II Światowy Kongres Tatarów Krymskich. 31 lipca – 2 sierpnia 2015 roku, Ankara. Relacja

Aziz Vatanym

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 8, październik 2015, ss. 71-79]

9 grudnia 2007 roku Kutułtaj Tatarów Krymskich postanowił, że Medżlis, wspólnie z krymskotatarskimi organizacjami i stowarzyszeniami, zorganizuje Światowy Kongres Tatarów Krymskich. Głównym celem działalności Kongresu miała być konsolidacja i koordynacja działań organizacji społecznych Tatarów Krymskich, powstałych na Ukrainie i w innych krajach, dla ułatwienia procesu odrodzenia i dalszego rozwoju społeczności Tatarów, która po dziesięcioleciach wygnania wróciła na ziemię ojczystą – Krym. Po zakończeniu uroczystych obchodów 65. rocznicy deportacji sowieckiej, w dniach 19 – 22 maja 2009 roku odbył się I Światowy Kongres Tatarów Krymskich.

PEŁEN TEKST ARTYKUŁU W PDF

The Gordian Knot: Crimean Tatar-Russian Relations after the Annexation of Crimea

Justyna Prus, Konrad Zasztowt

[text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 23-37]

On 18 March 2014 Russian Federation annexed Crimea, part of Ukraine, after illegally taking military control of its territory and organising an unrecognized referendum on independence of the region. This article’s goal is to analyse how the annexation and following Russification of the political, social and legal system affected the minority of Crimean Tatars and its relations with Russia. Crimean Tatars, in their majority opposing the annexation and Russian policy, have faced political repressions, civil rights abuses and intimidation. Russian policy towards the minority aims at forcing them to accept the ‘new reality’ without granting them freedom of political activities and right to cultivate their cultural heritage, when it’s inconsistent with Russian policy and ideology. The question of Crimea as de facto part of Russia is treated briefly in this article, while its primary goal is to show the developments and complexity of Crimean Tatar-Russian relations.

FULL TEXT OF THE ARTICLE IN PDF

Farther Neighbour: A Critical Estimation on Turkish Reception of Ukrainian Revolution and Crimean Crisis

Hasan Aksakal

[tekst pierwotnie opublikowany w://text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 25-35]

Introduction: Ukraine’s and Crimea’s Representation in Turkey
Ukraine, but mostly the peninsula of Crimea and Crimeans have been one of Turkey’s most important sources in social, political, economic and cultural terms. To write briefly about the historical background; Crimea was conquered by Turks in 1475, remained as an autonomous region within the Ottoman Empire for centuries and was the abattoir and granary of Istanbul until 1774. That same commercial-economic flow continued indirectly until 1877-78 Russo-Turkish War after II. Yekaterina annexed the region in 1783. Within these centuries, Crimean Khanate served as a frontier Beylik against the ‘increasing power’ of Russia. Certainly, when one says Ukraine and Crimea, a big number of people and themes come to one’s mind. One of them is Hürrem Sultan (originally; Roxelana, 1500-1558) who was Ottoman Sultan Suleiman The Magnificient’s wife and originally an Orthodox native of Ruthenia. Not only her but tens of Ottoman Valide Sultans and odalisques had been brought from slave bazaars of Ukranian and Crimean lands to Istanbul and reached the highest points in the protocol of Topkapı Imperial Palace. In addition, Ottoman cavalries consisted especially of Crimeans. Crimean Khanate and the Ottoman Dynasty always preserved good relations through bonds of matrimony and in case one day the Ottoman Dynasty had not possessed a male heir, according to the agreement, the Khan of Crimea would have acceded to the throne.

Indeed, the power of Turco-Crimean relations is not limited to the facts mentioned above. If we come back to the present time, we come across to many famous names of Crimean origin having existed since the emergence of modern Turkey. Gaspıralı İsmail Bey [Ismail Gasprinsky, 1851-1914] a pioneer of Turkish nationalism who created the motto of Pan-Turkism having written the phrase “Unity in language, in thought, in work” [“Dilde, fi kirde, işte birlik!] continuously on the newspaper that he published, was Crimean. Cafer Seyidahmet Kırımer (1889-1960) and Yusuf Akçura [Yosif Aqcura, 1879-1935], two of the prominent intellectuals of Turkish-Tatar culture, have an important place in the history of Turkish thought. Of the last Ottoman statesmen, Ahmet Tevfik Pasha (1845-1935), the last Ottoman Grand Vizier (prime minister), was a descendant of the ancestry of the Crimean Khanate.

Refik Halit Karay (1888-1965), one of the crucial writers of the modern Turkish literature, came from a family who migrated from Karaim/Karaites’ region. Infl uental Aziz Nesin (1915-1995) and Çetin Altan (b.1927) were the other two Turkish men of letters of Crimean origin. Probably the most important Turkish actor Cüneyt Arkın (b.1937), famous football player İlhan Mansız (b.1975), NBA star basketballer Ersan İlyasova (b.1987) are the sportsmen of Crimean Tatar origin, the latter two having played for Turkish national teams. Famous conservative industrialist Sabri Ülker (1920-2012) is also one of the best-known faces of Crimean Tatars. In addition, there are three scientists of Crimean-Tatar origin who are greatly respected in today’s Turkey. One of the greatest historians alive, Prof. Halil İnalcık (b.1916) teaching in Bilkent University, Prof. Kemal Karpat (b.1924) from department of History at Wisconsin University, and Galatasaray University’s historian Professor İlber Ortaylı (b.1947) have Crimean-Tatarian origins. Especially İlber Ortaylı is probably the most famous and popular intellectual of our times in Turkey. Considering their images combined with the attention paid to Prof. Ahmed İhsan Kırımlı (1920-2011), Prof. Atilla Özkırımlı (1942-2005) and his son; international expert on nationalism studies Prof. Umut Özkırımlı (b.1970), and once again from Bilkent University, historian Prof. Hakan Kırımlı (b.1958) by academic world, the reputation of people of Crimean origin as human resource means very much to Turkey.

Nevertheless, it is obvious that the relations between Turkey and the Tatar-Turkish community living in Crimea are not as in a high level as they should be. For Turkey, Crimea is not more than the personal representation of Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, The Head of Mejlis of The Crimean Tatar People (Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (Qırımoğlu), Russian: Мустафа́ Абдулджеми́ль Джеми́лев, Ukrainian: Мустафа́ Абдульджемі́ль Джемі́лєв). Here the paradoxical situation reveals itself: For within Turkey’s population consisting of 77 million people, according to the answers given to surveys, there are 600 thousand to 5 million people who consider themselves Tatar or of Tatar origin.1 These people, who have been inhabited to cities such as Ankara, Eskişehir, Çanakkale, Konya, Bolu and Kastamonu which show similar characteristics to Crimean climate,2 are seen to preserve their tradition and culture through various non-governmental organisations and associations. The most important ones among these societies are Âlem-i Medeniyye (medeniye.org), Bizim Qirim Halgara Cemaat –Bizim Kırım International Organization (bizimqirim.org), Emel Kırım Vakfı (emelvakfi .org.tr), Motherland Crimea (vatankirim.net), Crimean Tatar Cultural and Mutual Aid Association (kirimdernegi.org.tr). The on-going publication tool of Emel Kırım Derneği (emekvakfi.org.tr), journal of Emel Dergisi reached at 241 issues, and Kırım Derneği’s journal Kırım Bülteni reached at 76 numbers. A careful intellectual Turk can understand the writings published on the web sites of these organizations as much as he/she understands Azerbaijani language. It is possible to say that members of these organizations practice both Crimean Tatar nationalism and Turkish nationalism with a dualist sense of belonging, as it has been observed in many other emigrant societies. In brief, in spite of such close cultural-political-historical ties, Turkish society’s overall indifference to Ukrainian Crisis and Crimean issue throughout 2014 has been remarkable. The fact that only over a hundred people attended two meetings entitled “Give Voice To Crimea!” held on 2 March 2014 in Ankara and on 8 March 2014, then 20 May 2014 in İstanbul’s most crowded center, İstiklal Avenue is a clear example of this indifference. While only in Ankara and Istanbul thousands of Crimean Tatar and Ukrainian students study at the universities and thousands of Ukrainians live permanently in İstanbul, it is very surprising that almost none of these people participated in the meetings. In this sense, we need to remind that the political agenda of that time was full of the investigation on the alleged malpractices of Erdoğan Government, Syria and ISIS crises and two crucial (local and presidential) elections which were held in 30 March and 10 August.

