę z rąk Zwiada Gamsachurdii przejęła Rada Wojskowa, a następnie Eduard Szewardnadze.

5 Б. Кухта, Н. Теплоухова, Політичні еліти і лідери, Львів 1996; S. Matuszak, Demokracja oligarchiczna. Wpływ grup biznesowych na ukraińską politykę, Warszawa 2012, passim.

6 T. de Waal, Georgia’s Choices. Charting a Future in Uncertain Times, Washington 2011, s. 5; T. Olszański, Trud niepodległości. Ukraina na przełomie tysiącleci, Kraków 2003, s. 119-120.

7 C. H. Jr. Fairbanks, Georgia’s Rose Revolution, „Journal of Democracy”, nr 15 (2), 2004, s. 117 i n.

8 Конституционная реформа как условие сдачи власти, 6 grudnia 2004 r., Обозреватель, [http://obozrevatel.com/news_files/169203, ost. dostęp: 14.09.2014 r.].

9 М. Погребинский, А. Толпыго, Украина без Кучмы. Год оранжевой власти. Январь 2005 – март 2006, Киев 2007, s. 423-424.

10 Г. Касьянов, Україна 1991-2007. Нариси новітньої історії, Київ 2008, s. 297.

11 A. Eberhardt, Rewolucja, której nie było. Bilans pięciolecia „pomarańczowej” Ukrainy, Warszawa 2009.

12 T. de Waal, The Caucasus. An Introduction, New York 2010, s. 195.

13 S. Cornell, Getting Georgia Right, Brussels 2013, s. 39.

14 T. de Waal, Georgia After the Titans, 4 grudnia 2013 r., Carnegie Endowment, [http://carnegieendowment.org/2013/12/04/georgia-after-titans/gvbp, ost. dostęp: 11.05.2014 r.].

15 D. Gierycz, The Mysteries of the Caucasus, Bloomington 2010, s. 186-189.

16 M. Matusiak, Gruzińskie wybory. Między silnym państwem a demokracją, Warszawa 2012, s. 34.

17 S. Domaradzki, W drodze do autorytaryzmu? Wybory parlamentarne i polityczna przyszłość Ukrainy, [w:] B. Piskorska (red.), Ukraina po wyborach parlamentarnych 2012. Proeuropejska perspektywa?, Lublin 2013, s. 13 i n.

18 S. Matuszak, A. Sarna, Od stabilizacji do stagnacji. Próby reform Wiktora Janukowycza, Warszawa 2013, s. 11-12.

19 Євромайдан. Хроніка відчуттів, Брустурів 2014, s. 52.

EU Association of Ukraine vs. Russia’s Counteractions

Vitalii Martyniuk

[tekst pierwotnie opublikowany w://text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 11-22]

Geopolitical location of Ukraine between the world poles of power has forced the nation to make a choice concerning its future foreign policy direction. Previously, trying to become a bridge between different parts of Europe, Ukraine was balancing and maintained neutral position thus relying upon the international security guarantees stipulated in the 1994 Budapest Memorandum. Nevertheless, the existing world order excludes the possibility of uncertainty and Ukraine has made its choice – integration into the EU. Starting from the very beginning of Ukraine’s independence, Moscow has been reacting painfully on each Kiev’s attempt to become closer to the EU. Russia understood that its greatness could never revive without Ukraine, and without this Russia could never become a full-scale world actor. As such, the European integration of Ukraine became a red rag and a target for Moscow at the same time. As soon as Ukraine makes a step towards the EU, the Russian side used to react immediately: politically or economically. For instance, right before the launch of the EU Eastern Partnership (May 2009), in the winter of 2009 Russia initiated a “gas war” against Ukraine, as a result of which many European states found themselves on the brink of energy crises caused by the stoppage of natural gas supply from Russia (Moscow groundlessly put the blame on the Ukrainian side)1.

Despite all obstacles, Ukraine has been moving towards the signature of the Association Agreement with the EU. Russian leaders were not waiting lazily and prepared their own scenarios, which they planned to launch if the Agreement was signed. In fact Russia is currently putting into action one of such scenarios. Being under pressure from Moscow the former Ukrainian President Victor Yanukovych refused to integrate Ukraine into the EU. However, the people of Ukraine, European by spirit, expressed its strive to live in a European state and won the Revolution of Dignity. This urged the Kremlin to launch previously prepared plan directed at destroying Ukraine as a state. The results of the launch of this plan are annexation of the Crimea, destabilizing of the situation in the South-Eastern regions of Ukraine and actual war in the Donbas.

So, why the Kremlin continues to add oil into fire, even realizing that the Ukrainian people will not obey? Firstly, current unchangeable Russian leadership (Putin de facto and de jure rules Russia for the last 15 years) does not reject its plans to transform Russian Federation into “the Russian Empire”, which will look like a car without one wheel without Ukraine.

Secondly, development of democracy in Ukraine creates obstacles for Russian leaders to build authoritarian state with humble population, which could be continuously robbed and exploited.

Thirdly, further economic and technological development of Ukraine with the help of the EU will inevitably lead to reducing dependency of Ukraine on Russian mineral resources (natural gas, oil) and low-technological Russian products. Simultaneously, all Ukrainian enterprises and business will have to start using European standards of doing business and in case of Russian refusal to cooperate with them in some spheres – redirect their products to new markets. That is why Moscow continuously announces that the Association Agreement with the EU will be harmful to Ukrainian economy and cause serious losses, as long as Russia could not possibly have preferential conditions of economic cooperation with the state creating a free trade zone with the EU. In fact, the Russian producers have already been losing formidable Ukrainian market and inexpensive and so necessary Ukrainian-made spare parts for their machine producing sphere, namely
for the Russian defense industry.

Fourthly, Russian capital (it is worth remembering that Moscow rulers in fact control it) has always been trying to broaden its presence in Ukraine, but the European norms of doing business create obstacles to it. As such, Russian capital has not used to operate under transparent rules and as it is better adapted to “black” and “grey” business schemes.

Despite counteractions from Moscow, Ukraine continues its course towards the European integration, and on 27 June 2014 Ukraine signed the Association Agreement (AA) with the European Union, which was ratified by the European and Ukrainian parliaments on 16 September 2014. At the same time, Ukraine as well as the European Union will have to take into account the Russian factor in their bilateral relations, the factor that will remain an obstacle.

However, the signature of the Association Agreement opened a new page of deepening relations with the EU, which implies reaching real political and economic integration of Ukraine into the European Community. For Ukraine, this means a step forward towards further development of its political system, democracy, civil society, economy, security and other spheres. This also includes stabilization of the situation in the Eastern Europe, which will settle all problems and disputes by means of negotiations and compromises being inspired by the EU example, without expressing threats and use of arms or other forceful means, which the Russian Federation uses.

It seems that the Ukrainian state and its people are ready enough for drastic changes and transformations envisaged by the Association Agreement with the EU. Firstly, political will of the current Ukrainian leadership is directed at continuing the European integration process in Ukraine. This was declared at the European Council meetings by the Ukrainian Prime-minister Arseniy Yatsenyuk right after the victory of “Maidan” on 6 March 20142 and confirmed by the newly elected President of Ukraine Petro Poroshenko, in Brussels on 30 August 20143.

Secondly, all previous economic (milk, meat, pastry) and energy wars have already forced Ukrainian businessmen to look actively for other then Russian markets and new suppliers that was stimulated by clear and concrete rules of the European market. Besides, de facto military struggle with the Russian Federation and limiting actions on behalf of Ukraine, including the law on sanctions against Russia adopted by the Ukrainian Parliament on 14 August 2014, force Ukrainian manufacturers to redirect their products to other markets and search new business opportunities as well.

Thirdly, and more importantly, Ukrainian people’s support to the European integration is growing fast. During last year only, the number of supporters to European integration among the Ukrainian population has grown by 10%. According to the surveys made in May 2013, 41,7% of Ukrainian respondents supported integration of Ukraine into the EU, in December 2013 this number grew to 46,4%, and in May 2014 reached 53%4. This was largely caused by Russia itself and its aggressive actions towards Ukraine, which not only united the people of Ukraine but also changed its views. These Russian actions also caused significant changes in the views of the population in the Eastern Ukraine.

Growing people’s support creates a solid groundwork for the successful implementation of the Association Agreement, establishes conditions for achieving positive changes in Ukraine and stabilization of situation in the Eastern Europe.

Political dimension of the Agreement
The Association Agreement between Ukraine and the EU actually consists of two parts: political and economic. On 21 March 2014, the Ukrainian Prime minister Arseniy Yatsenyuk signed the political part of the Agreement that worried Russia much less than its economic part. Political dimension envisages rapprochement between Ukraine and the EU, establishing continuous political dialogue and in fact reforming the country5.

According to the Agreement, Ukraine has to use European norms of administration, rule of law, human rights, protection of ethnic minorities and basic freedoms. Ukraine will obtain possibilities to deepen its participation in policies, programs and agencies of the EU, which will help considering Ukrainian position within them.

Adapting Ukrainian administration system to European standards is expected to increase efficiency of the state agencies, decrease the level of corruption, and improve state financial administration and state and local budget planning processes, as well as to improve existing social policies6. These are changes expected by the Ukrainian people. As shown by the opinion poll conducted in May 2014 by the Ukrainian Fund “Democratic Initiatives”, Ukrainians insist on immediate anticorruption reform (63% of respondents), social services sector reform (50%), healthcare system reform (50%), reform of judiciary and prosecution (45%), law-enforcement bodies’ reform (39%)7.

Public expectations of above mentioned reforms consolidate the Ukrainian society because people on the West and on the East of Ukraine want them. Justification of these expectations as result of successful reforms can become the criteria for the Ukrainian society to assess fulfillment of the Association Agreement and in fact the overall process of integrating Ukraine into the EU. Simultaneously the process of visa liberalization for Ukrainian citizens continues. As mentioned by some politicians in the EU, signing the Association Agreement is expected to fasten this process as long as a separate chapter of the Agreement (Title III) is devoted to this issue8. The document clearly stipulates: “The Parties shall take gradual steps towards a visa-free regime in due course”9.

Arrangement of secure borders is one of the elements of the EU visa liberalization process. With regard to the current situation, the Ukrainian-Russian border is the most problematic part of the Ukrainian border, as long as nowadays Russia uses its imperfection to transport armament and human resources into the Ukrainian territory10. It would be worth deploying EUBM mission on the Eastern Ukrainian border to arrange safe, protected and secure border with Russia.

Significant portion of the association process is security dimension, especially with regard to the current situation in the Eastern Ukraine. Almost all goals of the political dialogue envisaged by the Agreement have to do with providing security11. At the forefront of cooperation between Ukraine and the EU there are tasks of broadening cooperation in international security and crisis management spheres; achieving peace, security and stability in Europe; building dialogue in security and defense spheres; support to principles of independence, sovereignty, territorial integrity and inviolability of borders. Their practical performing in the process of implementation of the Association Agreement has to be directed to reforming and strengthening security sector of Ukraine, modernization and supplying new armament to the Ukrainian Armed Forces, as well as joint efforts of Ukraine and the EU to establish probably new security order all over the Europe (possibly in the OSCE framework).

Although the Association Agreement has not yet come into force, existing challenges force both Ukraine and the EU to cooperate in crises management as mentioned in the Article 10 of the Agreement12. This will become one of the first real tests to efficiency of the Association Agreement. United action of Ukraine and the EU to counteract Russian aggression, with the aim to restore territorial integrity and sovereignty of Ukraine, is an inclusive part of implementation of the Agreement. Having taken multiple obligations envisaged by the Agreement and meeting all demands of the EU, Ukraine must be sure that the other party will stick to its obligations and will show unity and consistency in accomplishing the EU Common foreign and security policy.

The armed conflict in the Eastern Ukraine erupted for reasons artificially created by one party – the Russian Federation, which is to be held responsible for the destabilizing situation in the Eastern Ukraine – in direct proximity to the European Union. The EU has already done much to settle the conflict including the imposition of three waves of sanctions, active participation in the negotiation process, providing full support and assistance to Ukraine. Acknowledgement of Russian aggression against Ukraine by the EU, stipulated in Conclusions of the Special meeting of the European Council on 30 August 201413, is a very important step in this regard. The EU also took an obligation to provide financial and material aid to Ukraine (by the end of the year Ukraine expects to receive 250 million euro grant and 510 million euro preferential loan) and continues to insist on the fast settling of the conflict.

As long as Moscow has acted aggressively and decisively towards Ukraine, counteractions must be quick and decisive. It is worth mentioning that using negotiation process as the only means to settle 2008 Russian-Georgian conflict has led to the fact that territorial integrity of Georgia has not been restored by now. Diplomatic efforts must be backed by stronger arguments because the current Russian authorities unfortunately use its forceful impact in international negotiations.

The end of Russia’s aggression policy in the Post-Soviet area would be an indication of the EU success and demonstration to European nations, which have already signed the Association Agreement with the EU, such as Moldova and Georgia, that due to integration to the EU they can achieve their important political objectives including preserving territorial integrity, stability and security.

Economic advantages of the Agreement for Ukraine
Economic part of the Agreement envisages the creation of a free-trade zone between the EU and Ukraine, which is definitely a positive step for Ukrainian economy, as long as it will allow further liberalization of Ukraine’s market. According to experts from the Institute of economic studies and political consultations, this will strengthen competition and lead to the improvement of the quality, lower prices and to some extent will slower the inflation14.

Growing volume of mutual trade between Ukraine and the EU is expected to have positive influence on Ukrainian economy, broadening share of Ukrainian goods at European markets, increase of European goods nomenclature at Ukrainian market, which is expected to stimulate Ukrainian economy to improve price policy.

For now, the volume of trade exchange between the EU and Ukraine is almost the same as between Russia and Ukraine. For instance, foreign trade of goods between Ukraine and the EU in 2013 has reached $43,81 billion (27% of the overall Ukrainian foreign trade)15, at the same time trade of goods with Russia equaled to $44,96 billion (27,7%)16.

It is worth mentioning that starting from 2012 the overall trade between Ukraine and Russia began to decrease. So, the trade grew in 2011 by 33,5% compared to 2010, but in 2012 it decreased by 7,4% and in 2013 by 12,6%. This trend was preserved in early 2014. It can be concluded that decrease of mutual trade between Ukraine and Russia is not connected to the signature of the Association Agreement with the EU, that has become a widely speculated topic among adversaries to Ukrainian European integration (first of all inside Russia). This trend began in times of V.Yanukovich presidency, two years prior to the date of the expected signing of the Association Agreement. Probably adversaries to the European integration of Ukraine try to explain decrease of the volume of trade between Russia and Ukraine and hinder economic integration of Ukraine into the EU. The latter has been partly put into existence.

Despite other nations, even post-Soviet Moldova and Georgia, Ukraine is forced to participate in trilateral consultations with Russia and the EU concerning real risks for Russian-Ukrainian relations, possibly arising from the free-trade zone between Ukraine and the EU17. Despite the conduct of several rounds of such talks, including talks on the highest level with the participation of the EU High Representative Catherine Ashton, President of Ukraine Petro Poroshenko and President of Russia Vladimir Putin18, the Russian side continues to send signals of displeasure about the Agreement between the EU and Ukraine, and this signals are even accompanied by threats on behalf of Moscow. For instance, on 29 August 2014 Russian minister of economic development Alexey Ulyukayev stated that Russia will impose protective measures, if the EU and Ukraine reject its proposal to amend the Agreement19.

It is obvious that the mentioned threats and tough position of Russia were partly effective because at the Trilateral ministerial meeting on 12 September 2014 the representatives of the EU, Ukraine and Russia took decision on “delaying until 31 December 2015 the provisional application of the DCFTA while continuing autonomous trade measures of the EU to the benefit of Ukraine during the period”20. The main reason of this decision was ability “to fully support the stabilization of Ukraine”, as mentioned in the Joint Ministerial Statement, that witnessed full desire of the EU not to jeopardize the current fragile state of seize-fire, which was reached by the Trilateral Contact Group on 5 September 2014 in Minsk21, and not to provoke Russia to further escalation of the conflict on the East of Ukraine. At the same time, this decision is not a real obstacle for the Association process of Ukraine. Firstly, according to the Article 486 of the AA, the Parties can provisionally apply this Agreement in part and firstly concerning DCFTA. If the EU took corresponding decision, the Parties might start establishing the free trade area from the first day of October 2014, taking into account that the Ukrainian Parliament ratified the Agreement on 16 September 2014, but experience of the Western Balkans showed that a period between signature of the Association and Stabilization Agreement and beginning of implementation of the Interim Trade Agreement (as part of ASA in Balkan variant) was long to 1,5-2 years. Secondly, a real process of establishing a free trade area, according to the Article 25 of the AA, may last 10 years at maximum starting from the entry into force of this Agreement, that is after ratification by the EU, which envisages ratification procedures in all 28 member-states, the European Parliament (ratified on 16 September 2014) and corresponding decision of the European Council. According to the mentioned experience of the Western Balkans states, the whole ratification procedure in the EU can last several years. Thirdly, the EU tries to save correlation between the EU-Ukraine DCFTA and the CIS FTA to stimulate development of economic cooperation in Europe and push Russia to continue economic and trade relations with Ukraine. Fourthly, nobody inhibits Ukraine to apply unilaterally those positions of the AA, which lead to improvement of its economic system.

Reform of the Ukrainian economy and its adapting to the EU standards, envisaged by the Agreement, continues and, as estimated the Ukrainian minister of economic development P.Sheremeta, will “show the export potential of the state”22. This means that after synchronizing Ukrainian legislation, technical regulation and standards with the EU criteria Ukrainian producers will have a direct access to the European market, which will increase the export volume and thus will help increase the domestic production in Ukraine. According to assessments of the Ukrainian experts, harmonization of Ukrainian standards with European ones by only 50-75% will lead to 0,8% growth of Ukrainian GDP per year23.

This process is not an easy one for Ukrainian producers, as long as negative balance in trade with Russia is $4 billion and at the same time negative balance of trade with the EU is $10,3 billion. In other words, big number of Ukrainian producers is now oriented to the traditional Russian market, operate under Russian standards and will be forced to modernize their production. Due to possible imposing of limiting sanctions by Russia, part of them will be forced to transfer to European standards and search new markets for their products, but part of them will keep possibility to operate in the Russian market.

Those Ukrainian producers who are oriented towards the Russian customers announce the need for a long period (up to 5 years) to prepare themselves before the beginning of operating within the free-trade zone with the EU. Nevertheless, the EU-Ukraine Association Agenda was adopted in June 2009 and in fact became a prototype of the future Association Agreement with the aim of fulfillment of its separate provisions24. This means that Ukrainian producers have already had the needed 5-year term to prepare them for the economic integration into the European Union and had to begin this process at that time.

Implementation of the EU-Ukraine Association Agreement will have positive consequences for the Ukrainian population. As the experts from the Institute of economic studies and political consultations estimate, the Agreement will lead to increase revenues of citizens, lowering prices due to growing proposal and competition, improving quality of goods and services in the market. The last one is closely connected to harmonizing Ukrainian legislature with the European in spheres of food products security and technical regulation. However, prices for some other products may increase (first of all it concerns goods which are protected by copyright legislation, i.e. computer software, movies, medicament etc.), and law quality workers will be forced either to increase their professional level or to search new job opportunities25.

The Agreement envisages increase of cooperation between Ukraine and the EU on regional policy issues that is aimed at support to development of economically backward territories, and in rural areas policies. The success of such cooperation will mean improving life conditions, decrease of unemployment and growing welfare of separate regions.

Consequences of the Agreement for the Eastern European region
No doubt that signing of the Association Agreements with Ukraine, Moldova, and Georgia is to some extent demonstration that the idea of the EU Eastern Partnership appears to be not only another form of cooperation but a real effective project of the EU to spread European values in the Eastern European region, and as it was mentioned by the European Commission President Jose Manuel Barroso, a signal of effectiveness of the EU policy in the East26. In other words, this puts into action the main idea of the EU Eastern Partnership: strengthening democratic processes in states of the Eastern Europe and Southern Caucasus, assisting them in modernization and establishing the rule of law, adopting European standards and creating frameworks for further rapprochement of the Eastern partners with the EU. In future these processes will have to provide political and economic stability in the Eastern European states, which is needed nowadays.

Government administrating procedures, reformed in accordance with the EU standards, straight and understood by the Eastern European peoples, will allow these states not to change their foreign and domestic policy vectors depending on results of every election. This will help stabilizing situation both in every state and the whole region.

By signing the Association Agreement each state, including Ukraine, has shown that their foreign policy is unchanged and aimed at integrating into the EU. This foreign policy vector is considered unfavorable by Russia, which tries to preserve its influence in the post-Soviet space by using the dirtiest methods of destabilizing the situation. Among the six nations of the Eastern Partnership only Belarus has no conflict situation on its territory. This is reached due to support of Russian initiatives in the post-Soviet space by the Belarus leadership (CIS, Customs union, EurAsEC). All other nations have either active or frozen conflicts directly caused by Russia’s actions: Ukraine has Donbas and Crimea, Moldova has Transnistria, Georgia has Abkhazia and Southern Ossetia, Armenia and Azerbaijan have Nagorno-Karabakh. By keeping these regions unstable and by threatening to quickly destabilize the situation there, Russia still manages to preserve its influence in the Eastern Europe.