Views of Ukrainian Revolution From Turkey
The protests that began on 21 November 2013 in Kiev’s Euromaidan Square had the appearance of a peaceful protest against corruption, which had been continuing in Ukraine in acceleration for some time, bureaucrats’ setting up their own cadres in public offices, pressure on media, essential human rights violations, moving away from the European Union membership perspective and Viktor Yanukovych’s increasingly authoritarian traits. This scene would be exactly the same as the one in Turkey if we only changed the date to 30 May 2013, the place to Taksim Square in İstanbul and the leader to Tayyip Erdoğan. Artists like Ruslana became the representatives of the opponent youth on the stage, as it had been the case also in Turkey. Ukrainian people’s principal demands such as social peace, justice and democracy in compliance with Western standards have also been the same as the demands expressed during Gezi protests. However, the difference was that the Yanukovych government acted more patiently than Erdoğan administration; until the crisis began to cause people’s death… Developments were reported in the same way by different flanks of the Turkish media during the very first days. Nevertheless, in the following days, mainstream newspapers and TV channels, which have become completely loyal to Erdoğan government for the last couple of years and which have constituted nearly 75 per cent of the media in Turkey, began to report news giving countenance to Yanukovych with a view to not proving the Gezi protests right. The discourse was aligned with their views during June-July 2013’s Turkey: The phrases such as “Ukrainian marginal groups”, “attempted coup by illegal
organizations”, “a provocation by Western media”, “Soros effect”, “the possibility of a CIA-led operation” were expressed several times by Pro-AKP (Erdoğan’s Adalet ve Kalkınma Partisi/Justice and Development Party) commentators on the subject of Ukraine. In fact, after German pianist Davide Martello, who had played songs of peace to the protesters in Taksim Square for two days non-stop, played piano in Euromaidan as well, Yeni Şafak and Sabah newspapers – one is owned by Erdoğan’s son-in-law and the other by Erdoğan’s daughter-in-law’s family – wrote “Pro-Gezi Pianist Showed Up In Kiev” and “Kiev’s Gezi”. The newspaper Star, which is completely in Erdoğan’s control too, wrote “Look Where They Have Made The Copy of Gezi” while Haber Vakti, which makes militant publications, wrote “Dark Hands Have Brought Gezi to Kiev.”3 Journalist İbrahim Karagül, who has many readers in conservatist milieus, wrote in one of his articles in Yeni Şafak: “(In Tahrir as well as in Taksim) masses’ anger was mobilized in favor of Others’ interests. This mobilization proved unsuccessful in Turkey. Now, Ukraine is going through a similar process. Slogans, organization styles, powers behind those people, colors and voices are totally same in two countries.”4 Karagül, who had first praised the challenge by Tahrir protests to a dictator, then saw them as a doomed Western-led operation just because he considered the ones in Taksim as a coup attempt. In fact, this view was shared by many people within Pro-Erdoğan milieus. Tahrir became a bad thing after Gezi and was replaced by the protesters in Rabia Place and the willingness to show solidarity with Ikhwan-ı Muslimin (Muslim Brothers in Egypt). And now, Kiev was the third station. The scenario was completely the same, but the actors were little bit poorer in Ukraine under the circumstances of tough winter climate, so maybe some fractions among Gezi’s ‘illegal’ groups would be in help for Kiev’s angry pro-West bourgeois youth?

However, the shift of the wind changed after Kiev police’s fierce reaction following a long wait and the violence in Ukraine Parliament strengthened the opinion that Yanukovych would lose his seat. Pro-government mainstream media in Turkey began to prepare special news declaring that little progress had been made really in Ukraine on the subjects of democratization and transparency since The Orange Revolution in 2004 and to broadcast some discussion programs, short documentaries and special analysis-news directed at understanding the roots of the crisis. As a matter of fact, Turkish public opinion got a shock after Yanukovych secretly left his mansion for escaping to(ward) Russia. His escape, taking away his bathroom equipments made of gold, collections of classical cars and other details, was a typical behavior of dictators (or at least of authoritarian leaders), and it is possible to say that this situation set Yanukovych’s image to zero in the eyes of all Turkish people, socialists and conservatists alike.5 At the same time, Turkish politics was tense and fist-fights were occurring in Turkish Parliament as in Ukraine. After an opponent leader from CHP was punched, comments took place in social media telling that Yanukovych’s members of parliament (MP) had the mentality as Erdoğan’s MPs and that Turkey needed a couple of people like Vitali Klitschko who has been a leader of the Euromaidan protesters and a professional heavy-weight of 2.03 meters height boxer. Similar reactions were expressed after another view which reminded of Turkish police, who used excessive violence, caused 11 people’s death, over 8 thousand people’s injuries and sexual harassment against woman protesters. When the police humiliated a detained person by making him take all of his clothes while the weather was -10 Celcius degrees, Turkish TV-watchers and social media users showed a transient sensitivity towards what happened in Ukraine. But, as I have noted earlier, the approach to the subject was generally not more than ‘a look from a far distance.’

However, the sudden outbreak of the Crimean crisis and the emergence of several death news caused the content of the news to cover Russian expansionism. Discussions about whether the situation would initiate a ‘New Cold War’ were generally held with a reference to the Ossetia and Chechnya experiences and reviews almost uniformly began to express that Russia, having tested its military power, had given a message to both the ex-Soviet countries and global actors. At this very point, Crimea’s cultural, historical and political importance to Turkey was remembered for the first time. The referendum process generated organizations held by Crimean emigrant associations centered in İstanbul and Ankara, round table meetings of thinktanks, conferences on Crimea organized by universities. But this, as Dr. Vugar Imanov from the International Relations department of İstanbul Şehir Universitesi told during a personal meeting on 6 May 2014, also shed light to how superficial the perception of Crimea and Ukraine was. Newspapers, think-tanks, universities were caught unprepared and Imanov, who is of Azerbaijani origin and who wrote a doctoral thesis on Eurasianist thought, said that many TV channels, universities and associations in İstanbul invited him because they had not found another person with a knowledge on the subject. He was right. The truth is, there was not one expert focusing completely on the study of Ukraine in Turkey…

Analysis of the Turkish Mainstream Media’s Discourse
Then, in the post-Yanukovych period, what are the prominent reviews on Ukraine? When we look at the titles which have been read most and got the biggest attention in various newspapers and news portals, we can say that two different tendencies have become subjects to two separate and superficial
analysis. For instance, it is possible to see, among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media, a news entitled “Ukrainian crisis served Turkey” (30.07.2014) by the newspaper Sabah mentioning the rise of the Turkish air transport and an analysis by Gönül Tol on the newspaper Akşam (17.03.2014) speculating that the crisis could be “an opportunity for Turkey” Turkish among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media. In fact, the same approach – not surprisingly – is seen on the newspaper Yeni Şafak in this way: “Ukraine crisis will energize Turkey” (16.03.2014). While Russia’s Voice (Rusya’nın Sesi in Turkish), a portal broadcasting from both Russia and Turkey, has made propagandist broadcasts like “Crises in Syria and Ukraine Are Bringing Russia And Turkey Closer” (21.05.2014), the portal America’s Voice (Amerika’nın Sesi in Turkish) put forward an analysis entitled “Ukraine Crisis Is Affecting Turkish Economy” (26.04.2014). Dutch analyst Joost Lagendijk, who is a former GreenLeft Member of the European Parliament and served as the joint chairman of the Turkey-EU Parliamentarians delegation, wrote “There is no exit for Turkey in Ukraine crisis” in his article published in the newspaper Zaman (14.05.2014) while senior writer Sami Kohen (18.04.2014) from the newspaper Milliyet and political scientist and leading commentator Fuat Keyman from the newspaper Radikal (05.03.2014) argued that Turkey has not had the luxury of starting a power struggle over the crisis. All of these recent three writers underlined that one needed to watch future military-political developments more carefully instead of focusing on Yushchenko or Yanukovych, Ukraine or Russia, Europe or Eurasia equations. In fact, new assessments made during Minsk Talks at the end of August 2014 seem to have begun to confirm the rightness of these three writers.

In this sense, it seems possible to draw some conclusions from our collection of news and columns taken from the websites of Turkey’s most popular newspapers Zaman, Posta, Sabah, Milliyet, Star, Akşam and Hürriyet. Accordingly, based on the columns which have been read and shared on Twitter most, we can say that Turkish media has covered Ukrainian Revolution and Crimean
Crisis from the following perspectives:
1) Energy Crisis and energy security
2) Protests, Protestors and linkages to Gezi Park protests.
3) Writings reminding of the need to preserve Turco-Russian relations
4) Effects of the crisis on the tourism in Turkey
5) The position and security of Crimean Tatar-Turkic community

Issues such as analysis on the subject of Ukraine’s territorial and national integrity, the situation of the tradespeople exporting goods and services to Ukraine, Turkish students studying in Ukraine remained in the back-ground almost as if they were merely details. On the other hand, reviews on the flow of natural gas have been the primary theme or among the primary topics on the agenda within the 84 columns out of 140 (published during the period between 1 December 2013-10 September 2014) that we have examined and that have different contexts. As for the number of written and mainly oral declarations made by the government which were broadcast on the evening news of the most popular TV channels, it was 87 between 21 November 2013-1 September 2014. It means that every single review was made per every four days, picturing on its own Turkey’s level of interest towards the region.6

As to the humanitarian dimension of the events, it is perhaps the most neglected part. Within Turkish media, which is proud of trying to take lead in aiding to the humanitarian crises in Syria, Palestine, Somalia, Indonesia, Myanmar, Libya and even Haiti, there has not even been a proposal, throughout the process, to organize an aid campaign for either Orthodox and Catholic Ukraininans or Muslim Crimean Tatars.

Turkish Government’s Approach To The Crisis
From the second half of 2013 onwards, Gezi Park protests, the bribery and corruption operation against certain ministers and Erdoğan’s family, the scandal created by arms sent from Turkey for using in Syrian Civil War, the hostile competition between Fethullah Gülen Movement and pro-Erdoğan milieus, local elections at the end of March, and finally the process of presidential elections in 10 August occupied Turkish Government’s –actually not only the
government’s) agenda.

Within this time period, Ukraine crisis has always been considered less than the subjects mentioned above as and also less than ISIS issue, Israel’s attack on Palestine, the disaster in a mining enterprise in Soma, where more than 300 workers died, and a number of social explosions connected with nearly 2 million Syrians living in Turkey. In addition, it should be kept in mind that Erdoğan Government’s relations with Gulf (Kuwait, Saudi Arabia, Qatar and United Emirates) capital and Russia has become more close as it has distanced itself from European Union. Today, Turkey has a foreign trade relation worth more than 50 billion dollars with Russia; there are lots of structuring projects in Russia which are made by Turkish companies, also Russia is the basic arrival for Turkish clothing products, beer, chocolate and so on.7 For the last couple of years, nearly 4 million Russian tourists have visited Turkey annually and Russia still continues to be Turkey’s predominant natural gas supplier. It should also be noted that a “Putin fear” has been present within Turkish public opinion who has been watching authoritarian Putin’s uncompromising attitudes for nearly 15 years. It should be kept in mind that Erdoğan, who has been criticized by many people over “resembling Putin” since 2010, has been willing to have good relations with the Russian President and appointed Yiğit Bulut (b.1972), a Russophile journalist, as his principal adviser. Within the context of these conditions, one would not expect Turkish government to engage in Ukraine after all, with which it does not possess very powerful political-economic ties, compared to its relations with Russia. Thus, from the beginning of the crisis onwards, Russia’s steps towards Ukraine have not been considered as a crisis in which Turkey can get involved due to its primarily and directly affected position, as it has been the case in Syria. Aside from having maritime boundaries on the Black Sea, Turkey would be affected secondarily and indirectly from the tension between Russia and Ukraine-for instance when Russia’s revisionist attitude would be considered together with its reflections on the Caucasus. If we look at it from a broader context, the issue has been taking shape within the general balance between the West and Russia. For this reason, The Western World and its institutions stepped forward as the leading actor in the political efforts directed at solving the issue. Turkey will continue in the future to try to harmonize its NATO led Trans-Atlantic security policy and its own regional approach. At this point, it is worth mentioning that Turkey has traditionally followed a policy that has shunned remaining in between during a crisis between The West and Russia.

Similarly, “In the last couple of years, Turkey has compartmentalized its relations with Russia, as it has done with Syria and has been careful to not to be affected by regional crises. Therefore it needs to oversee delicate balances throughout this crisis in which Russia is directly involved.”8

Within the context of the conditions that we have written thus far, let us take a look at how Ankara is approaching to the subject although Turkey has not been able to show an active presence during this crisis. A written declaration made by Turkish Ministry of Foreign Affairs on 6 March and with the number 77, on the subject of the referendum decision of The Parliament of Crimea Autonomous Republic related to Crimea’s status, was giving important clues concerning our point. A language as well-balanced as possible was used in the statement and it was declared that referendum would not contribute to the resolution of the crisis, but that it could result in dangerous outcomes which could cause serious splits among different groups in Crimea. Following matters were put forward in the declaration: 1) We are against all kinds of fait accompli in the region. 2) The referendum can cause new fractures and negative results in the region. 3) Turkey is very sensitive about Crimean Tatars with whom we share similar ancestries. 4) A solution which will be “based on the political unity and the territorial integrity of the country, within the context of democratic principles, in accordance with international law and agreements” should be found. 5) For this, an environment of “reconciliation” and “dialogue” should be provided between related parties.9 Turkey, with this declaration, was putting forward in a sense its principal sensitivities connected with the crisis as well as a solution to the crisis. Nevertheless, developments so far have shown that Turkey has not been effective even as a “passive mediator.”

When we look at the general picture, conditions seems to be different this time for Turkey, from those during Russo-Georgia War in 2008 when Turkey’s stance was close to Russia, and developments are pointing out an inevitable choice similar to that in The First Crimean War (1853-1856). But under present conditions, the ongoing confidence crisis in Turkey’s relations with the West and the relationship of dependency within Russo-Turkish relations show that a choice of this kind will not be easy either. What’s more, Turkey’s ongoing internal crisis constitutes a leading factor which makes this kind of choice more difficult. Turkey is almost being attempted to be left out of this new big game through certain internal, artificial and controlled crises, whereas Turkey needs to have an active role in this crisis which directly interests it. At least, as it was mentioned above, Crimean Turks dimension and the security of Black Sea region necessitates it. And also “2023 Vision” which has been referred many times by Erdoğan…10 Let’s not forget that a passive Turkey which is left out of The Mediterranean and Black Sea will not be able to, a large extent, to develop a medium-long term policy! Thus, the “strategic depth” perspective expressed very often by Erdoğan-Davutoğlu duo and their claim about producing proactive foreign policy seem to lead Turkey to take on revisionist Russia which is for a status quo in Black Sea.