In case of Ukraine, Russia did not create conflict zones on its territory just immediately after the USSR collapse because it managed to influence Ukrainian political leadership and effectively use economic means of influence (gas, milk and other wars). At the same time Moscow strengthened gradually economic, information, political and even military influence in the Ukrainian Crimea, a base for the Russian Black Sea Fleet, simultaneously trying to tie Ukrainian Donbas to Russia with the use of ideology and economic means. For this Russia used various tools: religious proximity; nostalgic sentiments about careless Soviet past; inclusion of these territories into the Russian Empire (historical factor); Russian language and “the need to protect it”; demonstration of better life within Russia (in Moscow and Saint-Petersburg, while hiding miserable state of other Russian regions); stable political system (which role was played by authoritarian regime in the RF), and some other factors. All these were supported by a large number of Russian politicians, political scientists, political technologists and the Russian mass media. When it became clear that Ukraine can ultimately move away from Russia, Moscow used its influence in the Crimea and Donbas trying to transform these regions into zones of instability and hinder Ukraine’s movement towards the EU. That is why signing the Association Agreement with Ukraine, as well as with Georgia and Moldova became shocking news for Russia.

Despite internal disputes within the EU on ways of settling the conflict in the Eastern Ukraine, today the EU shows readiness to cooperate actively with Ukraine in the security sphere that is envisaged in the Association Agreement. For instance Article 9 of the Agreement “Regional stability” stipulates: “The parties shall intensify their joint efforts to promote stability, security and democratic development in their common neighborhood, and in particular to work together for the peaceful settlement of regional conflicts”27. Without doubt this article in the text of the Agreement took into account the conflicts existing at that moment, first of all in Transnistria, Abkhazia, Southern Ossetia and Nagorno-Karabakh. However it should also encompass the conflict continuing in the Donbas.

The EU and its member-states put much effort to settle this conflict, but positions of some European states can lead to relatively moderate position of the EU, while aggression from the Russian side against Ukraine grows. In this case stability, security, and democratic development can be threatened, thus causing the appearance of new source of tension within the common neighborhood which contradicts basic principles of the EU Common foreign and security policy.

This situation currently is favorable only to one party – Russia, which uses all possible means, from military intervention in the Eastern European states to economic blackmailing of the EU member-states, to reach its goals.

So, the Association Agreement between the EU and Ukraine is directed at political and economic development of the nation, stabilizing the situation within the state and in the overall Eastern European region. However unwillingness of Russia to lose control over this region and Moscow’s actions, directed at fueling existing and creating new conflicts zones, tend to further destabilize the situation. Russia tries to reach it in order to show inability of the EU to guarantee peace and stability and in order to hinder further spread of the EU values upon the whole Eastern European region.

Vitalii Martyniuk – Vice-president of the Center for Global Studies “Strategy XXI”, Foreign policy expert of the Ukrainian Centre for Independent Political Research. Specialist on EU energy policies, EU Foreign Policy and EU-Ukraine relations.

1 V.Martyniuk, Ukraine and the EU in the Gas Post-Confl ict Situation: Three Development Options, Research Update, Vol. 15, 3/563, UCIPR, Kyiv, 2009, www.ucipr.kiev.ua

2 Statement of the Heads of State or Government on Ukraine, Brussels, 6 March 2014, www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf

3 www.president.gov.ua/en/news/31119.html

4 www.razumkov.org.ua/ukr/poll.php?poll_id=865

5 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Article 1

6 http://tsn.ua/politika/scho-dast-pidpisannya-ugodi-pro-asociaciyu-ukrayini-z-yevrosoyuzom-356568.html

7 European integration of Ukraine: experience of neighbors and prospects of consolidation of society, Ilko Kucheriv Democratic Initiatives Foundation, www.dif.org.ua

8 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Title III

9 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Article 19

10 Андрій Дихтяренко ≪Олексій Данилов: Війна в Україні закінчиться розвалом Росії≫, 07.08.14, ≪Обозреватель≫

11 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Article 4

12 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Article 10

13 Conclusions, Special meeting of the European Council, 30 August 2014, p.3.

14 http://www.eurointegration.com.ua/articles/2014/06/27/7023743/

15 www.ukrstat.gov.ua

16 www.russia.mfa.gov.ua/ua/ukraine-ru/trade

17 http://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/press_corner/all_news/news/2014/2014_07_14_01_en.htm

18 www.europa.eu/rapid/press-release_MEX-14-0825_en.htm

19 www.ria.ru/economy/20140829/1021874602.html#ixzz3BIROVD2j

20 Joint Ministerial Statement on the Implementation of the EU-Ukraine AA/DCFTA, Brussels, 12 September 2014; www.europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-14-276_en.htm

21 Protocol on the results of consultations of the Trilateral Contact Group, signed in Minsk, 5 September 2014; www.osce.org/home/123257

22 www.me.gov.ua/News/Detail?id=1714bбс0-6cfd-4f37-8239-2cб19b42a18a

23 www.me.gov.ua/News/Detail?id=1714bбс0-6cfd-4f37-8239-2cб19b42a18a

24 Association Agenda Ukraine-EU, MFA Ukraine www.mfa.gov.ua/ua/about-ukraine/european-integration/ua-eu

25 http://www.eurointegration.com.ua/articles/2014/06/27/7023743/

26 http://www.center.gov.ua/ua/publication/content/812.htm

27 Association Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and Ukraine, of the other part, Article 9.

Cele polityki Polski wobec kryzysu politycznego na Ukrainie (listopad 2013 – luty 2014 r.)

Andrzej Szeptycki

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 5, grudzień 2013, ss. 11-28]

Podpisanie przez Ukrainę umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską ustanawiającej Pogłębioną i Kompleksową Strefę Wolnego Handlu (DCFTA) było co najmniej od 2010 r. jednym z kluczowych celów polityki zagranicznej Polski w odniesieniu do Ukrainy, prezentowanym jako miara sukcesu polskiej polityki wschodniej i pośrednio naszej roli w UE. „Duże nadzieje wiążemy z listopadowym szczytem Partnerstwa Wschodniego w Wilnie. Za pełny sukces uznamy podpisanie umów – stowarzyszeniowej i o wolnym handlu z Ukrainą”1 – mówił minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski prezentując w 2013 r. w Sejmie priorytety polskiej polityki zagranicznej. Rezygnacja przez Ukrainę z podpisania umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską (21 listopada 2013 r.), a następnie masowe protesty społeczne i będący ich następstwem kryzys polityczny na Ukrainie, wreszcie obalenie Wiktora Janukowycza stanowiły istotne wyzwanie dla polskiej polityki zagranicznej. Decyzja władz ukraińskich została uznana przez polską opozycję za przejaw fiaska ukraińskiej polityki Platformy Obywatelskiej2. Polskim władzom zarzucano bierność wobec sytuacji na Ukrainie – przedstawiciele Polski mieli nazbyt późno odwiedzić Ukrainę po rozpoczęciu proeuropejskich protestów, a minister Radosław Sikorski niewystarczająco aktywnie zabiegać o nałożenie przez UE sankcji na ukraińskie władze3.

Zaangażowanie polskiej dyplomacji w rozwiązanie kryzysu w jego końcowej fazie (porozumienia z 21 lutego 2014 r.), a następnie odsunięcie od władzy prezydenta Janukowycza tylko po części rozwiały te zastrzeżenia. Wątpliwości budziły zarówno treść zawartego porozumienia (wybory prezydenckie pod koniec roku), zwłaszcza że jeszcze w dniu jego podpisania prezydent Ukrainy uciekł ze stolicy, jak i sposób prowadzenia negocjacji przez polskiego ministra spraw zagranicznych (Sikorski groził liderom ukraińskiej opozycji, że jeśli nie podpiszą porozumienia, władze podejmą wobec nich bardziej radykalne działania)4. Artykuł nie obejmuje polityki Polski wobec Ukrainy w okresie agresji rosyjskiej przeciwko Ukrainie na Krymie.

Debata wokół polskiej polityki wobec ukraińskiego sąsiada każe zastanowić się, jakie były cele polityki Polski wobec Ukrainy podczas niedawnego kryzysu politycznego w tym kraju. Odpowiedź na to pytanie pozwoli na bardziej obiektywną ocenę działań polskich władz na przełomie 2013/2014, a zarazem na sformułowanie rekomendacji umożliwiających wypracowanie bardziej efektywnej z perspektywy Polski polityki wobec Ukrainy.

Istnieje szereg teoretycznych propozycji dotyczących klasyfikacji celów polityki zagranicznej państwa. Można zatem mówić o celach długookresowych (niekiedy utożsamianych z interesami narodowymi), średniookresowych i krótkookresowych, celach egzystencjalnych (raz jeszcze bliskich interesom), koegzystencjalnych (wspólnych dla większej grupy państw) i funkcjonalnych5. W odniesieniu do Polski ciekawe podejście proponuje Roman Kuźniar. Jego zdaniem polityka zagraniczna III RP miała na celu realizację czterech zasadniczych celów: odzyskanie suwerenności, zapewnienie Polsce bezpieczeństwa, dobrobytu, wreszcie pozycji na arenie międzynarodowej. Pierwsze trzy zostały zasadniczo zrealizowane wraz z wycofaniem wojsk rosyjskich (suwerenność), wejściem do NATO (bezpieczeństwo) i UE (dobrobyt). Czwarty stał się najważniejszym celem polskiej polityki zagranicznej, a zarazem polemik jej towarzyszących na przestrzeni ostatnich 10 lat6. Model Kuźniara w konstruktywny sposób łączy teorię z praktyką, dlatego warto przez jego pryzmat spojrzeć na politykę Polski wobec Ukrainy.

Suwerenność
Polscy politycy i komentatorzy chętnie sięgają po dwa cytaty. Pierwszy z nich często łączony z dorobkiem paryskiej „Kultury” sformułował jako pierwszy w 1920 r. Ignacy Daszyński: „nie może być wolnej Polski bez wolnej Ukrainy i wolnej Ukrainy bez wolnej Polski”7. Drugi rozwinął w swoich pracach Zbigniew Brzeziński: „zachowując kontrolę nad Ukrainą, Rosja mogłaby dalej aspirować do roli przywódcy ekspansywnego imperium eurazjatyckiego (…). Odrzucenie przez Ukrainę przeszło trzystu lat imperialnej dominacji Rosji oznaczało utratę kontroli nad potencjalnie bogatym regionem przemysłowym i rolniczym oraz pięćdziesięcioma dwoma milionami ludzi wystarczająco bliskich Rosjanom pod względem narodowościowym i religijnym, aby uczynić Rosję mocarstwem wielkim i wpływowym”8.

Warto zastanowić się, jak te dwie tezy przekładają się na niedawną sytuację. Nie ulega wątpliwości, że kryzys polityczny stanowił zagrożenie dla suwerenności Ukrainy. Mówił o tym w jednym z niedawnych wywiadów minister Sikorski, stwierdzając że postulat ukraińskich władz, by podjąć trójstronne rozmowy UE – Ukraina – Rosja to w istocie kwestia „filozofii definiowania [własnej] suwerenności”9. Desuwerenizacja Ukrainy stanowiłaby też jednak istotne wyzwanie dla Polski.

Federacja Rosyjska od rozpadu Związku Radzieckiego dąży do podtrzymania i/lub zwiększenia zależności łączących Ukrainę z Rosją10. Jej działania obejmują ukraiński system polityczny, gospodarkę, sektor obrony, społeczeństwo, kulturę, wreszcie politykę zagraniczną. Na płaszczyźnie wewnątrzpolitycznej władze rosyjskie wspierają ukraińskich polityków postrzeganych jako prorosyjscy, natomiast starają się osłabić tych uważanych za przeciwnych Federacji Rosyjskiej (Wiktor Juszczenko). Dążą również do implementacji na Ukrainie antydemokratycznych rosyjskich wzorców ustrojowych, co upodobni Ukrainę do Federacji Rosyjskiej, ograniczy jej możliwości współpracy z krajami zachodnimi i w efekcie – wzmocni zależność od Rosji. Na płaszczyźnie ekonomicznej, Rosja wykorzystuje przede wszystkim uzależnienie Ukrainy od rosyjskich dostaw surowców energetycznych i rosyjskiego rynku zbytu. Sabotuje próby ograniczenia zależności od dostaw rosyjskiego gazu (np. poprzez rozwój współpracy Ukraina – UE) i zachęca ukraińskie władze do utrzymania dotychczasowych schematów zależności, proponując periodycznie „atrakcyjne” obniżki ceny za gaz. W sferze bezpieczeństwa i obrony najważniejszym przejawem uzależnienia Ukrainy jest obecność w tym kraju rosyjskiej Floty Czarnomorskiej – kilkunastu tysięcy rosyjskich żołnierzy rozlokowanych przede wszystkim na etnicznie rosyjskim Krymie. W sferze społecznej Rosja stara się wykorzystać przede wszystkim sympatię jaką cieszy się (a przynajmniej cieszyła) w ukraińskim społeczeństwie i głębokie podziały regionalne cechujące Ukrainę. Federacja Rosyjska gra na dezintegrację Ukrainy, starając się związać z sobą tradycyjnie prorosyjskie południowe i wschodnie obwody kraju. W sferze kultury Rosja dysponuje czterema zasadniczymi narzędziami – językiem rosyjskim (oficjalnie posługuje się nim jako ojczystym 29% mieszkańców Ukrainy, ale w praktyce są to zaniżone dane), wciąż popularną na Ukrainie poradziecką historiografią kładącą nacisk na związki łączące oba państwa, religią prawosławną, szczególnie w wersji reprezentowanej przez Ukraiński Kościół Prawosławny (Patriarchatu Moskiewskiego), oraz rosyjskimi i rosyjskojęzycznymi mediami dostępnymi na Ukrainie. W sferze polityki zagranicznej Rosja chce uniemożliwić Ukrainie rozwój współpracy z instytucjami zachodnimi i skłonić do zaangażowania się w proces reintegracji obszaru poradzieckiego.

Wydarzenia ostatnich trzech miesięcy są doskonałą ilustracją rosyjskiej polityki. Federacja Rosyjska nakłoniła Ukrainę do rezygnacji z podpisania umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Kolejnym krokiem miała być z perspektywy Rosji akcesja Ukrainy do Unii Celnej, która ściślej zwiąże oba kraje, zapewniając Federacji Rosyjskiej dominującą pozycję nad Ukrainą, dzięki istniejącym w ramach UC rozwiązaniom instytucjonalnym11. Aby osiągnąć swe cele, Rosja wykorzystała uzależnienie ekonomiczne Ukrainy (sierpniowa blokada ukraińskiego eksportu do Rosji, grudniowe porozumienia moskiewskie zakładające warunkową obniżkę ceny za rosyjski gaz i wykup przez Federację Rosyjską ukraińskich obligacji). Istotnym wyzwaniem stały się dla władz rosyjskich protesty społeczne na Ukrainie. Dlatego stały się one przedmiotem ostrej krytyki ze strony rosyjskich polityków i mediów. Władimir Putin stwierdził w grudniu, że przypominają one „pogrom” i próbę obalenia legalnego rządu12. W interesie rosyjskich władz leżała eskalacja kryzysu na Ukrainie i potencjalnie jego krwawe – byle skuteczne – rozwiązanie przez ukraińskie władze. Taki scenariusz uniemożliwiłby Wiktorowi Janukowyczowi dalszy dialog z Zachodem i skazałby go na dalsze uzależnienie od Rosji.

Podporządkowanie Ukrainy Rosji należałoby uznać za znaczący krok ku dekonstrukcji postzimnowojennego ładu w Europie i zakwestionowanie jego zasad, tak jak zostały one sformułowane na gruncie OBWE (zakaz dominacji, swoboda wyboru sojuszy, zakaz roszczenia sobie prawa do szczególnej odpowiedzialności za utrzymanie pokoju w regionie OBWE lub uważania części tego regionu za swoją strefę wpływów13). Federacja Rosyjska od lat 90. dążyła do uznania przez Zachód swoich szczególnych praw w odniesieniu do dawnej Europy Wschodniej czy krajów poradzieckich. Chciała uczynić z OBWE główną strukturę bezpieczeństwa, w ramach której funkcjonowałaby dwa mniejsze obszary – wschodni, w ramach którego główną rolę odgrywałaby Federacja Rosyjska i WNP oraz zachodni, obejmujący NATO i UE14. Rosyjska polityka była też bezpośrednio wymierzona w Polskę – wystarczy przypomnieć jej zdecydowany sprzeciw wobec członkostwa Polski w Sojuszu Północnoatlantyckim, czy bardziej ograniczone działania mające utrudnić poszerzenie UE (kwestia ruchu osobowego obwód kaliningradzki – Rosja)15.

W latach 90. polityka ta nie przyniosła wymiernych efektów. Sytuacja uległa zmianie w kolejnej dekadzie. W 2008 r. Rosja zablokowała objęcie Ukrainy i Gruzji Planem Działań na rzecz Członkostwa w NATO (szczyt w Bukareszcie) i praktycznie bezkarnie zbrojnie oderwała od tego drugiego kraju część jego terytorium (uznanie niepodległości Abchazji i Osetii Południowej, stworzenie „stref bezpieczeństwa” wokół tych dwu quasi-państw). W 2009 r. prezydent Dmitrij Miedwiediew przedstawił projekt traktatu o bezpieczeństwie europejskim. Dokument stwierdzał, że wszelkie działania każdej ze stron w sferze bezpieczeństwa (w tym również na forum organizacji międzynarodowych i sojuszy) powinny być podejmowane z uwzględnieniem interesów bezpieczeństwa wszystkich innych stron16. Takie sformułowanie w praktyce dawałoby Rosji prawo weta w odniesieniu do działań Sojuszu, w tym również jeśli chodzi o przyjmowanie nowych członków. Projekt ten nie doczekał się realizacji ze względu na wstrzemięźliwe stanowisko państw zachodnich. W 2013 r. Rosja osiągnęła jednak kolejny sukces, efektywnie blokując podpisanie przez Ukrainę (a także przez Armenię) umowy stowarzyszeniowej z UE.

Podporządkowanie Ukrainy byłoby kolejnym krokiem na drodze do rewizji postzimowojennego porządku. Krokiem ważnym, gdyż jak zauważył Brzeziński, w istotnym stopniu przywróciłby on Rosji wielkomocarstwową pozycję w regionie. Można tylko domniemywać, jakie byłyby kolejne cele polityki Federacji Rosyjskiej, jednak należy sądzić, że ważnym jej elementem byłaby odbudowa wpływów w Europie Środkowej. Rosja już prowadzi działania w tym kierunku – przede wszystkim w sektorze energetycznym. Wobec słabości NATO i wewnętrznych problemów, z jakimi boryka się Unia Europejska, członkostwo Polski w obu strukturach nie jawi się jako efektywna gwarancja przeciwko takiemu zagrożeniu.

W tym kontekście nie dziwi fakt, że polskie władze były przeciwne zbliżeniu ukraińsko-rosyjskiemu. Cel ten nie został bodaj nigdy otwarcie zwerbalizowany – zarówno dlatego, że próba wpływu na politykę zagraniczną Ukrainy zostałaby uznana za ingerencję w sprawy wewnętrzne tego kraju, jak i dlatego że otwarte postawienie tej sprawy przyczyniłoby się do pogorszenia relacji polsko-rosyjskich. Nie ulega jednak wątpliwości, że Polska i Rosja rywalizują na obszarze wspólnego sąsiedztwa17. Najważniejszym instrumentem była i pozostaje w tym kontekście perspektywa częściowej integracji Ukrainy z Unią Europejską w ramach umowy stowarzyszeniowej. Po pierwsze, reformy wymagane przez UE wzmocnią ukraińską gospodarkę, a przez to uczynią Ukrainę mniej podatną na wpływy Rosji. Po drugie, uczynią one ukraińskie życie polityczne i gospodarcze bardziej przejrzystym, co raz jeszcze ograniczy możliwość niejawnej ingerencji Rosji i jej agentów wpływu. Po trzecie, powstanie DCFTA uniemożliwi akcesję Ukrainy do Unii Celnej.

Bezpieczeństwo
Kryzys polityczny na Ukrainie niósł ze sobą cztery potencjalne zagrożenia dla Polski w sferze bezpieczeństwa, związane przede wszystkim z perspektywą destabilizacji państwa ukraińskiego, a także – w bardziej ograniczonym stopniu – ze wspomnianą już jego reintegracją z Federacją Rosyjską.