Turkey’s Movement Capability
Despite all, “Eurasian Union” -which appears to us in the way of protecting the process of cooperation in Turco-Russian relations, which has not broken down in spite of 2008 Georgia and 2011 Syria crises and which has been identified by Erdoğan government with Shanghai Five after 2010- bears a central importance for this government together with “Turkey’s Sunni backyard.”11 What’s in question here is an effort to form a new balance against the West and to use the common geography as a source of power through cooperation instead of an area of competition-conflict.12 This pursuit of unity, attempted to be brought into being after 11 September 2001 around the axis that joins Russia and Turkey, is now about to sink into the deep waters of the Black Sea because of differences of approach that started to conflict not in Ukraine but in Crimea.13 In this context, Foreign Minister of the period –now Prime Minister- Ahmet Davutoğlu’s statement that Turkey will make any efforts to keep Crimea as a part of Ukraine is very important.14 Here appears a clear differentiation from Russia. Now, what will happen in this situation? How will Turkey answer the questions starting with “which” and “how” that appear in the context of the phrase “any efforts” underlined by Davutoğlu’s statement “We will make any efforts to guarantee Crimea’s future”? This is a question which is bound to remain unanswered for the time being… But it seems possible by the way of “a dual flexibility.” In fact, as Prof. Selçuk Çolakoğlu pointed out, state-owned Turkish Airlines’ (THY) decision of restarting flights to Crimea on 14 April 2014, contain certain political messages beyond being an economic decision. Likewise, “Turkey’s lack of participation even in weaker EU sanctions against Russia can be interpreted as a reflection of the policy of protecting relations with Russia.”15

In conclusion, although Turco-Russian relations move on the way of cooperation through Putin-Erdoğan relations, Russia’s historical demands on the Caucasus, the Black Sea and the Straits still continues to exist and Turkey’s statement, which was expressed at the highest level, on the subject of Crimea’s remaining in Ukraine is being tested in Crimea just as Russia’s imperial power, which is being examined also in Crimea.

Turkish Ministry of Foreign Affairs’ written reaction numbered 279 related to the conflicts on August shows that in a potential crisis between the West and Russia, Turkey will have to play the role of being “a part of the Free World” and will understand through experience that it will not be able to make a long-running alliance with Russia due to historical and political realities.

Hasan Aksakal, PhD – Researcher at the Faculty of Political Sciences Istanbul University. Editor of a Journal Gelenekten Geleceğe. He specializes in Turkish history 19th-20th cc and contemporary situation in the Black Sea region.

1 According to Prof. Karpat, the amount of Crimean Tatars who fleed to Ottoman Empire from 1783 to 1922 is approximately 1.800.000 people. See at: Kemal Karpat, Ottoman Population, 1800-1922: Demographic and Social Characteristics, University of Wisconsin Press, Madison-Wisconsin, 1985, p.66.

2 Hakan Kırımlı, Turkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Yerleşimleri, Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.

3 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/kiev-gezisi-588906 (online), 02.12.2013. “Kiev Gezi’si”, Akşam, 10.12.2013. “Gezi’ci Piyanist Kiev’de Ortaya Cıktı”, Sabah, 23.12.2013, http:// www.haberinvakti.com/dunya/karanlik-eller-geziyi-ukraynaya-tasidi-h35360.html, (online), 09.12.2013. Star, 24.12.2013.

4 İbrahim Karagul, Tahrir, Taksim, Kiev… Ya Dershane Krizimiz?, Yeni Şafak, 04.12.2013.

5 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/yanukovic-kacamiyor-620961 (online), 23.02.2014. www.taraf.com.tr/haber-yanukovicin-kalesine-girdiler-149062 (online), 23.02.2014. http://haber.stargazete.com/dunya/fl as-sirra-kadem-basmisti-izi-bulundu/haber-847316 (online), 23.02.2014.

6 I thank ajanspress.com for these statistical data.

7 “Rusya-Turkiye Toplam Ticaret Hacmi 50 milyar Dolar”, Zaman, 10.06.2013.

8 Şaban Kardaş, Turkiye ve Ukrayna Krizi: Suriye Krizinin İzduşumleri, Ortadoğu Analiz, Sayı: 62, (May-June 2014), s.6. Kardaş is an associate professor from the department of International Relations at TOBB Ekonomi Universitesi and the chair of ORSAM, a pro-Erdoğan think-tank in Ankara.

9 http://www.mfa.gov.tr ). http://www.mfa.gov.tr/no_-77_-6-mart-2014_-kirim_daki-songelismeler-hk.tr.mfa (online), 06.03.2014. Also see M. Seyrettin Erol, “‘Ukrayna-Kırım’ Krizi ve‘İkinci Yalta Sureci’”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, Sayı: 41, (Spring 2014), p.10.

10 Erol, p.12-13

11 Kadri Gursel, Erdogan Serious in Turkey’s Bid for Shangai 5 Membership, Al Monitor, 5 January 2013. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/shanghai-cooperation-organizationerdogan- turkey.html (online), 1 September 2014.

12 Ahmet Davutoğlu had mentioned this critical balance in his famous book entitled Stratejik Derinlik in 2001. See more at Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Turkiye’nin Uluslararası Konumu, İstanbul: Kure Yayınları, 75th edition, 2011, pp.119-182.

13 Deniz Berktay, a Turkish journalist with Cumhuriyet from Kiev, reminds us of the historical perspective. Online correspondence with Berktay, 09.09.2014. Also see, Erol, p.13.

14 http://turkish.ruvr.ru/news/2014_03_02/Turkiye-Kirimin-Ukraynada-kalmasi-ichin-her-sheyyapacak/ , (online), 02.03.2014.

15 See more in Selcuk Colakoğlu, “Turkiye’nin Ukrayna-Rusya Krizinde Tavrı”, USAK Analiz, http://www.usak.org.tr/kose_yazilari_det.php?id=2288&cat=344#sthash.mz1deFSS.dpuf (online), 20.04.2014.

Stosunki polityczne Ukraińców i Tatarów krymskich w okresie międzywojennym

Wołodymyr Komar

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 2, lipiec 2012, ss. 185-193]

Pierwsza wojna światowa spowodowała rozpad imperium rosyjskiego, natomiast rewolucja październikowa 1917 r. stała się katalizatorem ruchów wyzwoleńczych narodów Rosji. W regionie Morza Czarnego niezależność ogłosiły, między innymi, Krym – 13 grudnia 1917 r. i Ukraińska Republika Ludowa (URL) – 22 stycznia 1918 r.[1]

Stosunki polityczne Ukraińców i Tatarów krymskich kształtowały się w warunkach rozpadu imperium Romanowów i narodzin niezależnych państw narodowych. Znaczna rola w odbudowie krymskiej państwowości przypadła w udziale znanemu działaczowi społecznemu, pisarzowi, jednemu z ideologów narodowego ruchu Tatarów Krymskich – Dżafarowi Sejdametowi. Już w maju 1917 r. stanął on na czele krymskiej delegacji na kongresie muzułmanów Rosji, na którym przedstawione zostały polityczne żądania Tatarów krymskich: m.in. utworzenie federacyjnej Rosji oraz ogłoszenie suwerenności narodu krymskotatarskiego. Uwaga działaczy tego ruchu skierowana była głównie w stronę Ukrainy. Sejdamet spotykał się z przewodniczącym Centralnej Rady Mychajłą Hruszewskim, szefem Sekretariatu Generalnego Wołodymyrem Wynnyczenką oraz sekretarzem (ministrem) do spraw międzynarodowych Ołeksandrem Szulhynem. Celem tych spotkań było wyjaśnienie stanowiska strony ukraińskiej względem Krymu. Podróż do Kijowa w lipcu 1917 r. przekonała Sejdameta, że ukraiński ruch narodowy wspierał krymskich Tatarów jedynie na płaszczyźnie przeciwstawiania się Rosji. Jednak po tym, jak Centralna Rada obrała kurs na proklamowanie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), w przywódcach Tatarów krymskich dojrzewa idea wysunięcia hasła „Krym dla mieszkańców Krymu!” (Крим для кримчан!), która przewidywała stworzenie na półwyspie niezawisłego
państwa. Sejdamet przekonany był, że idei niezależności Krymu należy bronić nie tylko przed Rosjanami, ale i przed Ukraińcami, i jednocześnie liczył na poparcie ze
strony Imperium Osmańskiego[2].

Mimo to, Sejdamet wziął udział w Zjeździe Narodów zwołanym przez Centralną Radę w Kijowie w dniach 8-16 września 1917 r. Zjazd przyjął postanowienia, które w znacznej mierze wyznaczyły politykę zarówno Centralnej Rady, jak i kierownictwa ruchu narodowego Tatarów krymskich w okresie od jesieni 1917 r. do stycznia 1918 r. Główny akcent w rezolucjach Zjazdu położony został na przekształcenie scentralizowanej Rosji w federację, zwołanie krajowego zgromadzenia ustawodawczego do [zgromadzenia] rosyjskiego, stworzenie narodowej armii. Delegaci Tatarów krymskich w ramach zjazdu przeprowadzili rozmowy z kierownictwem URL. Dżafar Sejdamet zaznaczał, że Hruszewski i Szulhyn ze zrozumieniem podchodzili do poglądów przedstawicieli narodu krymskotatarskiego na temat przyszłości Krymu. Do Wynnyczenki delegaci nie mieli zaufania, ponieważ sprawił on wrażenie człowieka, który bez wahania użyje wszelkich środków w imię realizacji narodowych interesów[3].

Następne spotkanie Sejdameta z liderami Centralnej Rady, a zwłaszcza z sekretarzem do spraw wojskowych Symonem Petlurą, odbyło się w Kijowie podczas rewolucji październikowej w Piotrogrodzie w 1917 r. Sejdamet uważał ją za nic więcej, jak tylko bolszewicki przewrót, który potępił nazywając przestępczą awanturą[4]. Od ukraińskich działaczy Sejdamet otrzymał obietnicę, iż na mocy Uniwersału Centralnej Rady Krym nie wejdzie w skład Ukrainy. Umowa została dotrzymana. W III Uniwersale Centralnej Rady z 7 (20) listopada 1917 r., który proklamował utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej, trzy północne (kontynentalne) powiaty guberni taurydzkiej, ale „bez Krymu” zostały włączone w skład URL[5].

Wydarzenia październikowe zmusiły działaczy krymskich do połączenia sił w obliczu bolszewickiego zagrożenia. 26 listopada (9 grudnia) 1917 r. rozpoczął prace krymskotatarski Kurułtaj (zjazd), który 13 (26) grudnia utworzył urząd ludowy – Dyrektoriat (radę dyrektorów), który ogłosił utworzenie Krymskiej Republiki Demokratycznej (Ludowej) i zatwierdził jej konstytucję – „Krymskotatarską ustawę zasadniczą”[6]. Centralna Rada uznała postanowienia Kurułtaju. Jednak ruch Tatarów krymskich z powodu słabości strukturalnych (np. Tatarzy krymscy stanowili mniej niż 30% populacji Krymu) nie mógł samodzielnie utrzymać władzy na półwyspie[7], mimo, że zawierał sojusze z innymi antybolszewickimi siłami skrajnymi, zgromadzonymi w Radzie Przedstawicieli Ludowych (RPL). Szkielet jej sił zbrojnych stanowiły formacje krymskotatarskie, a także rosyjscy oficerowie białogwardyjscy oraz zukrainizowane jednostki armii carskiej. Koalicja ta okazała się jednak zbyt słaba i nie mogła skutecznie przeciwstawić się przeważającym siłom Armii Czerwonej, które rozpoczęły działania wojskowe na Krymie mając na celu zdobycie władzy. W takich warunkach zwołany został Krymski Sztab Rewolucyjny, na którego czele stanął Dżafar Sejdamet. Oddelegowane pod jego komendę wojska liczyły od dwóch do pięciu tys. żołnierzy, jednak nie stanowiły one poważnej przeszkody dla bolszewickiej ekspansji na Krym[8].

Młoda krymska republika, niedługo po uchwaleniu konstytucji i proklamowaniu niepodległości, doznała agresji ze strony wojsk bolszewickich, które na początku 1918 r. wkroczyły na Krym[9]. Grabieże, których dokonywali głównie marynarze Floty Czarnomorskiej, odbywały się według podobnego scenariusza. Pod miasto podpływały okręty wojskowe i celowały z armat w główną część miasta. Marynarze wychodzili na brzeg całymi jednostkami i zazwyczaj łatwo łamali opór wojsk sztabu krymskiego. Tak, jedno po drugim, upadały kolejne krymskie miasta: Eupatoria, Jałta, Teodozja, Kercz, a 13 stycznia siedziba rządu – Symferopol. Zajęcie Krymu przez bolszewików poprzedzone było masowymi grabieżami i morderstwami, które dotknęły wszystkich warstw społeczności miejscowej, od burżuazji po robotników. Tatarska ludność Krymu, nie poddawszy się bolszewickiej agitacji, doznała podobnych represji, dodatkowo bolszewicy podsycali narodową nienawiść do niej ze strony ludności rosyjskojęzycznej. Jednakże już wiosną 1918 r. fala sprzeciwu wobec bolszewickiej władzy zjednoczyła wszystkich mieszkańców Krymu[10].

Zgodnie z postanowieniami traktatu brzeskiego pomiędzy URL i Państwami Centralnymi, wojska niemieckie dokonały okupacji terytorium Ukrainy, a następnie Krymu. Władze niemieckie pragnęły stworzyć sytuację długotrwałej zależności politycznej i ekonomicznej Ukrainy od Niemiec, na Krymie zaś ich interesy ograniczone były do tymczasowych korzyści wojskowo-politycznych i strategicznych. Generał armii carskiej, muzułmanin, Maciej Sulejman Sułkiewicz, który z pochodzenia był Tatarem litewskim, za zgodą władzy niemieckiej 25 czerwca 1918 r. został premierem rządu Republiki Krymskiej. W skład jego gabinetu weszli również inni Tatarzy z Litwy[11], np. szefem kancelarii Sułkiewicza został Leon Najman Mirza Kryczyński, który jednocześnie był deputowanym krymskiego parlamentu[12]. Ich wybór był możliwy, w znacznej mierze, dzięki pochodzeniu etnicznemu i wierze muzułmańskiej, która wiązała ich z Tatarami krymskimi. Dla rządów niemieckich ważne było uniknięcie konfliktu z ludnością krymskotatarską i stworzenie pozorów jej samoorganizacji pod narodowym przywództwem.

W deklaracji rządu krymskiego, która została poparta przez okupacyjne władze niemieckie, ogłoszono „utrzymanie niezależności półwyspu… oraz odnowienie praworządności i porządku”. Natomiast hetman Pawło Skoropadski zażądał pełnego zjednoczenia Krymu z Ukrainą, wysuwając roszczenia względem trzech rolniczych powiatów w północnej części Krymu Taurydy oraz ustanawiając blokadę ekonomiczną półwyspu. W odpowiedzi na te działania, Sułkiewicz wydelegował jednego ze swoich ministrów, hrabiego Tatiszczewa, do Berlina, by uzyskać uznanie niezależności Krymu i wsparcie w konflikcie z Ukrainą. Jednakże rząd niemiecki nie uznał niezależności Krymu i radził samodzielne uregulowanie stosunków z przedstawicielami hetmana Skoropadskiego[13].