Zbliżenie ukraińsko-rosyjskie stanowiłoby istotne wyzwanie dla Polski na płaszczyźnie bezpieczeństwa. Wynika to przede wszystkim z faktu, że zaowocowałoby ono zapewne, tak jak w przypadku Białorusi, faktyczną integracją militarną obu krajów. Obecnie Polska graniczy z Obwodem Kaliningradzkim (210 km) i Białorusią (418 km). Siły białoruskie faktycznie działają w strukturach i zgodnie ze standardami Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. We wrześniu 2013 r. obie armie przeprowadziły wielkie manewry „Zachód 2013” (22 tysiące żołnierzy), których głównym celem było przećwiczenie działań przeciwko sąsiedzkim państwom NATO (Polska, republiki bałtyckie)18. Włączenie Ukrainy do tej współpracy istotnie pogorszyłoby pozycję Polski – zarówno z powodów geostrategicznych  militarny potencjał Ukrainy (około dwustutysięczna, choć niedofinansowana armia; rozległy kompleks przemysłowo-militarny, już obecnie silnie powiązany z Rosją).

Konflikt wewnętrzny na Ukrainie o charakterze zbrojnym stanowiłby istotne wyzwanie przede wszystkim ze względu na możliwość masowego napływu do Polski uchodźców z Ukrainy. Na podstawie Konwencji dotyczącej uchodźców z 1951 r. uchodźca to osoba, która „na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa (…)”. Wspomniana konwencja i regulacje UE gwarantują uchodźcom i osobom ubiegającym się o taki status szereg praw, z których najważniejsze to zakaz wydalania lub zawracania19. Należy im również zapewnić odpowiednie warunki życia (zakwaterowanie, dostęp do ochrony zdrowia) i przeprowadzić postępowanie administracyjne dotyczące wniosków o status uchodźców20. Unia Europejska oferuje państwom członkowskim pomoc w zakresie polityki azylowej, zwłaszcza w przypadku masowego napływu azylantów (tzw. tymczasowa ochrona21), niemniej główny ciężar spada na państwo, które musi ich przyjąć – w przypadku napływu uchodźców przez granicę polsko-ukraińską byłaby to Polska.

Polskie media kreśliły możliwość pojawienia się w Polsce „dziesiątek tysięcy uchodźców”, wskazując na fakt że w krótkim okresie Polska byłaby w stanie przyjąć zaledwie około tysiąca z nich i to przy zagęszczeniu istniejących ośrodków dla uchodźców. Gdyby przeznaczyć dla uchodźców ukraińskich również innego rodzaju placówki (internaty i bursy, koszary) dałoby się utworzyć do 150 tysięcy miejsc22. Taka liczba wydaje się prawdopodobna. W 1992 r. podczas wojny w Naddniestrzu z tej mołdawskiej prowincji uciekło co najmniej 40-100 tysięcy ludzi23. W trakcie ostatniego znaczącego konfliktu wewnętrznego w Europie, jakim była wojna w Kosowie, swoje domy opuściło – w zależności od źródeł – od 700 tysięcy do ok. miliona uchodźców24. Konflikt kosowski miał bardzo brutalny charakter, niemniej trzeba mieć na uwadze fakt, że ta dawna prowincja Serbii liczy sobie ok. dwu milionów mieszkańców, podczas gdy Ukraina – 45 mln, a jej zachodnia część (potencjalnie najbardziej narażona na represje ze strony reżimu Janukowycza) – blisko 10 mln25. Nawet ograniczone działania militarne (nie wspominając o problemach ekonomicznych, takich jak wstrzymanie wypłat czy trudności w zaopatrzeniu) mogłyby zatem skłonić wspomniane uprzednio dziesiątki tysięcy osób do szukania schronienia w Polsce czy innych krajach UE sąsiadujących z Ukrainą. Wedle danych z 2010 r. koszt utrzymania jednego cudzoziemca ubiegającego się o azyl to ok. 40 złotych dziennie26, co przy kilkudziesięciu tysiącach uchodźców oznacza wydatki rzędu kilkudziesięciu milionów złotych w skali miesiąca i kilkuset milionów w skali roku.

Wojna domowa na Ukrainie mogłaby doprowadzić do przekształcenia Ukrainy w państwo upadłe (failed state). Upadłość ukraińskiego państwa – zanik struktur państwowych, brak realizacji podstawowych funkcji państwa, niezdolność do zapewnienia sobie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego – zaowocowałaby szeregiem wyzwań i zagrożeń zarówno dla Ukraińców, jak i dla ich sąsiadów. Z jednej strony terytorium Ukrainy stałoby się dogodną platformą działań dla zorganizowanych grup przestępczych, terrorystów i innych tego typu podmiotów. Z drugiej możliwa byłaby penetracja Ukrainy przez państwa sąsiednie (Rosja) – zarówno bezpośrednia, jak i pośrednia poprzez różnego rodzaju government organized non-governmental organizations (GONGOs). Upadek państwa ukraińskiego byłby dla Rosji dogodnym pretekstem do zwiększenia swojej obecności w tym kraju – oficjalnie w celu zapobieżenia dalszej destabilizacji, ochrony mniejszości rosyjskiej i ludności rosyjskojęzycznej itd. Wymagałby również zaangażowania na Ukrainie struktur euroatlantyckich – UE i NATO: przeprowadzenie tego typu operacji antykryzysowej byłoby znaczącym wyzwaniem dla obu organizacji, zwłaszcza biorąc pod uwagę rozmiary Ukrainy i niską popularność, jaką Sojusz Atlantycki cieszy się w tym kraju27.

W Europie nie ma państw upadłych – istnieją one lub istniały przede wszystkim w Afryce (Somalia), w mniejszym stopniu w Azji (Afganistan). Warto jednak rozważyć alternatywne następstwa konfliktu wewnętrznego, znane z historii współczesnej obszaru poradzieckiego, a mianowicie faktyczną secesję części terytorium Ukrainy przy jednoznacznym wsparciu Rosji (Naddniestrze, Abchazja, Osetia Południowa) lub bez niego (Górski Karabach). W razie wojny domowej na Ukrainie secesji mogłaby hipotetycznie dokonać wroga Janukowyczowi zachodnia Ukraina lub jej część (Galicja). Rosja ze swej strony mogłaby natomiast wesprzeć tendencje separatystyczne na Zakarpaciu.

Ten pierwszy scenariusz jest relatywnie mało prawdopodobny. Mieszkańcy zachodniej Ukrainy są bowiem, niezależnie od krytycznej oceny reżimu w Kijowie, przywiązani do ukraińskiej państwowości28. Warto natomiast odnotować, że powstanie czegoś na kształt państwa zachodnioukraińskiego zrodziłoby z polskiej perspektywy co najmniej dwa problemy. Po pierwszy, byłby to organizm biedniejszy od dzisiejszej Ukrainy. PKB na mieszkańca w zachodnich regionach to ok. 60% średniej krajowej29. Wobec trudnej sytuacji gospodarczej i niełatwych relacji z pozostałymi regionami Ukrainy (a także z Rosją, o czym za chwilę), zachodnia Ukraina stałaby się zapewne źródłem masowej emigracji w kierunku państw UE. Po drugie, istotną, jeśli nie dominującą siłą polityczną w ramach takiej hipotetycznej jednostki geopolitycznej byłaby partia „Swoboda”, co mogłoby doprowadzić do nasilenia sporów z Polską na tle historycznym.

Scenariusz zakarpacki wydaje się bardziej prawdopodobny. Towarzystwo Rusinów Podkarpackich już na początku lat 90. zwracało się o pomoc do władz rosyjskich, domagając się uznania za odrębny naród i zaprzestania prześladowań przez administrację ukraińską30. Jeden z liderów rusińskiej społeczności na Zakarpaciu, duchowny Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego) Dmytro Sydor korzystał ze środków finansowych pochodzących pośrednio od rosyjskich władz; współpracował również z „politechnologiem” Wiaczesławem Nikonowem, blisko związanym z Władimirem Putinem31. Można zatem sądzić, że Rosja wspierała jeśli nie separatyzm ukraińskich Rusinów, to przynajmniej nurt moskalofilski w ramach tej grupy etnicznej32.

Powstanie nowego (quasi) państwa w zachodniej części Ukrainy pociągnęłoby za sobą szereg negatywnych konsekwencji dla środkowoeuropejskich sąsiadów Ukrainy, w tym Polski. Byłby to krok na rzecz rewizji ładu postzimnowojennego w Europie, o czym była już mowa. Istnienie takiego quasi-państwa stanowiłoby również potencjalne źródło nowych konfliktów w regionie, tak jak problem Abchazji i Osetii Południowej doprowadził, piętnaście lat po ich faktycznym oderwaniu od Gruzji, do wojny rosyjsko-gruzińskiej.

Nieuregulowany status granicy pomiędzy Polską (Słowacją, Węgrami) a nową hipotetyczną jednostką geopolityczną na wschodzie sprzyjałby nielegalnej migracji – nie tylko Ukraińców, ale i Rosjan czy emigrantów z państw azjatyckich, dla których obszar WNP jest ważnym szlakiem tranzytowym w kierunku Unii Europejskiej. Kolejnym wyzwaniem byłby zapewne przemyt. Ponadto istnienie takiego quasi-państwa sprzyjałoby niekontrolowanej proliferacji broni konwencjonalnej ze składów ukraińskiej armii, która mogłaby zasilić grupy przestępcze.

W tym kontekście nie dziwi fakt, że istotnym celem Polski w odniesieniu do ukraińskiego kryzysu pozostawała stabilność Ukrainy. W interesie Polski nie leżała eskalacja konfliktu – zarówno przez rządzących, jak i przez protestujących, nawet jeśli racje moralne stały po stronie tych ostatnich. Władzom polskim zależało na załagodzeniu sytuacji, później przerwaniu walk i wypracowaniu kompromisowego rozwiązania, nawet jeśli ten ostatni nie spełniałby w pełni oczekiwań demokratycznych sił na Ukrainie. Tym właśnie należy tłumaczyć pewną wstrzemięźliwość polskich władz w pierwszej fazie kryzysu czy też naciski polskiego ministra spraw zagranicznych na ukraińską opozycję w przededniu upadku Janukowycza.

Dobrobyt
Polski eksport na Ukrainę wyniósł w 2012 r. 17 mld złotych, czyli 2,8% całego naszego eksportu, natomiast import 8,3 mld złotych czyli 1,3%33. W skali bezwzględnej nie są to znaczące liczby, niemniej należy odnotować fakt, że wobec ogólnie negatywnej dynamiki polskiego eksportu znaczenie ukraińskiego rynku dla polskich przedsiębiorstw rośnie. Polska eksportuje na Ukrainę przede wszystkim wyroby przemysłu elektromaszynowego (29,2%), wyroby przemysłu chemicznego i tworzywa sztuczne (18,9%) oraz artykuły rolno-spożywcze (12,2%) – wzrasta rola tego ostatniego sektora, zwłaszcza jeśli chodzi o artykuły pochodzenia zwierzęcego. Sprowadza natomiast wyroby metalurgiczne, produkty mineralne, artykuły rolno-spożywcze34. Łączna wartość polskich inwestycji bezpośrednich na Ukrainie sięga ok. 1 mld dolarów. Na Ukrainie zaangażowało się szereg polskich firm – PKO BP, PeKaO SA, PZU, Giełda Papierów Wartościowych, Barlinek, Cersanit, Can-Pack, Grupa Sobieski, Inter-Groclin i inne35. Ukraina odgrywa również ważną rolę jako kraj tranzytowy dla rosyjskiego gazu eksportowanego do Polski i innych krajów Europy Środkowej, a także jako dostawca taniej siły roboczej dla państw UE.

Sytuacja prawno-polityczna i specyficzna kultura biznesu nie sprzyja prowadzeniu na Ukrainie działalności gospodarczej. Wśród ogólnych problemów, z jakimi borykają się zarówno krajowi, jak i zagraniczni przedsiębiorcy wymienić trzeba znaczącą korupcję, zmienność i niejasność przepisów prawnych, słabość wymiaru sprawiedliwości (zjawisko „raiderstwa” czyli nielegalnego przejmowania cudzych firm). W przypadku zagranicznych (polskich) przedsiębiorców istotne znaczenie mają trudności ze zwrotem nadpłaconego podatku VAT.

W tym kontekście z perspektywy Polski duże znaczenie miał ekonomiczny wymiar decyzji Ukrainy o orientacji jej polityki zagranicznej. Polska konsekwentnie opowiadała się za podpisaniem przez Ukrainę umowy stowarzyszeniowej z UE przewidującej m.in. powstanie DCFTA – zarówno w miesiącach poprzedzających szczyt w Wilnie, jak i podczas trzymiesięcznego kryzysu politycznego na Ukrainie i po jego zakończeniu36. Powstanie DCFTA, choć wymagać będzie ze strony Ukrainy istotnych nakładów i wyrzeczeń może w istotnym stopniu przyczynić się do rozwoju gospodarczego tego kraju, co sprzyjać będzie wzrostowi importu, w tym z Polski. Polscy przedsiębiorcy zyskają łatwiejszy dostęp do ukraińskiego rynku zbytu. Wprowadzenie na Ukrainie istotnej części acquis communautaire, zwłaszcza w takich obszarach jak prawo zamówień publicznych czy ochrona konkurencji stworzy też lepsze, pewniejsze warunki dla polskich przedsiębiorców już działających na Ukrainie. Ponadto firmy ukraińskie będą zmuszone do przyjęcia europejskich standardów, co zmniejszy ich relatywną przewagę wynikającą z niższych kosztów produkcji. Rozwój współpracy pomiędzy Ukrainą i UE w sferze energetyki (bardziej w ramach unijnej Wspólnoty Energetycznej niż DCFTA) zapewni większą stabilność dostaw rosyjskiego gazu i uchroni przed kolejnymi kryzysami energetycznymi, takimi jak te w latach 2006 i 2009. W średnim okresie poprawa sytuacji ekonomicznej na Ukrainie zaowocuje ograniczeniem presji migracyjnej ze strony tego państwa na Polskę. Jednocześnie powstanie Pogłębionej i Kompleksowej Strefy Wolnego Handlu Ukraina – Unia Europejska przyniesie też pewne wyzwania dla Polski. Reformy na Ukrainie będą wymagały istotnego wsparcia finansowego ze strony wspólnoty międzynarodowej – zwłaszcza UE i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Poza tym niektóre gałęzie ukraińskiej gospodarki mogą się stać poważną konkurencją dla polskich producentów, np. w sektorze rolno-spożywczym.

O ile podpisanie umowy stowarzyszeniowej i powstanie DCFTA przyniosłoby Polsce korzyści gospodarcze, o tyle alternatywna decyzja Ukrainy tj. akcesja do Unii Celnej współtworzonej przez Rosję, Białoruś i Kazachstan stanowiłaby dla Polski potencjalnie wyzwanie. Przede wszystkim oznaczałaby ona poddanie dwustronnej wymiany handlowej polsko-ukraińskiej wspólnym procedurom UC, czyli w istotnym stopniu uzależnienie jej od dobrej woli Rosji. Federacja Rosyjska niejednokrotnie w przeszłości wykorzystywała uzależnienie innych państw – zarówno WNP, jak i nowych państw członkowskich UE – od swego rynku zbytu. Pod koniec 2005 r. wprowadziła zakaz importu z Polski większości produktów żywnościowych, w tym mięsa. Był to jeden z elementów zaostrzenia dwustronnych relacji po „pomarańczowej rewolucji” w 2004 r. W odpowiedzi Polska zablokowała przyjęcie mandatu negocjacyjnego na temat nowego porozumienia UE – Rosja. Unia Europejska nie bez wahań udzieliła Polsce poparcia, co stanowiło istotny sukces naszego kraju w sporze z Rosją. Ograniczenia nałożone przez Rosję zostały po części złagodzone pod koniec 2007 r. do czego przyczyniła się bardziej koncyliacyjna postawa ze strony nowego polskiego rządu utworzonego przez PO i PSL. Polska natomiast zgodziła się podjęcie rozmów na temat nowego porozumienia UE – Rosja37. W lutym 2014 r. – w związku z chorobą świń na Litwie – Rosja i Białoruś podjęły na podstawie regulacji UC decyzję o wstrzymaniu importu wieprzowiny z całej UE. Decyzja ta w istotnym stopniu dotknęła polskich rolników38. Potencjalnie utrudnienia w dostępie do ukraińskiego rynku związane z akcesją Ukrainy do UC stanowiłyby wymierny problem dla polskich eksporterów (w szczególności dla przedstawicieli sektora rolno-spożywczego).

Silniejsze uzależnienie Ukrainy od Rosji może pociągnąć za sobą podporządkowanie Gazpromowi ukraińskiego sektora energetycznego, w szczególności sieci przesyłowych, którymi rosyjskie surowce energetyczne trafiają do UE. Można sądzić, że poprzednia ukraińska władza rozważała takie rozwiązanie – służyć temu miałoby w szczególności zniesienie zakazu prywatyzacji Naftohazu Ukrajiny i spółek zależnych39. Takie rozwiązanie wzmocniłoby pozycję Rosji jako głównego dostawcy gazu do Polski i innych krajów Europy Środkowej; uniemożliwiłoby też realizację projektów szlaków transportu gazu i ropy omijających Rosję (ropociąg Odessa – Brody). Dzięki kontroli gazociągów biegnących przez Ukrainę, a także rozwojowi nowych szlaków przesyłowych (Gazociąg Północny) Rosja zyskałaby większą swobodę w doborze odbiorców swoich surowców, a jej wybór nie byłby zapewne wolny od uwarunkowań politycznych. Taka sytuacja miałaby negatywny wpływ na bezpieczeństwo energetyczne Polski.

Prestiż
Prestiż i pozycja międzynarodowa są celem najmniej uchwytnym, najtrudniej podatnym obiektywnej analizie. Z tego powodu działania w tym obszarze (nie tylko wobec Ukrainy) budzą największe spory na forum wewnątrzpolitycznym. To co władza uważa za działania na rzecz prestiżu i pozycji międzynarodowej Polski, opozycja z reguły uznaje za przedsięwzięcia służące promocji partii rządzącej i vice versa.

W odniesieniu do Ukrainy Polska chce wzmocnić swój prestiż i pozycję międzynarodową poprzez trojakiego rodzaju działania. Po pierwsze, chce jawić się jako aktywny gracz międzynarodowy, ważny współtwórca polityki zagranicznej Unii Europejskiej, zwłaszcza jej polityki wschodniej. Po drugie, pragnie być postrzegana jako promotor demokracji i przemian ustrojowych. Po trzecie, stara się przekonać ukraińskich partnerów do zaakceptowania polskiej wizji wspólnych dziejów (zwłaszcza w odniesieniu do okresu II wojny światowej) i rezygnacji z elementów pamięci historycznej uważanych za wrogich Polsce. Te dwa pierwsze elementy były widoczne w polskiej polityce wobec Ukrainy w okresie niedawnego kryzysu politycznego; ten trzeci występował jedynie w debacie publicznej.

Zainteresowanie Polski wschodnim sąsiedztwem UE wynika z obiektywnych uwarunkowań (związki historyczne, wspólna granica itp.), niemniej Polska stara się wykorzystać politykę wschodnią do wzmocnienia naszej pozycji na arenie międzynarodowej – zwłaszcza w UE. Pragnie być postrzegana jako ważny aktor w tym regionie. Polityka ta zaczęła się jeszcze przed akcesją do UE, niemniej kluczową rolę odegrały tu wydarzenia „pomarańczowej rewolucji” w 2004 r. Aleksander Kwaśniewski cieszył się dobrymi kontaktami zarówno z ustępującym prezydentem Ukrainy Leonidem Kuczmą40, jak i liderem opozycji Wiktorem Juszczenką. Dlatego po sfałszowaniu drugiej tury wyborów prezydenckich na Ukrainie i wybuchu „pomarańczowej rewolucji” prezydent Polski mógł aktywnie włączyć się w rozmowy na temat pokojowego zakończenia konfl iktu. Udało mu się przekonać do konieczności zaangażowania na Ukrainie partnerów z Unii Europejskiej. Rozmowy „okrągłego stołu” zaowocowały kompromisem politycznym – druga tura została powtórzona, nowym prezydentem Ukrainy został Juszczenko; jednocześnie znowelizowano konstytucję Ukrainy41. Sukces Kwaśniewskiego wzmocnił pozycję Polski w UE i zarazem przyczynił się do rozwoju dwustronnych relacji. Stał się też swoistą obsesją polskich polityków. Każdy kolejny kryzys polityczny na Ukrainie (nie tylko obecny, ale i te pomniejsze, jak w 2007 r., gdy Juszczenko wbrew konstytucji doprowadził do przedterminowych wyborów parlamentarnych) wywołuje pytania o potrzebę zaangażowania Polski. Zwłaszcza w czasie niedawnych wydarzeń na Ukrainie wizyta w Kijowie stała się obowiązkowa dla każdego polityka zajmującego się w kraju czy w UE polityką zagraniczną – zarówno dla tych z partii rządzącej, jak i opozycji.

Po 2004 r. polska polityka nie była już tak skuteczna. Polsce udało się skutecznie zainicjować program Partnerstwa Wschodniego. Był to pierwszy znaczący projekt Polski zaakceptowany przez UE, choć jego efektywność zasługuje na niejednoznaczną ocenę. Nie udało się natomiast zbliżyć Ukrainy do NATO (na szczycie w Bukareszcie w kwietniu 2008 r. zapadła tylko ogólnikowa decyzja, że stanie się ona w przyszłości członkiem Sojuszu42, nie objęto jej jednak Planem Działań na rzecz Członkostwa (MAP)).