Poszukiwania zagranicznych sojuszników przedłużały się. Sułkiewicz wyznaczył Asana Sabri Ajwazowa na ambasadora w Konstantynopolu, który był upoważniony do prowadzenia w imieniu rządu negocjacji w sprawie odłączenia Krymu od Rosji i zjednoczenia go z Imperium Osmańskim. Dżafar Sejdamet, podówczas minister spraw zagranicznych Krymu, przedstawił rządowi niemieckiemu wezwanie Kurułtaju z dnia 21 lipca 1918 r., w którym mowa była między innymi i o tym, że „Tatarzy krymscy pragną odnowić tatarskie panowanie na Krymie przekształcając Krym w niezależny neutralny chanat, opierając się o politykę niemiecką i turecką”[14]. Jednakże 11 listopada 1918 r. Niemcy skapitulowały i w warunkach zagrożenia powtórną okupacją Krymu przez bolszewików, cztery dni później generał Sułkiewicz przekazał władzę krymskiemu rządowi krajowemu z Solomonem Krymem na czele i wyjechał do Azerbejdżanu. Choć po upływie dwóch tygodni na redzie Sewastopola pojawiła się eskadra 22. angielskich, francuskich, włoskich i greckich okrętów wojennych, Armia Czerwona przeprowadziła udany atak na siły interwencyjne, który w kwietniu 1919 r. zakończył się zajęciem prawie całego Krymu, z wyjątkiem półwyspu kerczeńskiego[15].

28-29 kwietnia 1919 r. III Krymska Obwodowa Konferencja Partyjna w Symferopolu przyjęła postanowienie o stworzeniu Krymskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Jednak tym razem sowiecka władza nie utrzymała się długo. Już 26 czerwca 1919 r., pod naciskiem Sił Zbrojnych Południa Rosji, którymi dowodził generał Anton Denikin, bolszewickie wojska wycofały się z Krymu. Administracja Denikina na Krymie bardzo negatywnie odnosiła się do niepodległościowych dążeń Tatarów krymskich. Pełnomocnictwa Kurułtaju i Dyrektoriatu zostały zlikwidowane, a półwysep włączono do guberni taurydzkiej. Jednak 7 listopada 1920 r. wojska bolszewickiego frontu południowego przeszły do zdecydowanego ataku, w rezultacie którego na półwyspie ustanowiono władzę radziecką[16].

W momencie opuszczania Krymu przez wojska generała Piotra Wrangla Dżafar Sejdamet wyemigrował do Turcji, a następnie do Szwajcarii. Cieszył się on autorytetem wśród emigrantów, przede wszystkim Tatarów krymskich, należał do kierownictwa szeregu organizacji emigranckich, był też liderem narodowej partii Tatarów krymskich Milli Firka[17].

Emigracyjna poniewierka zmusiła ministrów Republiki Krymskiej do szukania pomocy ze strony Polski. 17 maja 1920 r. Sejdamet oficjalnie zwrócił się do Ligi Narodów z żądaniem przekazania Krymu pod polski protektorat[18]. Ta prośba nie była zaskoczeniem, ponieważ Polska i Polacy były dla wielu narodów byłej Rosji carskiej wzorem walki o niezależność. Krok ten jednak nie mógł przynieść oczekiwanego rezultatu. W tym czasie terytorium Krymu okupowane było przez białogwardyjskie wojska generała P. Wrangla, a Ententa całkowicie wspierała ideę odbudowy imperium rosyjskiego. Józef Piłsudski gotowy był rozpatrzeć propozycje krymskiego ministra wyłącznie pod warunkiem, że zyska ona wsparcie ze strony Ligi Narodów oraz władz sojuszniczej URL. W odpowiedzi Liga Narodów poinformowała, że propozycja Sejdameta została przekazana do rozpatrzenia przez członków rady, jednak jest mało prawdopodobne by została potraktowana w oderwaniu od kwestii rosyjskiej. Radca ambasady polskiej w Brnie oficjalnie podziękował Sejdametowi za propozycję, dodając od siebie, iż jego czyn był ogromnym wsparciem moralnym dla strony polskiej[19].

Z kolei kierownictwo URL poinformowało o swojej gotowości do nadania Krymowi szerokiej autonomii, ale niczego więcej[20]. Konieczność przyłączenia półwyspu do URL politycy ukraińscy tłumaczyli w następujący sposób: „Ukraina to żyzny kraj z ogromnym potencjałem przemysłowym w przyszłości, a krymskie południe to riwiera, stacje klimatyczne, winnice i sady owocowe, które bez ukraińskiej produkcji przemysłowej nie może się obejść. Państwowa symbioza Tatarów krymskich i Ukraińców podyktowana jest przez samą naturę. Uważamy, że te przyczyny, jako najbardziej przekonujące, wezmą pod uwagę politycy tatarscy i dla dobra kraju ojczystego dojdą do korzystnego dla Ukraińców i siebie porozumienia”[21]. Nie zważając na pewne rozbieżności poglądów, sprawa krymska nie stała się kością niezgody między J. Piłsudskim i S. Petlurą.

Choć w listopadzie 1920 r. Dżafar Sejdamet uzyskał audiencję w Belwederze u Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, tym czasie Polska mogła jedynie moralnie wesprzeć narodowo-wyzwoleńcze dążenia Tatarów krymskich. Propozycja Sejdameta była skutecznie wykorzystywana przez polską propagandę, szczególnie podczas negocjacji z przedstawicielami Rosji Radzieckiej. Nie zważając na nierealność postulatów krymskiego ministra, właśnie od tego momentu zaczęła się aktywna współpraca piłsudczyków z krymskotatarską emigracją.

W latach 1923-1926 w wewnętrznej polityce Polski doszło do pewnych perturbacji, związanych ze zmianą koalicji rządzącej i wymuszoną rezygnacją Piłsudskiego z kluczowych stanowisk w państwie[22]. Do władzy w kraju doszły rządy, które znajdowały się pod wpływem ideologii narodowych demokratów i nie podzielały idei prometejskiej[23]. Wyrażając swoją zasadniczą niezgodę z polityką rządów Chjeno-Piasta, Piłsudski demonstracyjnie porzucił swój służbowy gabinet w Sztabie Generalnym i wyjechał do Sulejówka. Tak rozpoczął się nowy etap w życiu marszałka, który otrzymał nazwę: „sulejowski”. W 1923 r. wszystkim wydawało się, że Piłsudski na zawsze odszedł z aktywnej polityki i zabrał ze sobą marzenie swojego życia – odnowienie dawnego majestatu i potęgi Rzeczypospolitej. Jednak te iluzje nie wytrzymały próby czasu.

Fenomenalna zdolność marszałka Piłsudskiego do skupiania wokół siebie utalentowanych osób przejawiała się w organizacji prometejskiego frontu narodów, który otrzymał wsparcie poszczególnych działaczy państwowego aparatu władzy. W Sztabie Generalnym (SG) i Ministerstwie Spraw Zagranicznych (MSZ) koncepcja prometejska, której celem było doprowadzenie do rozpadu Związku Sowieckiego, nie została ostatecznie odrzucona, bez względu na postanowienia traktatu ryskiego z 1921 r.[24] Miała ona swoich zwolenników wśród urzędników od najwyższych szczebli rządowych do poziomu kierowników wydziałów. Wielbili oni Piłsudskiego, uważając go za twórcę polskiej armii i polskiego państwa[25]. Z nominacji marszałka w II Oddziale Sztabu Generalnego pracowali nadal: Tadeusz Schaetzel, Wacław Jędrzejewicz, Stefan Czarnocki, Henryk Suchenek, a w MSZ – Juliusz Łukasiewicz i Roman Knoll. W tym też czasie aktywną działalność rozpoczął również Tadeusz Hołówko, który owocnie współpracował z emigranckimi organizacjami społecznymi.

Prawie wszyscy przywódcy emigracyjnych organizacji narodowych gościli na audiencji u Piłsudskiego w Sulejówku. Wśród nich byli Gruzini, Ukraińcy, Tatarzy krymscy, w tym ich lider Dżafar Sejdamet[26]. Uwaga ze strony najbardziej wpływowego człowieka w państwie polskim okazywana przedstawicielom narodów walczących o niepodległość, miała dla nich ogromne znaczenie moralne i polityczne. Tak stopniowo kształtował się blok narodów niegdysiejszej carskiej Rosji, który poprzez osoby stojące na jego czele, umacniał się wokół Piłsudskiego i jego sprzymierzeńców.

W tym czasie na terytorium Francji działały emigracyjne centra Ukraińców, Gruzinów, Azerów, górali z Północnego Kaukazu, które na początku 1926 r. połączyły się w paryskim towarzystwie „Prometeusz”. Jeden z kierowników ruchu prometejskiego – Władysław Pelc – w swoich wspomnieniach kategorycznie podkreślał, iż w Paryżu nie było żadnego przedstawicielstwa tatarskiej emigracji[27]. Dotyczyło to w tym samym stopniu Tatarów krymskich pod przywództwem Sejdameta, jak i Tatarów Powołża, którymi kierował Muhammed Ayaz Ishaki. Miejscem zamieszkania większości Tatarów krymskich, a zwłaszcza ich lidera, Sejdameta była Turcja. Kontakty między Sejdametem, jako przywódcą Tatarów Krymskich na wychodźstwie, a polskim przedstawicielstwem dyplomatycznym w Turcji odbywały się poprzez pułkownika SG i wojskowego attaché Polski w Konstantynopolu, Bobickiego[28]. Mając na uwadze ostateczny cel realizacji polityki prometejskiej, przedstawiciele krymskotatarskiej emigracji przewidywali rozpad Związku Radzieckiego, co stwarzało perspektywy odrodzenia niezależnej Republiki Krymskiej.

Wraz z umocnieniem się władzy piłsudczyków w Polsce po przewrocie majowym w 1926 r. odżyły próby realizacji koncepcji prometeizmu. W tym celu pod koniec 1928 r. utworzono w Warszawie organizację „Prometeusz”. Jej oficjalna nazwa to: Klub „Prometeusz” – Liga zniewolonych przez Rosję narodów: Azerbejdżanu, Donu, Karelii, Gruzji, Idel-Uralu, Ingrii, Krymu, Komi, Kubania, Północnego Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy[29]. Z początkiem 1930 r. przekształciła się ona w główny ośrodek ideologiczny i organizacyjny całego ruchu prometejskiego. Stąd wychodziły instrukcje dla poszczególnych fi lii zorganizowanych we Francji (Paryż), Finlandii, Turcji, Persji i Chinach (Charbin), centrów narodowych oraz liderów emigracyjnych: Noe Żordania (Gruzini), Andrij Liwicki (Ukraińcy), Said Szamil (Górale Północnego Kaukazu), Dżafar Sejdamet (Tatarzy Krymscy), Muhammed Ayaz Ishaki (Tatarzy Powołża), Ihant Biłyj (Kozacy kubańscy), Mehmet Emin Resulzade, Mustafa-bek Wekili, Mir-Jakub Miechtijew, Ali-bej Azertekin (Azerowie)[30].

Ciągłe dyskusje między Ukraińcami i Tatarami krymskimi w sprawie przyszłego statusu Krymu odbywały się również w ramach ruchu prometejskiego. Stanowisko Ukrainy pozostawało niezmienne jeszcze od czasów Centralnej Rady: „Krym – kraj zróżnicowany etnicznie, w którym nikt nie ma większości – kiedyś był twierdzą Tatarów krymskich, naszych historycznych wrogów, a dziś sojuszników. Ukraina zawsze szanowała i będzie szanować prawa narodowe dawnych władców państwa na Krymie i pewni jesteśmy, że w walce o wolność Krymu przed obcymi zakusami, Ukraina była i będzie najwierniejszym przyjacielem Tatarów…, ale nie wyobrażamy sobie, by Krym mógł być oderwany od Ukrainy”[31].

Z tego powodu pod koniec 1929 r. odbyły się rozmowy ukraińsko-tatarskie[32]. Nie przyniosły one przełomu. Każda ze stron pozostała przy swoim zdaniu. Tatarzy stali na stanowisku odrodzenia państwowej niezależności Krymu. Ukraińcy chcieli widzieć Krym w składzie przyszłej niepodległej Ukrainy[33]. Przywódca Tatarów krymskich Dżafar Sejdamet uważał, że jeżeli Ukraina uzna niezależność Krymu, to musi też uznać jego suwerenność. Nie chciał, aby kwestia ta była omawiana pod kątem „strategicznego zainteresowania Ukrainy Krymem”[34]. Polemika na łamach prasy na temat przynależności Krymu toczyła się również między politykami zachodnioukraińskimi a działaczami Tatarów krymskich. Autonomia Krymu w składzie zjednoczonej Ukrainy, według polityków z Galicji, była jedyną realną możliwością rozwoju ruchu krymskotatarskiego[35].

W organizacji „Prometeusz” utworzonej w 1928 r. narody Azerbejdżanu, Donu, Karelii, Gruzji, Idel-Uralu, Ingrii, Krymu, Komi, Kubania, Północnego Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy zajmowały równorzędną pozycję. Natomiast w „Komitecie Przyjaźni Narodów Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy”, który powstał w Paryżu 1934 r. jako klub elitarny, emigranci dzielili się na dwie kategorie. Do pierwszej należały narody Kaukazu, Turkiestańczycy i Ukraińcy, którym w latach przynależności do Komitetu Przyjaźni i mieli podporządkować się wyłącznie organizacji „Prometeusz” z centralą w Warszawie. Taki podział skutkował poczuciem skrzywdzenia wśród przedstawicieli narodów tak zwanej drugiej kategorii. Traciły one zaufanie do kierownictwa, co zagrażało utratą jedności frontu prometejskiego. Stan ten odbił się nie tylko na relacjach między warszawskim „Prometeuszem”, a Komitetem Przyjaźni w Paryżu, które również wcześniej były napięte, ale i na stosunkach między Ukraińcami i Tatarami krymskimi.

W celu uregulowania sytuacji, zarząd organizacji „Prometeusz” wymógł natychmiastową normalizację stosunków i usunięcie tych przeszkód, które dezorganizowały monolityczność ruchu prometejskiego. Propozycja polegała na uzgodnieniu zasad działalności w ramach organizacji „Prometeusz”, czyli zrównania praw wszystkich narodów prometejskich, w tym ukraińskiego i krymskotatarskiego. Kierownictwo nalegało również na dokooptowanie do klubu paryskiego przedstawicieli innych narodów oraz zmianę nazwy na „Komitet Przyjaźni Narodów Zniewolonych przez Moskwę”. Ze względu na to, że organizacja „Prometeusz” podporządkowała sobie wszystkie organizacje emigracyjne, stworzyła ideologiczne podwaliny oraz stała się zwornikiem ruchu prometejskiego, to według polskiego kierownictwa, powinna ona taką pozostać[36].