Te uwarunkowania wyjaśniają zaangażowanie Polski w rozwiązanie kryzysu na Ukrainie, zwłaszcza obecność ministra Sikorskiego w trójce przedstawicieli UE wysłanych 20 lutego 2014 r. w celu wynegocjowania porozumienia pomiędzy władzą i opozycją. Przebieg negocjacji, zwłaszcza argumenty stosowane przez przedstawiciela Polski, a także celowość samego porozumienia, które zdezaktualizowało się już po kilkunastu godzinach mogą budzić wątpliwości. Niemniej z bardziej ogólnej perspektywy negocjacje w Kijowie potwierdziły znaczenie pozycji Polski jako współtwórcy polityki wschodniej UE. Minister Sikorski, wspólnie ze swoimi odpowiednikami z Niemiec i Francji, udał się do stolicy Ukrainy na prośbę Wysokiej Przedstawiciel ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa Catherine Ashton43; w imieniu UE zabiegał o rozwiązanie kryzysu na Ukrainie. Polskie zaangażowanie w pomoc Ukrainie zostało również zauważone przez Ukraińców, zdecydowanie bardziej niż w 2004 r. Dowodzi tego dobre przyjęcie Polaków podczas protestów na Majdanie, duża „widoczność” polskich polityków w ukraińskich mediach, a także – co nieco paradoksalne – prośba nowych władz Ukrainy o pomoc skierowana bezpośrednio do Polski. P.o. ministra finansów Jurij Kołobow wymienił expressis verbis Polskę obok Stanów Zjednoczonych, UE i MFW jako potencjalnych donatorów czy kredytodawców, od których wsparcia oczekuje Ukraina44. To nowy element w ukraińskim dyskursie, który w przeszłości za kluczowych partnerów uważał – w różnej kolejności w zależności od czasu i rządzącej ekipy – UE, Stany Zjednoczone oraz Rosję.

Wsparcie dla demokracji w krajach poradzieckich, a także w ostatnich latach w krajach Afryki Północnej oraz Bliskiego i Środkowego Wschodu wiąże się z etosem „Solidarności” silnie akcentowanym przez polskie władze. W odniesieniu do krajów Europy Wschodniej i Kaukazu Południowego jest to również element rywalizacji z Rosją, o czym była już mowa. Instytucjonalnym wyrazem tej polityki jest działalność Fundacji Solidarności Międzynarodowej finansowanej przez MSZ czy zaangażowanie Polski na rzecz powstania unijnego European Endowment for Democracy, na czele którego stanął Jerzy Pomianowski.

Polska od początku kryzysu na Ukrainie przestrzegała władze ukraińskie przed stosowaniem rozwiązań siłowych45. Negatywnie oceniła w szczególności antydemokratyczne ustawy przyjęte 16 stycznia przez Radę Najwyższą46. Długo była natomiast niechętna wprowadzeniu przeciwko ukraińskim władzom sankcji, preferując działania, które miałyby skłonić strony ukraińskiego konfliktu do porozumienia. Powoływano się przy tym na doświadczenie z Białorusią, w przypadku której sankcje nie przyniosły wymiernych efektów. Takie stanowisko władze polskie zajmowały nawet po tym, jak w drugiej połowie stycznia w Kijowie zginęli pierwsi manifestanci47. Dopiero dalsza eskalacja konfliktu w drugiej połowie lutego przyniosła zmianę tego stanowiska: Polska opowiedziała się za sankcjami48. Odpowiednią decyzję dotyczącą selektywnych sankcji Rada UE podjęła 20 lutego49. Stanowisko polskich władz wyraźnie różniło się od postawy społeczeństwa obywatelskiego, większości mediów, czy nawet władz samorządowych, które niemal od początku protestów deklarowały solidarność z protestującymi i organizowały pomoc dla Ukraińców. Już 4 grudnia 2013 r. stołeczny Pałac Kultury i Nauki został rozświetlony w barwach Ukrainy (nota bene za sprawą prezydent miasta Hanny Gronkiewicz-Waltz, wiceprzewodniczącej Platformy Obywatelskiej).

Ważną składową relacji polsko-ukraińskich jest dialog historyczny. Z perspektywy Polski chodzi tu przede wszystkim o okres II wojny światowej – tragedię wołyńską czy jak chcą inni zbrodnię wołyńsko-galicyjską. W latach 90. oba kraje starały się nie podejmować trudnych problemów historycznych, co znalazło wyraz w deklaracji prezydentów Aleksandra Kwaśniewskiego i Leonida Kuczmy, aby „pamiętać o przeszłości, ale myśleć o przyszłości”50.

Od początku nowego stulecia władze obu państw podjęły działania na rzecz pojednania historycznego (obchody w Pawliwce, 2003 r.; w Pawłokomie, 2006 r.) – miały one jednak charakter powierzchowny i w istotnym stopniu polityczny (pojednanie w imię współpracy). Pod koniec kadencji Juszczenki doszło w tej sferze do regresu, m.in. w związku z decyzją prezydenta Ukrainy o nadaniu jednemu z przywódców Ukraińskiej Powstańczej Armii Stepanowi Banderze tytułu Bohatera Ukrainy. W tym kontekście istotnym wyzwaniem dla relacji dwustronnych była siedemdziesiąta rocznica zbrodni wołyńskiej w 2013 r. Na płaszczyźnie politycznej przyniosła ona radykalizację dwu dyskursów – polskiego i ukraińskiego – na temat wydarzeń z lat 1943-1944 (brak wspólnych obchodów na poziomie państwowym jak w 2003 r., uznanie przez polski Sejm zbrodni wołyńskiej za czystkę etniczną o znamionach ludobójstwa). Na poziomie społecznym większą aktywnością niż w przeszłości wykazały się zarówno środowiska radykalne, jak i zwolennicy dialogu (wspólna deklaracja Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego i Kościoła Rzymskokatolickiego w Polsce)51.

Protest na Majdanie przyniósł nową, nieoczekiwaną odsłonę polsko-ukraińskiego sporu o przeszłość. Jednym z politycznych przywódców protestów stał się Oleh Tiahnybok, lider partii „Swoboda”, w przeszłości kultywującej pamięć o żołnierzach UPA i negatywnie odnoszącej się do upamiętnienia ich polskich ofiar52. Zawołaniem Majdanu stało się hasło ukraińskich nacjonalistów „Chwała Ukrainie! Bohaterom chwała!” („Слава Україні! Героям слава!”). Nad Majdanem powiewały obok barw ukraińskich, czerwonoczarne flagi UPA. W Polsce początkowo nie zauważono tego zjawiska. Z czasem jego krytykę podjęły osoby związane ze środowiskami kresowymi, takie jak ks. Tadeusz Isakowicz-Zalewski, który krytycznie ocenił polskie wsparcie dla ukraińskich „neobanderowców”53. Te głosy spotkały się jednak – zwłaszcza ze strony części prawicowych mediów – z negatywnym odzewem. Jak pisał jeden z publicystów „z dwojga złego wolę mieć za Bugiem wolną Ukrainę, nawet z banderowcami u steru, niż wielką, zjednoczoną Rosję, demokratyczną inaczej”54. Inny wprost zauważył, że „słowa kapłana [Isakowicza-Zalewskiego] wpisują się w nurt kremlowskiej i janukowyczowej propagandy, usiłującej ukazać wolnościowy ruch Ukraińców jako zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski i jej integralności terytorialnej”55. Polskie władze, inaczej niż w letnim okresie siedemdziesiątej rocznicy zbrodni wołyńskiej, nie zajęły w tej kwestii stanowiska.

* * *

W okresie kryzysu na Ukrainie polskim władzom przyświecały trzy konkretne cele – zapobieżenie reintegracji Ukrainy z Rosją, ustabilizowanie sytuacji w tym kraju, dalsze sprzyjanie zbliżeniu Ukrainy z Unią Europejską – które odpowiadały trzem celom ogólnym polskiej polityki zagranicznej (suwerenność, bezpieczeństwo, dobrobyt). Ten pierwszy cel nie został jednak otwarcie zwerbalizowany zarówno z obawy że byłoby to uznane za ingerencję w sprawy wewnętrzne Ukrainy, jak i dlatego że zaowocowałoby to pogorszeniem stosunków z Rosją. Zamiast o zbliżeniu ukraińsko-rosyjskim przedstawiciele Polski woleli mówić o perspektywach integracji Ukrainy UE, doskonale zdając sobie sprawę z faktu, że w praktyce są to dwie wykluczające się opcje. Obawa przed destabilizacją Ukrainy i jej możliwymi konsekwencjami dla Polski doprowadziła do częściowej marginalizacji innych celów polskiej polityki wobec tego kraju, takich jak promocja demokracji czy dialog historyczny. Względy moralne nakazywały bardziej jednoznaczne wsparcie protestujących; polska pamięć historyczna kazałaby zapewne bardziej otwarcie odnieść się do „banderowskiej” symboliki Majdanu. Polskie władze wybrały jednak chłodną politykę opartą o interesy narodowe, która nakazywała przede wszystkim ustabilizować sytuację na Ukrainie i kontynuować jej zbliżenie z UE – nawet za cenę porozumienia z Janukowyczem i niezadowolenia polskiego i ukraińskiego społeczeństwa obywatelskiego.

Dr Andrzej Szeptycki – adiunkt w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, stały współpracownik „Nowej Europy Wschodniej”. W 2013 r. wydał książkę Ukraina wobec Rosji. Studium zależności (Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego).

1 Informacja Ministra Spraw Zagranicznych o zadaniach polskiej polityki zagranicznej w 2013 roku, 20.03.2013, https://www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/priorytety_polityki_zagr_2012_2016/expose2/expose_2013/.

2 „Partyjna jatka w sprawie Ukrainy”. Brudziński oskarża, Sikorski odpowiada, 02.12.2013, http://www.rp.pl/artykul/1069183.html.

3 Zob. np. A. Duda (wywiad), Oskarżam rząd o dotychczasową bierność w sprawie Ukrainy, 02.12.2013, http://www.tokfm.pl/Tokfm/10,115170,15057784,Andrzej_Duda__rzecznik_PiS__oskarzam_rzad_o_dotychczasowa.html; Ryszard Czarnecki, Sankcje czyli brak sankcji, 25.01.2014, http://gpcodziennie.pl/26892-sankcje-czyli-brak-sankcji.html.