Reasumując, stosunki polityczne między Ukraińcami i Tatarami krymskimi w okresie międzywojennym były niejednoznaczne. Przewidując rychły rozpad Związku Radzieckiego i współpracując w ruchu prometejskim pod egidą Polski, emigranci z URL i Republiki Krymskiej mieli różne cele polityczne. Tatarzy krymscy żywili nadzieję na odrodzenie niezależnego państwa. Natomiast Ukraińcy nie wyobrażali sobie istnienia niezależnej Ukrainy bez Krymu, któremu wyznaczali rolę autonomii. Partnerstwo i wspólne działanie Ukraińców i Tatarów krymskich kończyło się tam, gdzie zaczynała się rozmowa na temat statusu prawnego Krymu.

Przełożyli: Weronika Brewczyńska i Tadeusz Iwański

Dr hab. Wołodymyr Komar – historyk, badacz historii Polski i stosunków polsko – ukraińskich w okresie międzywojennym, docent na Wydziale Historii i Politologii Uniwersytetu w Iwanofrankiwsku.

 

[1] Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (BUW), Rps. №1522, mikr.13286, k.2 (Memoriał p.t. “Sytuacja polityczna na Bliskim i Średnim Wschodzie (styczeń – marzec 1920 r.)”

[2] В. Г. Зарубин, А. А. Зарубина, Джафер Сейдамет. Штрихи к портрету, “Историческое наследие Крыма”, 2006, Nr 12–13, dostęp: http://a-pesni.org/grvojna/bel/a-sejdamet.php

[3] А. Іванець, Партнерство українців та кримських татар у 1917 році, “Українознавство”, 2008, Nr 4, s. 82.

[4] М. Гафарова, Джафер Сейдамет, dostęp: http://www.kitaphane.crimea.ua/dzhafer-seidamet.html

[5] В. Зарубин, Об этноконфессиональном конфликте в Крыму (1918 г.), dostęp: http://www.kreho.info/index.php/uploads/4/a.rian.ru/economy/20110622/a.rian.ru/economy/20110622/index.php?name-=News&op=article&sid=172

[6] А. Г. Зарубин, Крымскотатарское национальное движение в 1917–1921 гг. [Документы], “Вопросы развития Крыма”, (Научно-практический дискуссионно-аналитический сборник), Симферополь, 1996, wyd. 3, s.24–27.

[7] А. Іванець, Партнерство українців та кримських татар у 1917 році, “Українознавство”, 2008, Nr 4, s. 82.

[8] Р. Р. Токмеджи, Джафер Сейдамет і Милли-фирка – боротьба за національну волю в період більшовицької експансії, “Ученые записки Таврического национального университета им. В.И. Вернадского”, Серия “Юридические науки”, т. 19 (58), Nr 1, 2006, s.184–189.

[9] R. Potocki, “Państwo Krymskie” w 1920 roku, “Przegląd Wschodni”, 1996–1997, t. VI, z. 4(24), s. 843-868.

[10] А. И. Деникин, Очерки русской смуты: Белое движение и борьба добровольческой армии. Май – октябрь 1918. (Воспоминания. Мемуары), Мн., 2002, 66 s.

[11] РГВА, ф.308/к, оп.3, д.34, л.3 (Referat Władysława de Bondy AIDE MEMOIRE w sprawie tatarów krymskich).

[12] E. Charaszkiewicz, Przebudowa Wschodu Europy. Materiały do polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego w latach 1893–1921, “Niepodległość”, Londyn, 1955, t.5 (po wznowieniu), s.147.

[13] А. И. Деникин, Очерки русской смуты: Белое движение и борьба добровольческой армии. Май – октябрь 1918. (Воспоминания. Мемуары), Мн., 2002, s. 70.

[14] Ibidem, s. 71-72.

[15] А. Г. Зарубин, В. Г. Зарубин, Без победителей. Из истории гражданской войны в Крыму, Симферополь, 1997, s.141–142.

[16] М. Н. Губогло, С. М. Червонная, Крымскотатарское национальное движение, т. 2, М., 1992, s. 279.

[17] Л. Ф. Соцков, Неизвестный сепаратизм. На службе СД и Абвера. Из секретных досье разведки, Мoskwa, 2003, s. 168.

[18] T. Krymski, E. Wiśniowski, Racja stanu Polski na Wschodzie [w:] Pod znakiem odpowiedzialności i pracy. Dziesięć wieczorów, pod redakcją A. Skwarczyńskiego, Warszawa, 1933, s. 225.

[19] S. Mikulicz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa, 1971, s. 195.

[20] Т. М. Симонова, “Прометеизм” во внешней политике Польши. 1919–1924 гг., “Новая и новейшая история”, 2002, Nr 4, s. 58.

[21] В. Сергійчук, Українські державники: Всеволод Петрів, К.: ПП Сергійчук М. І., 2008, s. 94.

[22] Л. Алексієвець, Польща: утвердження незалежної держави 1918–1926, Тернопіль, 2006, s. 358.

[23] Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Oddział II Sztabu Głównego (Od. II Sz. Gł.), sygn. I.303.4.5776, k.1 (St. Siedlecki. Ruch “Prometejski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce).

[24] Ibid., sygn. I.303.4.5561, k.31–32 (Stosunki Polsko-Prometeuszowskie. Referat polityczny, obrazujący genezę sprawy, założenia ideologiczne i formy organizacyjne współdziałania Polsko-Prometeuszowskiego. 1939 r.).

[25] Л. Алексієвець, Польща: утвердження незалежної держави 1918–1926, Тернопіль, 2006, s.359.

[26] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5776, k.1 (St. Siedlecki. Ruch “Prometejski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce).

[27] Biblioteka Polska w Paryżu (BPP), Akta Władysława Pelca (AWP), sygn.1, k.2 (Notatka o pracy Władysława Pelca jako Attache Ambasady RP w Paryżu. 1937–1944.).

[28] РГВА, ф.308, оп.3, д.18, л.17 (Raport sytuacyjny attache Wojskowego Delegacji Rządu RPP w Konstantynopolu za czas 15.08–15.09.1921 r.).

[29] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5782, k.661 (Ideologia walki ciemiężonych przez Rosję narodów zjednoczonych w organizacji “Prometeusz”: Azerbajdżan, Don, Gruzja, Idel-Urał, Ingria, Karelia, Komi, Krym, Kubań, Kaukaz Północny, Turkiestan i Ukraina. 1936 r.).

[30] Ibid., sygn. I.303.4.5776, k.7. (B. Sen. St. Siedlecki. Referat Szulgina p.t. “Ruch Prometeuszowski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce. Warszawa, 14.I.1939 r.).

[31] О. Шульгин, Без території. Ідеологія та чин Уряду У.Н.Р. на чужині, [З передмовою Вячеслава Прокоповича], Париж, 1934, s. 102.

[32] РГВА, ф.461/к, оп.2, д.124, л.5. (Wyciąg z listu p. Gawrońskiego do p. Hołówki z dn. 14 grudnia 1929 r.).

[33] Ibidem, л.10. (Национальный вопрос турков бывшей России. 1929 г.).

[34] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5460, k.81 (Porozumienie ukraińsko-tatarskie. 17.XII.1929 r.).

[35] РГВА, ф.461/к, оп.2, д.128, л.62. (W odpowiedzi Ukraińskim szowinistom. Wstęp XX-ta rocznica otwarcia Kurułtaja na Krymie i oddżwięki na łamach lwowskiego “Diła”.); Ibid, л.63 (Krym w latach 1917–1920.); Свято державності кримських татар, “Діло”, 1937, 7 груд.; Крим в 1917-1920 роках, “Діло”, 1937, 9 груд.

[36] Archiwum Akt Nowych (AAN), Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ), sygn. 6692, k.130 (Memoriał Zarządu “Prometeusza”. 17.I.1938 r.).