4 R. Grochal, PiS atakuje Sikorskiego. Czy to koniec ponadpartyjnego porozumienia w sprawie Ukrainy?, 23.02.2014, http://wyborcza.pl/1,75478,15512121,PiS_atakuje_Sikorskiego__Czy_to_koniec_ponadpartyjnego.html.

5 R. Zięba, Cele polityki zagranicznej państwa, w: R. Zięba (red.) Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, Toruń 2004.

6 R. Kuźniar, Droga do wolności. Polityka zagraniczna III Rzeczypospolitej, Warszawa 2008.

7 W. Mędrzecki, Polski Kijów 1900-1921, w: B. Berdychowska, O. Hnatiuk (red.), Polska. Ukraina. Osadczuk, Lublin 2007, s. 122.

8 Z. Brzeziński, Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, Warszawa 1998, s. 114.

9 R. Sikorski (wywiad), Granice unijnej soft power na Ukrainie, 03.12.2013, http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/ukraina/20131203/sikorski-granice-unijnej-soft-power-na-ukrainie.

10 Szerzej zob. A. Szeptycki, Ukraina wobec Rosji. Studium zależności, Warszawa 2013.

11 Por. Договор о Комиссии Таможенного союза (в ред. Протокола от 9.12.2010), Душанбе, 06.10.2007, http://tsouz.ru/Docs/IntAgrmnts/Pages/D_KTS.aspx.

12 Пресс-конференция по итогам российско-армянских переговоров, 02.12.2013, http://www.kremlin.ru/transcripts/19741.

13 Deklaracja Lizbońska w sprawie modelu wspólnego i kompleksowego bezpieczeństwa w Europie XXI wieku, Lizbona, 03.12.1996, w: S. Bieleń (red.), Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, Warszawa 2004, s. 430.

14 H. Ognik, B. Wizmirska, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, w: S. Parzymies (red.), Europejskie struktury współpracy. Informator, Warszawa 2000, s. 116.

15 K. Pełczyńska-Nałęcz, Dokąd sięgają granice Zachodu? Rosyjsko-polskie konflikty strategiczne 1990-2010, Warszawa 2010, ss. 9-17, http://www.osw.waw.pl/sites/default/fi les/poza_seria_1_pl.pdf.

16 Проект Договора о европейской безопасности, 29.11.2009, http://kremlin.ru/news/6152.

17 K. Pełczyńska-Nałęcz, op. cit., ss. 18-24.

18 A. Wilk, Zachód 2013” – ćwiczenia z antynatowskiej integracji armii białoruskiej i rosyjskiej, „Analizy”, 25.09.2013, http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2013-09-25/zachod-2013-cwiczenia-z-antynatowskiej-integracji-armii-bialoruskiej-i.

19 Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r., „Dziennik Ustaw” 1991, nr 119, poz. 515.

20 Zob. Dyrektywa Rady 2003/9/WE z dnia 27 stycznia 2003 r. ustanawiająca minimalne normy dotyczące przyjmowania osób ubiegających się o azyl, „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”, 06.02.2003, nr L 031, s. 18-25; Dyrektywa Rady 2005/85/WE z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie ustanowienia minimalnych norm dotyczących procedur nadawania i cofania statusu uchodźcy w Państwach Członkowskich, „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”, 13.12.2005, nr L 326, ss. 13-33.

21 Dyrektywa Rady 2001/55/WE z dnia 20 lipca 2001 r. w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców oraz środków wspierających równowagę wysiłków między Państwami Członkowskimi związanych z przyjęciem takich osób wraz z jego następstwami, „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”, 07.08.2001, nr L 212 , ss. 12-23.

22 W. Głowacki, Scenariusz: Fala uchodźcow z Ukrainy. Polska nie zamknęłaby granicy, 27.01.2014, http://www.polskatimes.pl/artykul/3308610,scenariusz-fala-uchodzcow-z-ukrainy-polska-niezamknelaby-granicy,id,t.html.

23 M. Kosienkowski, Ukraina wobec Naddniestrza, Lublin 2009, ss. 28-29.

24 Zob. np. J. Whitman, The Kosovo Refugee Crisis: NATO’s Humanitarianism versus Human Rights, w: K. Booth (red.), The Kosovo Tragedy: The Human Rights Dimensions, Abingdon-New York 2000, ss. 164-183.

25 Obliczenia własne na podstawie wyników ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 r., www.ukrcensus.gov.ua.

26 N. Rafalik, Cudzoziemcy ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce – teoria a rzeczywistość (praktyka) (stan prawny na dzień 31 grudnia 2011 r.), „CMR Working Papers”, Warszawa, marzec 2013, nr 55/113, s. 38, http://www.migracje.uw.edu.pl/download/publikacja/1808/.

27 Por. R. Kuźniar, Tradycyjne zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodowego, w: R. Kuźniar i in., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012, s. 51.

28 Wedle badań z 2007 r. za ukraińskich patriotów uważa się 60% mieszkańców zachodnich obwodów kraju i 36 – 46 pozostałych regionów. Zob. Формування спільної ідентичності громадян України: перспективи і виклики, „Національна Безпека і Оборона”, 2007, nr 9 (93), s. 19.

29 Obliczenia własne na podstawie wyników ukraińskiego powszechnego spisu z 2001 r., www.ukrcensus. gov.ua; Валовий регіональний продукт, http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2008/vvp/vrp/vrp2008_u.htm

30 W. Baluk, Koncepcje polityki narodowościowej Ukrainy. Tradycje i współczesność, Wrocław 2002, s. 252

31 T. Kuzio, SBU Stops Separatism in Its Tracks, „Eurasia Daily Monitor”, 12.12.2008, http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews[tt_news]=34266.

32 W. Baluk, op. cit., s. 254.

33 Rocznik statystyczny handlu zagranicznego 2013, Warszawa 2013, s. 118.

34 Wymiana handlowa pomiędzy Polską a Ukrainą, http://kiev.trade.gov.pl/pl/ukraine/article/detail,419,Wymiana_handlowa_pomiedzy_Polska_a_Ukraina.html.

35 Polsko-ukraińska współpraca inwestycyjna, http://kiev.trade.gov.pl/pl/ukraine/article/detail,420,Polsko-ukrainska_wspolpraca_inwestycyjna.html.

36 Zob. np. M. Kokot, Min. Sikorski: Wraz z uwolnieniem Tymoszenko Ukraina wypełniła warunki konieczne do podpisania umowy stowarzyszeniowej z UE, 24.02.2014, http://wyborcza.pl/1,75477,15517044,Min__Sikorski__Wraz_z_uwolnieniem_Tymoszenko_Ukraina.html.

37 A. Eberhardt, Stosunki Polski z Rosją, (w:) R. Kuźniar (red.), Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2006, op. cit., s. 125 – 126; idem, Stosunki Polski z Rosją, (w:) R. Kuźniar (red.), Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2007, Warszawa 2007, ss. 138-140; idem, Polityka Polski wobec Rosji, op. cit., ss. 146-150, 155-156.

38 A. Kublik, Rosja wykończy polskich rolników świńskim embargiem?, 12.02.2014, http://wyborcza.biz/biznes/1,100896,15446640,Rosja_wykonczy_polskich_rolnikow_swinskim_embargiem_.html..

39 W. Konończuk, Rząd Ukrainy chce znieść zakaz prywatyzacji Naftohazu, „Analizy”, 08.05.2013, http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2013-05-08/rzad-ukrainy-chce-zniesc-zakazprywatyzacji-naftohazu.

40 Zob. Л. Кучма, После Майдана. Записки президента 2005-2006, Киев, Москва, 2007, ss. 177, 608.

41 M. Menkiszak, L’engagement polonais en Ukraine au cours de la ≪Revolution orange≫, „Defense nationale”, październik 2005, ss. 128-138.

42 Bucharest Summit Declaration Issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council, Bukareszt, 03.04.2008, http://www.nato.int/cps/en/natolive/offi cial_texts_8443.htm?mode=pressrelease.

43 Zob. Remarks by EU High Representative Catherine Ashton following the extraordinary Foreign Affairs Council on Ukraine, Brussels, 20.02.2014, 140220/03, http://eeas.europa.eu/statements/docs/2014/140220_03_en.pdf.

44 Колобов заявив про наміри просити за кордоном $35 мільярдів, 24.02.2014, http://www.ukrinform.ua/ukr/news/kolobov_zayaviv_pro_namiri_prositi_za_kordonom_35_milyardiv_1910989.

45 Polski MSZ: „Przestrzegamy władze ukraińskie przed stosowaniem rozwiązań siłowych”, 30.11.2013, http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,15051038,Polski_MSZ___Przestrzegamy_wladze_ukrainskie_przed.html.

46 M. Wojciechowski, Oświadczenie ws. ustaw przyjętych na Ukrainie, 17.01.2014, http://www.msz.gov.pl/pl/aktualnosci/wiadomosci/oswiadczenie_ws__ustaw_przyjetych_na_ukrainie.

47 Tusk: sankcje nie są przedmiotem naszej szczególnej uwagi, 31.01.2014, http://wyborcza.pl/1,91446,15367261,Tusk__sankcje_nie_sa_przedmiotem_naszej_szczegolnej.html.

48 Tusk u Olejnik: Sankcje to sygnał, że dialog na Ukrainie de facto się skończył. Mówimy „dosyć”, 19.02.2014, http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,15491822,Tusk_u_Olejnik__Mowiac__sankcje__mowimy__dosyc___Sankcje.html.

49 Council conclusions on Ukraine. Foreign Affairs Council meeting, Brussels, 20.02.2014, http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/EN/foraff/141110.pdf.

50  Wspólne oświadczenie Prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej i Ukrainy o porozumieniu i pojednaniu, Kijów, 21.05.1997, http://www.bbn.gov.pl/pl/publikacje-i-dokumenty/nieokreslone/umowy-miedzynarodowe/393,dok.html.

51 Zob. А. Шептицький, Волинь 2013, Р. Крамар (red.), Український альманах 2014, Варшава 2014, ss. 32-39.

52 T. A. Olszański, Sukces wyborczy partii Swoboda – konsekwencje dla ukraińskiej sceny politycznej, „Komentarze OSW”, 26.11.2012, nr 97, s. 8, http://www.osw.waw.pl/sites/default/fi les/komentarze_97.pdf.

53 Podziękowanie od Tiahnyboka jest pocałunkiem śmierci, 08.12.2013, http://www.isakowicz.pl/index.php?page=news&kid=8&nid=8787.

54 M. Wolski, Dylematy, 07.02.2014, http://niezalezna.pl/51573-dylematy.

55 P. Żurawski vel Grajewski, Antyukraińskie zacietrzewienie, 30.01.2014, http://niezalezna.pl/51263-antyukrainskie-zacietrzewienie.